Commentarium in Convivium Platonis de amore — Marsilio Ficino
=============================================================
COMMENTARIUM IN CONVIVIUM PLATONIS DE AMORE
Translation/edition: Latin text (Lyon 1557, collated with the Laurenziana manuscript)
Language: Latin
Read in Plato Scroll: https://plato-scroll.com/s/ficino-de-amore/
This file: https://plato-scroll.com/text/ficino-de-amore-b.txt
Other editions of this work:
  - Claude AI: https://plato-scroll.com/text/ficino-de-amore.txt
Sources and licences: https://plato-scroll.com/attribution.html
Numbers in [brackets] are the edition's reference loci (Stephanus, Bekker, book.line, page...). Superscript numerals refer to the Notes at the end.


## Oratio prima


### Caput I

[I.1] Plato philosophorum pater, annos unum et octoginta aetatis natus, septimo Novembris die, quo ortus fuerat, discumbens in convivio, remotis dapibus, expiravit. Hoc autem convivium, quo et natalitia et anniversaria Platonis pariter continentur, prisci omnes Platonici usque ad Plotini et Porphyrii tempora quotannis instaurabant. Post vero Porphyrium mille ac ducentos annos solemnes hae dapes praetermissae fuerunt. Tandem nostris temporibus vir clarissimus Laurentius Medices, Platonicum convivium innovaturus, Franciscum Bandinum architriclinum constituit. Cum igitur septimum Novembris diem colere Bandinus instituisset, regio apparatu in agro Caregio novem Platonicos accepit convivas: Antonium Allium episcopum Fesulanum, Ficinum medicum, Christophorum Landinum poetam, Bernardum Nuthium rhetorem, Thomam Bencium, Ioannem Cavalcantem familiarem nostrum, quem propter virtutem animi et egregiam indolem heroem convivae nuncupaverunt, Marsupinos duos, Christophorum Carolumque, Caroli poetae filios. Me denique nonum Bandinus esse voluit, ut Marsilio Ficino superioribus addito Musarum numerus impleretur.
[I.1] Remotis dapibus Bernardus Nuthius Platonis accepit librum qui Convivium de amore inscribitur, legitque omnes Symposii huius orationes. Quibus lectis reliquos convivas oravit, ut singuli singulas orationes exponerent. Assensere omnes. Iactisque sortibus, prima illa Phaedri oratio Ioanni Cavalcanti obtigit exponenda; Pausaniae oratio Antonio theologo; Eryximachi medici Ficino medico; poetae Aristophanis Christophoro poetae; Agathonis adolescentis Carolo Marsupino. Thomae Bencio data est Socratis disputatio; Alcibiadis vero Christophoro Marsupino. Sortem huiusmodi probavere omnes. Verum episcopus ac medicus, alter ad animorum, alter ad corporum curam abire coacti, partes in dicendo suas Ioanni Cavalcanti reliquerunt. Ceteri ad hunc conversi sunt, paratique ad audiendum conticuere. Tunc heros ille in hunc modum est exorsus.

### Caput II. Qua regula laudandus sit Amor; quae sit eius dignitas et magnitudo

[I.2] Gratissima mihi, optimi convivae, sors ista hodie obtigit, qua effectum est ut personam Phaedri Myrrhinusii gererem. Phaedri illius, inquam, cuius familiaritatem tanti fecit Lysias Thebanus, summus orator, ut oratione lucubrationibus multis composita eum sibi conciliare contenderit; cuius indolem Socrates usque adeo admiratus est, ut eius splendore quandoque iuxta Ilissum fluvium concitus altiusque sublatus mysteria divina cecinerit, qui antea non solum caelestium sed inferiorum quoque omnium se inscium praedicaverat; cuius ingenio adeo delectatus est Plato, ut primitias studiorum suorum Phaedro dicaverit. Ad hunc epigrammata, ad hunc elegiae Platonis, ad hunc primus eius de pulchritudine liber, qui Phaedrus inscribitur.
[I.2] Cum igitur huius Phaedri me similem, non ego quidem, non enim tantum mihi arrogo, sed sortis casus primo et vester deinde applausus iudicaverit, his felicibus auspiciis eius in primis orationem libenter interpretabor. Deinde Antonii et Ficini partes pro ingenii viribus exequar.
[I.2] Tria in omni re, viri optimi, philosophus quisque Platonis imitator considerat: quae antecedunt, quae comitantur, et quae sequuntur. Haec si bona sint, rem ipsam laudat; sin mala, vituperat. Ea igitur perfecta laudatio est, quae praecedentem rei recenset originem, praesentem formam narrat, sequentes ostendit eventus. Ab antecedentibus res quaeque laudatur ut nobilis; a praesentibus, ut magna; a sequentibus, ut utilis. Quare ex tribus illis tria haec in laudibus concluduntur: nobilitas, magnitudo, atque utilitas.
[I.2] Ideo Phaedrus noster in primis praesentem Amoris excellentiam contemplatus, magnum deum vocavit. Adiunxit: diis hominibusque mirandum. Nec iniuria. Nam ea proprie quae magna sunt admiramur. Magnus ille quidem, cuius imperio homines et dii, ut aiunt, omnes subiiciuntur. Nam tam dii apud veteres quam homines amant. Quod Orpheus Hesiodusque significant, dicentes mortalium et immortalium mentes amore domari. Admirandus praeterea dicitur, quoniam illud quisque amat, cuius pulchritudinem admiratur. Dii quidem, sive ut nostri dicunt angeli, divinam pulchritudinem; homines corporum species admirantur et amant. Atque haec quidem laus Amoris est a praesenti excellentia quae ipsum comitatur deducta.
[I.2] Laudat deinde ab antecedentibus Phaedrus, cum deorum omnium esse asserit antiquissimum. In quo nobilitas Amoris effulget, cum prisca eius origo narratur. Laudabit et tertio a sequentibus, ubi mirifica eius ab eventu apparebit utilitas. Sed de prisca et nobili eius origine primum; deinde de futura utilitate tractabimus.

### Caput III. Origo Amoris ex chao

[I.3] Orpheus in Argonautica, cum de rerum principiis coram Chirone heroibusque cantaret, Mercurii Trismegisti theologiam secutus, chaos ante mundum posuit, et ante Saturnum, Iovem ceterosque deos Amorem in ipsius chaos sinu locavit, laudavitque his verbis: antiquissimum, se ipso perfectum, consultissimumque Amorem. Hesiodus in Theogonia, et in libro De natura Parmenides Pythagoricus, Acusilausque poeta cum Orpheo et Mercurio consentiunt. Plato in Timaeo chaos describit similiter, et in eo locat Amorem. Atque idem in Convivio Phaedrus recensuit.
[I.3] Chaos Platonici informem mundum vocant; mundum vero formatum chaos. Tres apud eos mundi sunt; tria itidem chaos erunt. Primum omnium est Deus, universorum auctor, quod ipsum Bonum dicimus. Hic mentem primo creat angelicam, deinde mundi huius animam, ut Plato vult, postremo mundi corpus. Summum illum Deum non mundum dicimus, quia mundus ornamentum significat ex multis compositum, ille vero penitus simplex esse debet; sed mundorum omnium principium atque finem ipsum asserimus. Mens angelica primus mundus est a Deo factus. Secundus, universi corporis anima. Tertius, tota haec quam cernimus machina. In iis itaque mundis tribus tria et chaos considerantur.
[I.3] Principio Deus mentis illius creat substantiam, quam etiam essentiam nominamus. Haec in primo illo creationis suae momento informis est et obscura. Quoniam vero a Deo nata est, ad Deum sui principium ingenito quodam appetitu convertitur. Conversa in Deum, ipsius radio illustratur. Radii illius fulgore ille suus appetitus accenditur. Accensus appetitus Deo totus inhaeret. Inhaerendo formatur. Nam Deus, qui potest omnia, in mente sibi inhaerente creandarum rerum naturas effingit. In ea igitur spiritali quodam modo pinguntur, ut ita loquar, omnia quae in corporibus istis sentimus. Illic caelorum elementorumque globi, sidera, vaporum naturae, lapidum, metallorum, plantarum, animalium formae gignuntur.
[I.3] Huiusmodi rerum omnium species, Dei fomento quodam in superna illa mente conceptas, ideas esse non dubitamus. Et formam illam ideamque caelorum saepe deum Caelum vocamus; formam planetae primi, Saturnum deum; secundi, Iovem; atque in sequentibus planetis eodem pacto. Ignis quoque huius ideam illam, Vulcanum deum; aeris, Iovem atque Iunonem; aquae, Neptunum; terrae, Plutonem. Quare dii omnes certis inferioris mundi partibus assignati, ideae illarum partium sunt in superna illa mente collectae.
[I.3] Sed eam idearum conceptionem a formante Deo perfectam praecessit illa mentis ad Deum appropinquatio; hanc praecessit appetitus incendium; hoc, infusio radii; hanc, prima illa appetitus conversio; hanc, informis mentis essentia. Porro essentiam istam nondum formatam chaos esse volumus. Primam ipsius in Deum conversionem, amoris ortum. Radii infusionem, amoris pabulum. Incendium sequens, amoris dicimus incrementum. Appropinquationem, amoris impetum. Formationem, amoris perfectionem.
[I.3] Formarum omnium idearumque complexionem mundum Latine, Graece κόσμον, id est ornamentum, vocamus. Huius ornamenti gratia pulchritudo est. Ad quam Amor ille statim natus traxit mentem, atque perduxit mentem ante deformem ad mentem eandem deinde formosam. Ideo amoris conditio est, ut ad pulchritudinem rapiat, ac deformem formoso coniungat.
[I.3] Quis igitur dubitabit quin Amor statim chaos sequatur, praecedatque mundum et deos omnes qui mundi partibus distributi sunt? Cum mentis ille appetitus ante sui formationem sit, et in mente formata dii mundusque nascantur. Merito igitur antiquissimum hunc Orpheus nominavit. Praeterea se ipso perfectum, quasi dicat se ipsum perficientem. Quoniam primus ille mentis instinctus suapte natura a Deo perfectionem suam haurire videtur, atque eam menti quae inde formatur, et diis qui inde gignuntur, praebere. Consultissimum insuper nominavit, nec iniuria. Nam omnis sapientia, cuius proprium est consilium, ideo menti data est, quia amore in Deum conversa, ipsius fulgore refulsit.
[I.3] Eodemque modo mens ad Deum, quo ad lumen solis dirigitur oculus. Hic enim aspicit primo; videt deinde solis lumen; tertio in solis lumine rerum colores figurasque comprehendit. Quare oculus obscurus primo et chaos instar informis, lumen amat dum aspicit; irradiatur aspiciendo; radium accipiendo, rerum coloribus figurisque formatur.
[I.3] Quemadmodum vero in Deum mens illa statim nata et informis amore convertitur et formatur, sic et mundi anima in mentem Deumque, illinc genita, sese reflectit. Et cum primo informis sit et chaos, amore in mentem directa, acceptis ab ea formis fit mundus. Non aliter et mundi huius materia, cum principio sine formarum ornamento informe chaos iaceret, illico amore sibi ingenito in animam se direxit, seque illi obedientem praebuit; atque hoc amore conciliante, ab anima formarum omnium quae in mundo videntur nacta ornamentum, mundus ex chaos effecta est.
[I.3] Tres igitur mundi, tria et chaos. In omnibus denique Amor chaos comitatur, praecedit mundum, torpentia suscitat, obscura illuminat, vivificat mortua, format informia, perficit imperfecta. Quibus laudibus nullae ferme maiores aut dici aut excogitari possunt.

### Caput IV. De utilitate Amoris

[I.4] Sed de origine eius et nobilitate hactenus. De utilitate iam arbitror disserendum. Singula quidem amoris beneficia generi humano collata referre supervacuum est, praesertim cum summatim comprehendi omnia possint. Omnia enim in eo consistunt, ut vitatis malis bona sequamur. Mala hominis et turpia eadem sunt; bona itidem eadem atque honesta. Profecto nihil aliud leges et doctrinae omnes contendunt, quam ita homines instituere, ut declinent a turpibus, agant honesta. Hoc autem ipsum, quod innumerabiles pene leges et artes vix tandem longo tempore assequuntur, Amor ipse unus brevi tempore perficit. Nam a turpibus pudor absterret; ad honesta excellendi studium provocat. Duo haec nihil aliud facilius ac citius quam amor hominibus exhibet.
[I.4] Cum amorem dicimus, pulchritudinis desiderium intelligite. Haec enim apud omnes philosophos amoris definitio est. Pulchritudo vero gratia quaedam est, quae ut plurimum in concinnitate plurium maxime nascitur. Ea triplex est. Siquidem ex plurium virtutum concinnitate in animis gratia est. Ex plurium colorum linearumque concordia in corporibus gratia nascitur. Gratia item in sonis maxima ex vocum plurium consonantia. Triplex igitur pulchritudo: animorum, corporum, atque vocum. Animorum mente cognoscitur; corporum oculis; vocum auribus solis percipitur.
[I.4] Cum ergo mens, visus, auditus sint quibus solis frui pulchritudine possumus, amor vero sit fruendae pulchritudinis desiderium, amor semper mente, oculis, auribus est contentus. Quid olfactu, quid gustu, quid tactu opus est? Odores, sapores, calorem, frigus, mollitiem et duritiem, horumque similia sensus isti percipiunt. Istorum nullum humana pulchritudo est, cum formae simplices sint; humani autem corporis pulchritudo membrorum requirat diversorum concordiam. Amor tamquam eius finem fruitionem respicit pulchritudinis. Ista ad mentem, visum, auditum pertinet solum. Amor ergo in tribus iis terminatur. Appetitio vero quae reliquos sequitur sensus, non amor sed libido rabiesque vocatur.
[I.4] Praeterea si amor erga hominem pulchritudinem ipsam desiderat, humani autem corporis pulchritudo in quadam concinnitate consistit, concinnitas temperantia est, sola quae temperata, modesta, decora sunt exigit amor. Voluptates itaque gustus et tactus, quae usque adeo vehementes furiosaeque sunt ut mentem e suo statu dimoveant hominemque perturbent, amor non modo non cupit, sed abominatur et fugit, utpote quae propter intemperantiam pulchritudini sunt contrariae. Rabies venerea ad intemperantiam trahit, ideoque ad inconcinnitatem. Quare ad deformitatem similiter videtur allicere; amor autem ad pulchritudinem. Deformitas et pulchritudo contraria sunt. Motus igitur huiusmodi, qui ad ea rapiunt, inter se videntur esse contrarii. Quapropter libido coitus et amor non modo non iidem motus, sed et contrarii esse monstrantur.
[I.4] Testantur hoc et theologi veteres, qui amoris nomen Deo tribuerunt. Quod etiam posteriores theologi summopere confirmarunt. Nullum vero Deo congruum nomen cum rebus turpibus est commune. Ideo sanae mentis quisque cavere debet, ne amorem, divinum nomen, ad insanas perturbationes temere transferat. Erubescat Dicaearchus, et si quis alius Platonicam maiestatem, quod amori nimium indulserit, carpere non veretur. Nam decoris, honestis, divinis affectibus nec nimium nec satis unquam possumus indulgere. Hinc efficitur ut omnis amor honestus sit, et omnis amator iustus. Pulcher enim est omnis atque decorus, et decorum proprie diligit. Turbulentus autem ardor quo ad lasciviam rapimur, cum ad deformitatem trahat, amori contrarius iudicatur.
[I.4] Ut igitur ad amoris utilitatem aliquando redeamus, pudor qui a turpibus nos absterret, et studium quod ardentes efficit ad honesta, ab amore facile citoque proficiscuntur. Primo quoniam amor, qui pulchra petit, decora semper appetit atque magnifica; et qui odit deformia, necessario turpia obscoenaque fugit. Deinde si duo aliqui se mutuo diligunt, alterutrum se observant, et placere sibi invicem cupiunt. Prout alter ab altero observatur, utpote qui teste nunquam careant, a turpibus abstinent. Prout sibi invicem placere conantur, magnifica semper ardenti studio aggrediuntur, ne contemptui amato sint, sed amoris vicissitudine digni putentur.
[I.4] Sed hanc rationem copiosissime explicat Phaedrus, ubi exempla ponit amorum tria. Unum amoris feminae ad masculum, ubi de Alceste Admeti uxore loquitur, quae pro marito mori voluit. Alterum amoris masculi ad feminam, ut Orphei ad Eurydicen. Tertium amoris masculi ad masculum, ut Patrocli ad Achillem. Ubi ostendit nihil fortiores homines reddere quam amorem. Allegoriam vero vel Alcestis vel Orphei in praesentia perscrutari non est consilium. Vehementius enim ista vim amoris et imperium exprimunt, si tamquam historia gesta narrentur, quam si per allegoriam dicta putentur.
[I.4] Ergo Amorem esse deum magnum atque mirandum, nobilem praeterea et maxime utilem sine controversia fateamur; atque ita amori indulgeamus, ut fine suo, qui pulchritudo ipsa est, contenti simus. At nos ea parte fruimur, qua cognoscimus. Cognoscimus mente visuque et auditu. His itaque fruimur; ceteris sensibus non pulchritudine, quam desiderat amor, sed quovis alio potius quo corpus indiget, utimur.
[I.4] Igitur his tribus venabimur pulchritudinem, et per eam quae in vocibus corporibusque elucet, tamquam per vestigia quaedam, animi decorem investigabimus. Illam laudabimus quidem, istum probabimus; ac semper id observare conabimur, ut tantus amor sit quanta fuerit pulchritudo. Et ubi corpus quidem pulchrum, animus minime, tamquam umbratilem et fluxam imaginem pulchritudinis vix et leviter diligamus. Ubi solus animus pulcher, stabilem hunc decorem animi ardenter amemus. Ubi vero utraque pulchritudo concurrit, vehementius admiremur. Atque ita ex Platonica familia re vera nos esse testabimur. Ea quippe nihil novit nisi festum, laetum, caeleste, supernum.
[I.4] Sed haec iam de Phaedri oratione sufficiant. Ad Pausaniam veniamus.

## Oratio secunda


### Caput I. Deus bonitas, pulchritudo, iustitia; principium, medium, finis

[II.1] Trinitatem Pythagorici philosophi rerum omnium mensuram esse voluerunt, ob eam arbitror rationem, quod Deus ternario numero res gubernat, atque etiam res ipsae ternario numero terminantur. Hinc Maronis illud:
[II.1] Numero deus impare gaudet.
[II.1] Nempe summus ille auctor primo singula creat, secundo rapit, tertio perficit. Singula quoque in primis ab illo perenni fonte effluunt, dum nascuntur; deinde in eundem refluunt, dum suam illam originem repetunt; postremo perficiuntur, postquam in suum principium redierunt. Hoc vaticinatus Orpheus Iovem principium, medium et finem universi vocavit: principium ut producit; medium ut producta retrahit ad se ipsum; finem prout redeuntia perficit. Hinc regem illum universorum bonum, pulchrum, iustum, quod saepe apud Platonem dicitur, possumus nuncupare: bonum, inquam, ubi creat; ubi allicit, pulchrum; ubi pro cuiusque merito perficit, iustum. Pulchritudo igitur, cuius allicere proprium est, inter bonitatem iustitiamque locatur. A bonitate quidem effluit; profluit ad iustitiam.

### Caput II. Quo pacto divina pulchritudo amorem parit

[II.2] Divina vero haec species in omnibus amorem, hoc est sui desiderium, procreavit. Quoniam si Deus ad se rapit mundum mundusque rapitur, unus quidem continuus attractus est, a Deo incipiens, transiens in mundum, in Deum denique desinens, qui quasi circulo quodam in idem unde manavit iterum remeat. Circulus itaque unus et idem a Deo in mundum, a mundo in Deum, tribus nominibus nuncupatur: prout in Deo incipit et allicit, pulchritudo; prout in mundum transiens ipsum rapit, amor; prout in auctorem remeans ipsi suum opus coniungit, voluptas. Amor igitur in voluptatem a pulchritudine desinit. Id sibi voluit Hierothei et Dionysii Areopagitae hymnus ille praeclarus, ubi sic hi theologi cecinerunt: "Amor circulus est bonus a bono in bonum perpetuo revolutus." Necessario enim bonus est amor, cum a bono natus revertatur in bonum. Idem enim Deus est, cuius speciem desiderant omnia, in cuius possessione omnia requiescunt. Inde igitur desiderium nostrum accenditur. Ibi amantium ardor quiescit; nec extinguitur, sed impletur.
[II.2] Nec iniuria soli Deum comparat Dionysius; quia quemadmodum sol illuminat corpus et calefacit, ita Deus animis veritatis claritatem praebet et caritatis ardorem. Hanc utique comparationem ex Platonis libro De republica sexto hoc quo dicam modo colligimus. Sol profecto corpora visibilia et oculos videntes procreat; oculis, ut videant, lucidum infundit spiritum; corpora, ut videantur, coloribus pingit. Neque tamen proprius oculis radius propriive corporibus colores ad visionem perficiendam sufficiunt, nisi lumen ipsum unum supra multa, a quo multa et propria lumina oculis et corporibus distributa sunt, adveniat, illustret, excitet atque roboret.
[II.2] Eodem modo primus ille actus omnium, qui Deus dicitur, speciem actumque rebus singulis producendo largitus est. Qui sane actus, cum in re creata et in subiecto patiente susceptus fuerit, debilis est et ad operis executionem impotens. Sed divini solis perpetua et invisibilis lux una semper omnibus adstat; fovet, vivificat, excitat, complet et roborat. De quo divine Orpheus:
[II.2] Cuncta fovens atque ipse ferens super omnia sese.
[II.2] Ut est actus omnium roboratque, bonum dicitur. Ut vivificat, lenit, mulcet et excitat, pulchrum. Ut in obiectis quae noscenda sunt tres illas cognoscentes animae vires, mentem, visum, auditum allicit, pulchritudo. Ut in cognoscente potentia eam applicat cognito, veritas. Denique ut bonum, procreat, regit et complet; ut pulchrum, illuminat gratiamque infundit.

### Caput III. Pulchritudo est splendor divinae bonitatis, et Deus est centrum quattuor circulorum

[II.3] Neque ab re theologi veteres bonitatem in centro, pulchritudinem in circulo posuerunt: bonitatem, inquam, in centro uno, in circulis autem quattuor pulchritudinem. Centrum unum omnium Deus est; circuli quattuor circa id assidue revoluti, mens, anima, natura, materia. Mens stabilis circulus; anima per se mobilis; natura mobilis in alio, non ab alio; materia ab alio et in alio mobilis. Ceterum cur Deum quidem centrum, quattuor illa cur circulos appellemus, exponam.
[II.3] Centrum circuli punctum est, unum, indivisibile, stabile. Inde lineae multae, dividuae, mobiles ad earum similem circumferentiam deducuntur. Quae sane circumferentia divisibilis circa centrum quasi cardinem volvitur. Atque ea est centri natura, ut licet unum, individuum, immobile sit, in multis tamen, immo in omnibus lineis dividuis et mobilibus ubique reperiatur. Ubique enim est in linea punctum. Quoniam vero a dissimili suo attingi nihil potest, lineae a circumferentia ad centrum usque deductae medium huiusmodi punctum singulae sui quodam puncto, uno, simplici et immobili, coguntur attingere.
[II.3] Quis negat Deum centrum omnium merito nominari, cum omnibus insit unus penitus, simplex atque immobilis, cuncta vero ab ipso producta multa, composita et mobilia sint, atque ut ab eo manant, ita in eum instar linearum et circumferentiae refluant? Ita mens, anima, natura, materia procedentes a Deo in eundem redire nituntur, seque undique pro viribus in illum circumferunt. Atque ut centrum punctum ubique in lineis et in toto circulo reperitur, perque punctum suum singulae lineae medium circuli tangunt punctum, ita Deus, omnium centrum, qui unitas simplicissima est actusque purissimus, sese inserit universis; non ob id solum, quia cunctis est praesens, verum etiam quia omnibus a se creatis partem aliquam vel potentiam intimam, simplicissimam, praestantissimam indidit, quae rerum unitas nominatur, a qua et ad quam, tamquam a centro et ad centrum suum, rei cuiusque partes et potentiae reliquae pendent. Ad hoc plane suum centrum, ad hanc propriam unitatem se colligant creata prius oportet quam suo haereant creatori, ut per proprium centrum, quod iam saepe repetimus, centro omnium haereant.
[II.3] In apicem suum caputque mens angeli ante consurgit quam ascendat in Deum. Anima quoque et reliqua eodem pacto. Atque illorum invisibilium circulorum, mentis scilicet, animae, naturae, visibilis mundi circulus est imago. Corpora enim animarum mentiumque umbrae et vestigia sunt. Umbra vero et vestigium figuram eius, cuius umbra est et vestigium, refert. Quapropter quattuor illa non iniuria circuli quattuor appellantur.
[II.3] Sed mens immobilis orbis, propterea quod tam operatio eius quam substantia semper eadem permanet et similiter operatur: intelligit semper eodem modo, vultque similiter. Mobilis autem quandoque mens ex eo solum dici potest, quod quemadmodum cetera omnia a Deo procedens in eundem se vertit. Anima mundi et alia quaevis circulus mobilis. Haec enim sua natura discurrendo cognoscit et temporum curriculis operatur. Discursio autem ab alio in aliud et operatio temporalis motus proculdubio nominatur. Si qua vero in animae cognitione stabilitas est, mentis constat potius quam animae beneficio.
[II.3] Natura etiam mobilis est circuitus. Cum animam dicimus, priscorum more theologorum vim in ratione et sensu positam intelligimus; cum naturam, vim animae in generando locatam. Vim illam in nobis hominem proprie vocaverunt; istam hominis idolum et simulacrum. Haec sane generandi facultas ideo mobilis dicitur, quia temporis spatiis suum opus exequitur. Verum in hoc ab illa animae proprietate discrepat, quod anima per se et in se movetur: per se, inquam, quia principium motus existit; in se etiam, quia in ipsa animae substantia rationis et sensus remanet operatio. Ex iis opus nullum necessario resultat in corpore. Generandi vero vis illa, quam vocamus naturam, per se quidem movetur, cum animae per se motae vis quaedam sit. Moveri autem in alio dicitur, quia in mole corporis omnis eius operatio terminatur. Corpus enim nutrit augetque et generat. Materia vero et corporis moles orbis est ab alio et in alio mobilis: ab alio quidem, quoniam ab anima necessario agitatur; in alio autem, quia in loci spatio motus corporis agitatur.
[II.3] Iam igitur quam ob causam bonitatem in centro, in circulo pulchritudinem theologi collocent, aperte intelligere possumus. Bonitas siquidem rerum omnium unus ipse est Deus, per quam cuncta sunt bona. Pulchritudo autem Dei radius, quattuor illis insitus circulis circa Deum quodammodo revolutis. Huiusmodi radius omnes rerum omnium species in quattuor illis effingit. Species illas in mente ideas, in anima rationes, in natura semina, in materia formas appellare solemus. Idcirco quattuor in circulis quattuor splendores esse videntur: idearum splendor in primo, rationum in secundo, in tertio seminum, formarum in ultimo.

### Caput IV. Quomodo Plato de rebus divinis exponatur

[II.4] Hoc mysterium in epistola ad Dionysium regem Plato significavit, cum Deum affirmavit pulchrorum omnium causam, quasi totius pulchritudinis principium et originem. "Circa omnium", inquit, "regem cuncta sunt; ipsius gratia omnia; ipse causa est pulchrorum omnium. Secunda circa secundum. Tertia circa tertium. Humanus autem animus affectat qualia illa sint intelligere, aspiciens in ea quae sibi cognata sunt, quorum nihil sufficienter se habet. Circa vero ipsum regem et ea quae dixi, nihil est tale; quod autem post hoc est, animus dicit."
[II.4] "Circa regem" non intra regem, sed extra significat. In Deo enim nulla est compositio. Quid vero dictio illa "circa" significat, exponit Plato, cum addit: "Eius gratia omnia; ipse causa est pulchrorum omnium." Quasi dicat: ideo circa regem omnia sunt, quia ad illum tamquam ad finem pro natura sua omnia revolvuntur, quemadmodum ab illo tamquam principio producta sunt omnia. "Pulchrorum omnium", id est totius pulchritudinis, quae supradictis in circulis emicat. Formae enim corporum per semina, haec per rationes, hae per ideas reducuntur in Deum; et iisdem a Deo gradibus producuntur. Proprie vero cum dicit "cuncta", ideas intelligit; nam in his reliqua includuntur.
[II.4] "Secunda circa secundum. Tertia circa tertium." Tres mundi principes posuit Zoroaster, trium ordinum dominos: Oromasin, Mithrin, Arimanin. Hos Plato Deum, mentem, animam nuncupat. Tres autem ordines in divinis posuit speciebus: ideas, rationes et semina. Prima igitur, id est ideae, circa primum, id est circa Deum, quoniam a Deo menti tributae sunt, et in eundem mentem, cui sunt datae, reducunt. Secunda circa secundum, id est rationes circa mentem, quandoquidem per mentem in animam transeunt, et in mentem animam dirigunt. Tertia circa tertium, id est semina rerum circa animam; nam per animam transeunt in naturam, in illam scilicet generandi potentiam, rursusque naturam animae copulant. Eodem ordine a natura in materiam formae descendunt.
[II.4] Sed eas Plato in ordine posito non connumerat, quia de divinis a Dionysio interrogatus tres ordines ad incorporales species pertinentes tamquam divinos induxit, formas autem corporum praetermisit. Noluit autem Deum regem primum vocare, sed omnium regem, ne, si primum diceret, eum una cum sequentibus ducibus in aliqua numeri specie conditionisque paritate collocare forsitan videretur. Neque dixit prima circa illum, sed cuncta, ne crederemus eum ordinis alicuius potius quam cunctorum gubernatorem.
[II.4] "Humanus animus affectat qualia illa sint intelligere." Scite post illos tres divinae pulchritudinis splendores tribus in circulis emicantes amorem animi ad illos adiecit. Illinc enim animi ardor accenditur. Quippe par est ut divinus divina desideret. "Aspiciens in ea quae sibi cognata sunt." Quoniam humana cognitio a sensibus oritur, per ea quae in corporibus praestantiora videmus divina iudicare saepenumero consuevimus: per corporalium rerum vires Dei potentiam, per ordinem sapientiam, per utilitatem Dei bonitatem investigamus. Vocat autem formas corporum animae cognatas, quasi proxime natas. Sequenti enim gradu post animam formae corporum disponuntur.
[II.4] "Quorum nihil sufficienter se habet." Formae huiusmodi neque sufficienter sunt, neque sufficienter nobis divina ostendunt. Verae namque res ideae, rationes et semina sunt. Corporum vero formae umbrae rerum potius quam verae res esse videntur. Quemadmodum vero corporis umbra exactam atque distinctam corporis figuram non indicat, ita corpora divinorum naturam propriam non demonstrant. "Circa ipsum regem et ea quae dixi, nihil est tale." Quo enim pacto mortalia immortalibus et falsa veris similia sint? "Quod autem post hoc est, animus dicit"; id est, animus, dum divina per mortalia iudicat, falso de divinis loquitur, neque divina pronuntiat, sed mortalia.

### Caput V. Pulchritudo divina per omnia splendet et amatur in omnibus

[II.5] Ceterum ut paucis multa comprehendamus, bonum quidem ipsa supereminens Dei existentia dicitur; pulchritudo actus quidam sive radius inde per omnia penetrans: primo in angelicam mentem, secundo in animam totius et reliquos animos, tertio in naturam, quarto in materiam corporum. Mentem idearum ordine decorat; animam rationum serie complet; naturam fulcit seminibus; materiam formis exornat. Quemadmodum vero solis radius unus corpora quattuor, ignem, aerem, aquam terramque illustrat, sic unus Dei radius mentem, animam, naturam materiamque illuminat. Atque in his quattuor elementis quicumque lumen inspicit, solis ipsius aspicit radium, perque ipsum ad supernam solis lucem intuendam convertitur. Ita quisquis decorem in quattuor istis, mente, anima, natura, corpore, contemplatur amatque, Dei fulgorem in his, perque fulgorem huiusmodi Deum ipsum intuetur et amat.

### Caput VI. Passiones amantium

[II.6] Hinc efficitur ut corporis nullius aspectu vel tactu amatoris impetus extinguatur. Non enim corpus hoc aut illud desiderat, sed superni luminis splendorem per corpora refulgentem admiratur, affectat et stupet. Quapropter quid cupiant aut quaerant amantes ignorant. Deum namque ipsum ignorant, cuius sapor occultus odorem quendam sui dulcissimum operibus suis inseruit. Quo quidem odore quotidie excitamur. Odorem quidem sentimus; saporem proculdubio ignoramus. Cum igitur odore manifesto illecti saporem latentem desideremus, merito quid cupiamus patiamurque nescimus.
[II.6] Hinc etiam semper accidit ut amantes amati aspectum timeant quodammodo atque venerentur. Quod etiam fortes (dicam equidem, etsi vereor ne quis vestrum haec audiens erubescat) et sapientes, inquam, viri coram inferiore quovis amato pati consueverunt. Nempe non humanum est quod eos terret, quod frangit, quod occupat. Humana enim vis in fortioribus sapientioribusque semper est excellentior. Sed divinitatis fulgor ille in formosis emicans, quasi Dei simulacrum, amantes obstupescere, contremiscere et venerari compellit. Eadem ratione propter amati praesentiam amator divitias et honores contemnit et pro nihilo habet. Par enim est ut divina humanis anteponantur.
[II.6] Illud quoque evenire saepenumero solet, ut se in amati personam quisque transferre cupiat. Nec immerito. Deus namque pro homine fieri cupit atque conatur. Quis autem pro Deo hominem non commutet? Fit etiam ut amore illaqueati vicissim suspirent et gaudeant. Suspirant quod se ipsos amittunt, quod perdunt, quod perimunt. Gaudent quod in melius quiddam se transferunt. Calent quoque vicissim et frigent, instar eorum quos tertiana febris invadit. Merito frigent, quia calore proprio deseruntur; necnon et calent, cum superni radii fulgoribus accendantur. Frigiditatem timiditas, caliditatem audacia sequitur. Ideo timidi quoque vicissim et audaces apparent. Hebetissimi praeterea quique acutiores amando redduntur. Quis enim caelesti radio aspirante non acutissime videat? Verum de amore ipso et pulchritudine eiusque origine, amantium affectibus ista sufficiant.

### Caput VII. De duobus amoris generibus ac de duplici Venere

[II.7] Deinceps de duobus amorum generibus breviter disputandum. Cupidinem Veneris comitem esse apud Platonem Pausanias asserit, totidemque esse Cupidines quot sint et Veneres necessarium arbitratur. Veneres autem duas commemorat, quas itidem gemini Cupidines comitentur. Venerem alteram quidem caelestem ponit, alteram vero vulgarem. Caelestem illam Caelo sine matre natam; vulgarem ex Iove et Dione genitam.
[II.7] Caelum Platonici summum Deum ideo vocant, quia sicut caelum istud, sublime corpus, omnia corpora regit et continet, sic summus ille Deus omnes spiritus supereminet. Mentem vero plurimis nominibus nuncupant. Saturnum enim modo, modo Iovem, modo Venerem vocant. Est namque mens illa, vivit, intelligit. Essentiam suam Saturnum, vitam Iovem, intelligentiam Venerem appellare consueverunt. Animam praeterea mundi Saturnum similiter et Iovem vocamus et Venerem: prout superna intelligit, Saturnum; prout caelestia movet, Iovem; ut inferiora generat, Venerem.
[II.7] Venus prima, quae in mente est, Caelo nata sine matre dicitur, quoniam mater apud physicos materia est. Mens autem illa a materiae corporalis consortio est aliena. Secunda Venus, quae in mundi anima ponitur, ex Iove et Dione genita. Ex Iove, id est, ex ea virtute ipsius animae quae caelestia movet. Ea siquidem istam creavit potentiam, quae inferiora haec generat. Matrem quoque illi ideo tribuunt, quia materiae mundi infusa cum materia commercium habere putatur.
[II.7] Denique, ut summatim dicam, duplex est Venus. Una sane est intelligentia illa quam in mente angelica posuimus. Altera vis generandi animae mundi tributa. Utraque sui similem comitem habet amorem. Illa enim amore ingenito ad intelligendam Dei pulchritudinem rapitur. Haec item amore suo ad eandem pulchritudinem in corporibus procreandam. Illa divinitatis fulgorem in se primum complectitur; deinde hunc in Venerem secundam traducit. Haec fulgoris illius scintillas in materiam mundi transfundit. Scintillarum huiusmodi praesentia singula mundi corpora, pro captu naturae, speciosa videntur.
[II.7] Horum speciem corporum humanus animus per oculos percipit, qui rursus vires geminas possidet. Quippe intelligendi vim habet; habet et generandi potentiam. Hae geminae vires duae in nobis sunt Veneres, quas et gemini comitantur amores. Cum primum humani corporis species oculis nostris offertur, mens nostra, quae prima in nobis Venus est, eam tanquam divini decoris imaginem veneratur et diligit, perque hanc ad illum saepenumero incitatur. Vis autem generandi, secunda Venus, formam generare huic similem concupiscit. Utrobique igitur amor est. Ibi contemplandae, hic generandae pulchritudinis desiderium. Amor uterque honestus atque probandus. Uterque enim divinam imaginem sequitur.
[II.7] Quid igitur in amore Pausanias improbat? Dicam equidem. Si quis generationis avidior contemplationem deserat, aut generationem praeter modum cum feminis, vel contra naturae ordinem cum masculis prosequatur, aut formam corporis pulchritudini animi praeferat, is utique dignitate amoris abutitur. Hunc amoris abusum vituperat Pausanias. Quo qui recte utitur, corporis quidem formam laudat, sed per illam excellentiorem animi mentisque et Dei speciem cogitat, eamque vehementius admiratur et amat. Generationis autem et congressus officio eatenus utitur, quatenus naturalis ordo legesque civiles a prudentibus statutae praescribunt. De his diffusius Pausanias.

### Caput VIII. Exhortatio ad amorem. De amore simplici ac de mutuo

[II.8] Vos autem, amici, hortor et obsecro ut amorem, rem profecto divinam, totis viribus complectamini. Neque vos illud deterreat, quod de amante quodam Platonem dixisse ferunt: Ille, inquit, amator animus est proprio in corpore mortuus, in alieno corpore vivens. Neque vos etiam turbet quod de amara miseraque amantium sorte cecinit Orpheus. Haec enim quomodo accipienda sunt, et qua via his succurrendum, quaeso deinde, si placet, diligenter attendite.
[II.8] Amorem Plato rem amaram vocat. Nec iniuria, quia moritur quisquis amat. Hunc et Orpheus γλυκύπικρον, id est dulce amarum, nominat, quippe cum amor mors voluntaria sit. Ut mors est, amara res est; ut voluntaria, dulcis. Moritur autem quisquis amat. Eius enim cogitatio sui oblita semper in amato se versat. Si de se non cogitat, in se certe non cogitat. Ideo nec in se ipso sic affectus animus operatur, cum praecipua operatio animi ipsa cogitatio sit. Qui non in se operatur, nec in se ipso est. Aequa enim inter sese haec duo, esse et operatio, sunt. Nec esse sine operatione est, nec operatio esse ipsum excedit; nec operatur quisquam ubi non est, et ubicunque est operatur. Non ergo in se amantis est animus, quia in se ipso non agit. Si in se ipso non est, nec vivit etiam in se ipso. Qui non vivit, mortuus est. Quare in se mortuus est quicunque amat.
[II.8] Num vivit saltem in alio? Profecto amoris illae duae sunt species: amor unus simplex, mutuus alter. Simplex amor, ubi amatus non amat amantem. Ibi omnino mortuus est amator. Nam nec vivit in se, ut satis iam demonstravimus, nec in amato etiam, cum ab eo reiciatur. Ubi ergo vivit? Numquid in aere, vel aqua, vel igne, vel terra, aut aliquo bruti corpore? Nequaquam. Animus enim humanus non in alio vivit corpore quam humano. An forte in alio quodam corpore hominis non amati vitam ducet? Nec istud quidem. Nam si in eo non vivit ubi vivere vehementissime concupiscit, quonam pacto vivet in alio? Nusquam ergo vivit qui amat alium ab alio non amatus. Propterea omnino mortuus est non amatus amator. Nec reviviscet unquam, nisi indignatio suscitet.
[II.8] Ubi vero amatus in amore respondet, in eo saltem vitam agit amator. Hic certe mira res fit. Quoties duo aliqui mutua se benevolentia complectuntur, hic in illo, ille in hoc vivit. Vicissim huiusmodi homines se commutant, et se ipsum uterque utrique tribuit ut accipiant alterum. Quomodo se ipsos tribuant dum sui obliviscuntur, video. At quomodo accipiat alterum, non intelligo. Nam qui se ipsum non habet, multo minus alium possidebit. Immo vero habet se ipsum uterque et habet alterum. Hic quidem se habet, sed in illo. Ille quoque se possidet, sed in hoc. Equidem dum te amo me amantem, in te de me cogitante me reperio, et me a me ipso negligentia mea perditum in te conservante recupero. Idem in me tu facis.
[II.8] Mirum rursus et hoc apparet. Nam ego postquam me ipsum amisi, si per te me redimo, per te me habeo. Si per te habeo, te prius ac magis habeo quam me ipsum; tibi propinquior quam mihi sum, quippe cum mihi non aliter quam per te medium inhaerescam. In hoc utique vis Cupidinis a Martis discrepat violentia. Nempe imperium sic amorque differunt. Imperator per se alios possidet; amator per alium se complectitur, et uterque amantium longior a se ipso fit propinquior alteri, ac in se mortuus in alio reviviscit. Una vero duntaxat in amore mutuo mors est, reviviscentia duplex. Moritur enim qui amat in se ipso semel, cum se negligit. Reviviscit in amato statim, cum amatus eum ardenti cogitatione complectitur. Reviviscit iterum, cum in amato se denique recognoscit et amatum se esse non dubitat.
[II.8] O felicem mortem, quam duae vitae sequuntur. O mirum commercium, quo quis se ipsum tradit pro alio, alium habet, nec habere se desinit. O inaestimabile lucrum, quando duo ita unum fiunt ut quisque duorum pro uno solo duo fiat, et tanquam geminatus, qui unam habuerat vitam, una interveniente morte duas iam habeat. Nam qui semel mortuus bis reviviscit, pro una vita geminam, pro se uno duos est consecutus.
[II.8] Iustissima certe est in mutuo amore vindicta. Homicida morte plectendus. Quis enim homicidam esse neget qui amatur, cum animam ab amante seiungat? Quis iterum mori similiter eundem neget, cum similiter amet amantem? Debita nimium haec restitutio est, quando hic illi et ille huic reddit animam quam accepit. Uterque amando suam tradit, et redamando per suam restituit alienam. Quapropter iure ipso amare debet quisquis amatur. Qui vero non amat amantem, homicidii reus est habendus. Immo vero fur, homicida, sacrilegus. Pecunia a corpore possidetur, corpus ab animo. Qui ergo animum arripuerit, a quo tam corpus quam pecuniae possidentur, animum simul corpusque et pecunias arripit, a quo tam corpus quam pecuniae possidentur. Quo fit ut tanquam fur, homicida, sacrilegus triplici morti sit obnoxius, ac velut infamis penitus atque profanus impune a quolibet interfici possit, nisi ipsemet sponte sua legem illam impleat, amet videlicet amatorem. Ubi cum semel moriente semel ipse similiter moritur; cum bis reviviscente bis itidem reviviscit.
[II.8] Superioribus rationibus ostensum est amatum vicissim amatorem amare debere. Non solum vero debere, sed cogi, sic ostenditur. Amorem procreat similitudo. Similitudo natura quaedam est in pluribus eadem. Nam si ego tibi similis sum, tu quoque mihi es necessario similis. Eadem ergo similitudo quae me ut te amem compellit, te quoque amare me cogit. Praeterea amator se sibi aufert deditque amato. Hunc ergo amatus tanquam rem suam curat. Carissima enim sua cuique sunt. Accedit quod amans amati figuram suo sculpit in animo. Fit itaque amantis animus speculum, in quo amati relucet imago. Idcirco amatus, cum in amante se recognoscat, amare illum compellitur.
[II.8] Vicissitudinem amoris inter illos praecipuam esse astrologi arbitrantur, in quorum genesi luminum, id est solis et lunae, commutatio fuerit. Videlicet si me nascente sol in Ariete, luna in Libra; te nascente sol in Libra, luna in Ariete. Aut quibus signum idem simileve idemque planeta similisve ascenderit, aut benigni planetae similiter angulum orientis aspexerint, aut Venus in eadem nativitatis domo eodemque gradu fuerit constituta. Addunt Platonici, quorum vitam daemon idem aut certe similis ducat. Physici vero moralesque complexionis, nutritionis, eruditionis, consuetudinis, consilii similitudinem similis affectus causam esse volunt. Denique ubi causae plures concurrunt, ibi vicissitudo vehementior reperitur. Ubi omnes, illic Pythiae et Damonis, Pyladis et Orestis resurgunt affectus.

### Caput IX. Quid quaerant amantes

[II.9] Ceterum quid isti quaerunt cum se mutuo diligunt? Pulchritudinem quaerunt. Amor enim fruendae pulchritudinis desiderium est. Pulchritudo autem splendor quidam est humanum ad se rapiens animum. Nempe corporis pulchritudo nihil aliud est quam splendor ipse in colorum linearumque decore. Animi quoque pulchritudo fulgor in doctrinae et morum concinnitate. Lucem illam corporis non aures, non olfactus, non gustus, non tactus, sed oculus percipit. Si oculus solus agnoscit, solus fruitur. Solus igitur oculus corporis pulchritudine fruitur. Cum vero amor nihil aliud sit nisi fruendae pulchritudinis desiderium, haec autem solis oculis comprehendatur, solo aspectu amator corporis est contentus. Tangendi vero cupido non amoris pars est nec amantis affectus, sed petulantiae species et servilis hominis perturbatio. Lucem praeterea illam et pulchritudinem animi sola mente comprehendimus. Quare solo mentis intuitu contentus est qui animi pulchritudinem expetit.
[II.9] Pulchritudo denique inter amantes pro pulchritudine commutatur. Iunioris amati pulchritudine vir oculis fruitur. Viri pulchritudinem iunior mente consequitur. Et qui solo corpore formosus est, hac consuetudine fit et animo speciosus; qui solo animo est decorus, corporis oculos explet corporis pulchritudine. Mirifica plane commutatio est, utrique honesta, utilis et iucunda. Honesta siquidem par in utroque: aeque enim honestum est et discere et docere. Iucunditas in seniore maior, qui aspectu et intelligentia delectatur. In iuniore vero maior utilitas. Quo enim praestantior est animus corpore, eo pretiosior est pulchritudinis animi quam corporis consecutio. Pausaniae hactenus; nunc Eryximachi orationem interpretemur.

## Oratio tertia


### Caput I. Amor in omnibus ad omnia, creator omnium, magister omnium

[III.1] Tria nobis deinceps ex nostri Eryximachi mente tractanda videntur. Primum, quod amor omnibus insitus per cuncta porrigitur. Alterum, quod omnium quae secundum naturam sunt operum effector est atque servator. Tertium, quod artium singularum est magister et dominus. Tres profecto rerum gradus in natura considerantur: superiora, inferiora, aequalia. Quae supra sunt, inferiorum sunt causae; quae infra, superiorum opera; quae aequalia, eadem inter se natura sunt praedita. Causae vero opera sua tanquam sui partes et imagines diligunt. Opera quin etiam causas tanquam sui conservatrices expetunt. Quae autem in eodem ordine locata sunt, ad sese invicem quasi unius et eiusdem similia membra mutua caritate afficiuntur.
[III.1] Ideo Deus angelos, et angeli cum Deo simul animas, animae cum illis una corpora benevolentia quadam regunt atque gubernant. In quo superiorum ad inferiora dilectio plane conspicitur. Rursus corpora animis suis et iunguntur avidissime et ab eis molestissime seiunguntur. Animi nostri caelestium beatitudinem cupiunt. Caelestes superni numinis maiestatem feliciter venerantur. Atque hic inferiorum ad superna est amoris affectus. Item omnes ignis partes libenter invicem cohaerescunt. Terrae rursus, aquae et aeris partes invicem; et in qualibet animalium specie eiusdem speciei animalia sese mutua consuetudine semper adsciscunt. Ubi amor ad aequalia similiaque conspicitur. Cuinam igitur dubium erit quin amor omnibus ad omnia sit ingenitus?
[III.1] Atque id est quod Dionysius Areopagita in libro De divinis nominibus ex Hierothei mente his verbis significavit: Amorem sive divinum, sive angelicum, sive spiritualem, sive animalem, sive naturalem dixerimus, insitivam quandam intelligimus commiscentemque virtutem, quae superiora quidem ad inferiorum providentiam movet, aequalia rursus ad socialem sui invicem communionem conciliat, ac postremo inferiora quaeque admonet, ut ad potiora sublimioraque convertantur. Haec ille.

### Caput II. Amor est auctor omnium et servator

[III.2] Secundum vero illud nostrae orationis membrum, quo amor effector omnium et servator est dictus, ita probatur. Cupiditas perfectionis propriae propagandae amor quidam est. Absoluta perfectio in summa Dei est potentia. Eam divina intelligentia contemplatur. Atque inde voluntas eadem cupit extra se propagare; ex quo propagandi amore creata ab eo sunt omnia. Idcirco Dionysius noster: Divinus, inquit, amor non permisit regem omnium sine germine in se ipso manere. Idem propagationis instinctus omnibus ab illo primo auctore est inditus. Per hunc sancti illius spiritus caelos movent et sequentibus omnibus sua munera largiuntur. Per hunc sidera lumen suum in elementa diffundunt. Per hunc ignis sui caloris communione aerem movet, aer aquam, aqua terram; ac versa vice terra ad se trahit aquam, haec aerem, ille ignem. Herbae quoque ac arbores cupidae sui seminis propagandi sui similia gignunt. Animalia quoque bruta et homines eiusdem cupiditatis illecebris ad procreandam sobolem rapiuntur.
[III.2] Quod si amor omnia facit, servat etiam omnia. Eiusdem enim semper est effectionis et conservationis officium. Nempe similia similibus conservantur. Amor autem simile ad simile trahit. Terrae partes singulae amore mutuo copulante ad partes alias terrae sui similes sese conferunt. Tota etiam terra ad simile sibi mundi centrum illius aviditate descendit. Aquae partes ad sese invicem similiter et ad locum sibi convenientem cum toto aquae corpore perferuntur. Idem partes aeris ignisque faciunt; ac etiam duo haec elementa ad supernam regionem sibi congruam et similem regionis illius amore trahuntur.
[III.2] Caelum etiam, ut Plato in libro De regno inquit, innato movetur amore. Anima enim caeli tota simul est in quibuslibet caeli punctis. Caelum ergo animae fruendae cupidum ideo currit, ut per omnes sui partes ubique tota anima perfruatur. Advolat autem rapidissime, ut quoad fieri potest totum sit simul ubique, ubicunque tota simul est anima. Praeterea sphaerae maioris concava superficies minoris sphaerae locus est naturalis. Et quia quaelibet huius sphaerae particula aeque cum qualibet illius particula convenit, quaelibet omnes appetit particulas illius attingere. Si quiescat, singulae tangent singulas, non quaelibet cunctas. Currendo ferme assequitur quod assequi quiescendo non posset. Currit autem velocissime, ut quaelibet pars eodem paene tempore pro viribus cunctas attingat.
[III.2] Quin etiam unitate partium suarum cuncta servantur, dispersione partium pereunt. Unitatem vero partium mutuus earundem efficit amor. Quod in humoribus nostrorum corporum et mundi elementis intueri licet; quorum concordia, ut ait Empedocles Pythagoreus, et mundus et corpus nostrum constat, discordia dissipatur. Concordiam vero illis pacis atque amoris praestat vicissitudo. Hinc Orpheus:
[III.2] Μοῦνος γὰρ τούτων πάντων οἴηκα κρατύνεις, id est:
Solus horum omnium tu regis habenas.

### Caput III. Quod sit magister artium et gubernator

[III.3] Restat post haec ut quo pacto magister artium omnium et gubernator sit exponamus. Magistrum quidem artium esse intelligemus, si modo considerabimus neminem unquam artem aliquam aut invenire aut discere posse, nisi investigationis oblectatio et inveniendi desiderium incitet, et qui docet discipulos diligat, ac discipuli eam doctrinam avidissime sitiant. Gubernator praeterea merito nominatur. Artis enim opera diligenter exequitur atque exacte consummat, quicunque et artificia ipsa et personas quibus illa fiunt maxime diligit. Accedit quod artifices in artibus singulis nihil aliud quam amorem inquirunt et curant. Eas in praesentia nos artes breviter percurremus, quas Eryximachus apud Platonem commemorat.
[III.3] Quid enim aliud medicina considerat, quam quomodo humores quatuor corporis amici invicem fiant atque permaneant, quos cibos ac potus ceterosque vivendi aut medendi usus amet natura atque requirat? Duos illos hic quoque amores, caelestem et vulgarem, quos Pausanias supra distinxerat, per similitudinem quandam Eryximachus adinvenit. Temperata enim affectio corporis moderatum atque ad res moderatas convenientesque habet amorem. Intemperata contrarium et ad contraria continet. Illi quidem indulgendum, huic nunquam obtemperandum. In gymnastica etiam exercitatione investigandum, qui corporis habitus quos exercendi modos, quos gestus amet et postulet. In agricultura, quod solum quae semina qualemve culturam exigat, quisve colendi modus a singulis arboribus diligatur.
[III.3] Idem in musica observatur, cuius artifices, qui numeri quos numeros aut magis aut minus diligant, investigant. Hi inter unum ac duo atque unum et septem minimum amorem inveniunt. Inter unum vero, tria, quatuor, quinque, sex, amorem vehementiorem reperiunt. Inter unum et octo vehementissimum. Ii voces acutas et graves, natura diversas, certis intervallis et modulis sibi invicem magis amicas faciunt. Ex quo harmoniae compositio et suavitas nascitur. Tardiores etiam motus et velociores ita invicem temperant, ut amici potissimum fiant et rhythmum concinnitatemque exhibeant.
[III.3] Musicae autem melodiae genera duo traduntur. Est enim grave quoddam et constans; est et aliud molle atque lascivum. Illud utentibus utile, hoc noxium in libris De republica et Legibus Plato iudicat. Illi in Convivio Uraniam musam, huic Polymniam praefecit. Alii primum illud genus, alii secundum amant. Illorum amori obtemperandum, adhibendique soni sunt quos expetunt; horum appetitui obsistendum. Illorum namque amor caelestis est, horum vero vulgaris.
[III.3] Inest sideribus et elementis quatuor amicitia quaedam, quam astronomia considerat. In his duo illi quodammodo amores reperiuntur. Est enim his moderatus amor, quando invicem mutuis viribus temperatissime consonant. Est et amor immoderatus, quando unum aliquid illorum se ipsum amat nimium, alia quodammodo derelinquit. Ex illo aeris grata temperies, aquae tranquillitas, terrarum fertilitas, animalium sanitas; ex hoc contraria proficiscuntur.
[III.3] Vatum postremo sacerdotumque facultas in hoc potissimum versari videtur, ut quae hominum officia Deo amica sint, qua ratione homines Deo amici fiant, nos doceant; qui amoris caritatisque modus ad Deum, ad patriam, ad parentes, ad alios tam ad vivos quam ad defunctos sit adhibendus. Idem in ceteris artibus coniectari licet, atque summatim concludere amorem in omnibus ad omnia esse, omnium auctorem servatoremque existere, et artium universarum dominum et magistrum. Hunc merito divus Orpheus appellavit:
[III.3] Solertem, bigenium, omnium claves habentem.
[III.3] Quomodo enim geminae naturae sit, a Pausania primum, deinde ab Eryximacho audivistis. Qua etiam ratione claves mundi tenere dicatur ab Orpheo, ex superioribus satis comprehendere possumus. Quippe, sicut ostendimus, desiderium hoc perfectionis propriae propagandae cunctis ingenitum latentem, implicitam cuiusque fecunditatem explicat, dum semina in germen pullulare compellit, et vires cuiusque eius educit sinu, fetusque concipit, et quasi clavibus quibusdam conceptus aperiendo producit in lucem. Quamobrem omnes mundi partes, quia unius artificis opera sunt, eiusdem machinae membra inter se in essendo et vivendo similia, mutua quadam caritate sibi invicem vinciuntur, ut merito dici possit amor nodus perpetuus et copula mundi partiumque eius immobile sustentaculum ac firmum totius machinae fundamentum.

### Caput IV. Nullum mundi membrum odit aliud membrum

[III.4] Quod si ita est, nulla operis huius membra inimica esse inter se ullo pacto possunt. Non enim ignis aquam aquae odio fugit, sed sui ipsius amore, ne ab aquae frigore extinguatur. Neque ignem aqua odio ignis extinguit, sed quodam amplificandi proprii frigoris appetitu trahitur ad aquam sibi similem ex ignis corpore procreandam. Nam cum omnis appetitio naturalis ad bonum, nullaque ad malum tendat, aquae propositum est non ignem extinguere, quod est malum, sed aquam sui similem, quod bonum est, generare. Quod si absque ignis interitu explere posset, ignem utique non consumeret.
[III.4] Eadem de ceteris quae contraria et inimica videntur ratio assignatur. Porro agnus lupi vitam figuramque non odit, sed sui perniciem quae a lupo infertur exhorret. Neque lupus agni odio, sed amore sui eum lacerat atque devorat. Neque homo hominem, sed vitia hominis horret. Neque potentioribus aut acutioribus dotes suas illorum odio, sed nostri benevolentia invidemus, metuentes ne illis penitus succumbamus.
[III.4] Quapropter nihil obstat quin amor in omnibus sit perque omnia penetret. Hunc igitur tantum deum, quia ubique est, omnium insidet penetralibus, tanquam potentem dominum cuius imperium effugere non valemus, tanquam sapientissimum iudicem quem cogitationes nostrae latere non possunt, procul dubio metuamus. Hunc, quia creator est omnium atque servator, tanquam patrem veneremur, tanquam tutorem praesidiumque colamus. Hunc, quia artes singulas edocet, tanquam praeceptorem sequamur. Quo auctore sumus et vivimus; quo servatore perpetui permanemus; quo praeside et iudice gubernamur; quo praeceptore ad bene beateque vivendum instruimur et formamur.

## Oratio quarta


### Caput I. Narratur textus Platonis de antiqua hominum natura

[IV.1] His dictis familiaris noster verbis finem imposuit. Eum Christophorus Landinus, vir doctrina excellens, quem potissimum cognovimus nostris temporibus Orphicum Platonicumque poetam, secutus est in hunc modum, obscuram et implicitam Aristophanis sententiam explicaturus. Quamquam Ioannes Cavalcantes sua nos diligentia longis disputationum ambagibus liberavit, Aristophanis tamen sententia verbis obscurissimis involuta enodationem adhuc aliquam lucemque requirit. Est, inquit Aristophanes, Amor prae ceteris diis summopere generi humano beneficus, curator et tutor hominum atque medicus. Oportet primum qualis hominum quondam fuerit natura quaeve illius passiones animadvertere. Neque enim qualis nunc est olim erat, sed longe diversa.
[IV.1] Principio tria hominum erant genera, non solum quae nunc duo, mas et femina, verum etiam tertium quoddam aderat ex utrisque compositum. Praeterea integra erat cuiusque hominis species atque rotunda, dorsum et latera circulo habens, manus quattuor et paria manibus crura, vultus item duos tereti cervice connexos et omnino consimiles. Masculinum genus Sole genitum erat, femininum Terra, Luna promiscuum. Unde elato erant animo robustoque corpore. Quare cum diis pugnare tentabant et in caelum ascendere. Ideo Iuppiter singulos in longum secuit duosque facit ex uno, instar eorum qui ova in longum capillo secant. Atque iterum si fastu in deos insanire videantur, minatus est eos rursus se similiter partiturum.
[IV.1] Postquam natura hominum ita divisa fuit, quisque sui dimidium cupiebat. Igitur concurrebant, iactisque circum brachiis sese invicem complectebantur, redigi in priorem habitum affectantes. Propterea fame et torpore defecissent, nisi deus congressui modum imposuisset. Hinc utique mutuus hominibus innatus est amor, priscae naturae conciliator, annitens unum ex duobus efficere hominumque naturae mederi. Est enim quisque nostrum dimidium hominis, utpote sectus, quemadmodum pisciculi qui psettae et auratae vocantur scissi ex uno duo efficiuntur. Quaerit autem sui quisque dimidium. Quoties itaque dimidium suum alicui, cuiuscumque sexus avidus sit, occurrit, vehementissime concitatur, ardenti inhaeret amore, neque momentum quidem ab illo patiatur seiungi. Totius itaque reficiendi cupido, nixus, amoris nomen accepit. Qui nos praesenti in tempore summopere iuvat, dum in sui dimidium olim amicissimum quemque conducit; et in posterum spem summam iniicit nobis Deum pie colentibus in veterem figuram restituendo medendoque se nos beatissimos effecturum.

### Caput II. Exponitur opinio Platonis de antiqua hominis figura

[IV.2] Haec Aristophanes et alia narrat permulta, monstris portentisque similia, sub quibus quasi velaminibus quibusdam divina mysteria latere putandum. Mos enim erat veterum theologorum sacra ipsorum puraque arcana, ne a profanis et impuris polluerentur, figurarum umbraculis tegere. Nos autem quae in figuris superiorum et aliis describuntur singula exacte ad sensum pertinere non arbitramur. Nam Aurelius Augustinus non omnia, inquit, quae in figuris finguntur significare aliquid putanda sunt. Multa enim propter illa quae significant ordinis et connexionis gratia sunt adiuncta. Solo vomere terra proscinditur; sed ut hoc fieri possit, cetera quoque huic aratri membra iunguntur.
[IV.2] Quae igitur nobis exponenda proponitur haec summa. Homines quondam tres sexus habebant, masculinum, femininum, promiscuum, Solis, Terrae Lunaeque filios. Erant et integri. Sed propter superbiam, cum Deo aequare se vellent, scissi in duo sunt; iterum, si superbiant, bifariam discindendi. Sectione facta, dimidium amore ad dimidium trahitur, ut integritatis restitutio fiat. Qua completa beatum genus hominum est futurum. Summa vero nostrae interpretationis erit huiusmodi. Homines, id est hominum animae; quondam, id est quando a Deo creantur; integrae sunt: duobus sunt exornatae luminibus, ingenito et infuso, ut ingenito aequalia et inferiora, infuso superiora conspicerent. Deo aequare se voluerunt: ad unicum lumen ingenitum se reflexerunt. Hic divisae sunt: splendorem infusum amiserunt, quando ad solum ingenitum sunt conversae, statimque in corpora cecidere. Superbiores factae iterum dividentur: id est, si naturali nimium confidant ingenio, lumen illud ingenitum et naturale quod restitit quodammodo extinguetur.
[IV.2] Tres sexus habebant: mares Sole, feminae Terra, promiscuae Luna genitae. Dei fulgorem aliae secundum fortitudinem, quae mascula est, aliae secundum temperantiam, quae femina, aliae secundum iustitiam, quae promiscua, susceperunt. Hae tres in nobis virtutes aliarum trium quas Deus habet sunt filiae. Sed in Deo tres illae Sol, Luna, Terra, in nobis mas, femina, promiscuum nuncupantur. Sectione facta dimidium amore ad dimidium trahitur: animae iam divisae et immersae corporibus, cum primum ad annos adolescentiae venerint, naturali et ingenito lumine quod servarunt, ceu sui quodam dimidio, excitantur ad infusum illud divinumque lumen, olim ipsarum dimidium, quod cadentes amisere, studio veritatis recipiendum. Quo recepto iam integrae erunt et Dei visione beatae. Hoc igitur erit interpretationis nostrae compendium.

### Caput III. Homo est ipsa anima, et anima est immortalis

[IV.3] Corpus cum ex materia constet et quantitate, et ad materiam suscipere, ad quantitatem dividi solum extendique pertineat, atque ita susceptio et divisio passiones sint, consequens est ut suapte natura passioni tantum sit et corruptioni subiectum. Si qua vero actio corpori competere videatur, non in quantum corpus est agit, sed in quantum illi vis quaedam quodammodo incorporea et qualitas inest, ut in ignis mole caliditas, in aquae materia frigus, in corpore nostro complexio. Ex quibus certe qualitatibus operationes corporum proficiscuntur. Non enim quia longus aut latus aut profundus est ignis, sed quia calidus, calefacit. Neque qui extensior ignis calefacit magis, immo propter dispersionem minus, sed qui calidior. Cum igitur virium et qualitatum beneficio operationes proveniant, ac vires ipsae et qualitates ex materia et quantitate non constent, licet in materia quantitateque sint, sequitur ut pati ad corpus, agere ad aliquid incorporale pertineat.
[IV.3] Vires utique hae instrumenta quidem sunt operandi. Ipsae vero per se nequaquam sufficiunt ad operandum, quia non sufficiunt ad existendum. Quod enim in alio iacet seque ipsum sustentare non potest, ab alio certe dependet. Quo fit ut qualitates, quia a corpore necessario sustinentur, ab aliqua superiori substantia, quae neque corpus sit neque in corpore iaceat, fiant atque regantur. Huiusmodi anima est, quae corporibus praesens et insidens ipsa se sustinet, et qualitatem vimque complexionis corporibus tribuit, per quae tamquam instrumenta in corpore et per corpus varias operationes exercet.
[IV.3] Hinc generare, nutrire, augere, currere, stare, sedere, loqui, artis opera fabricare, sentire, intelligere homo asseritur. Omnia vero haec anima ipsa facit, ideoque anima erit homo. Si generare, augere, nutrire hominem dicimus, anima tamquam pater et artifex corporis ipsum gignit, auget atque nutrit. Si stare, sedere, loqui, anima corporis membra sustinet, flectit et vibrat. Si fabricare, currere, anima manus porrigit et pro arbitrio torquet, pedes agitat. Si sentire, anima per sensuum instrumenta, quasi fenestras et foramina, exteriora corpora percipit. Si intelligere, anima per se ipsam sine aliquo corporis instrumento veritatem assequitur.
[IV.3] Omnia igitur quaecumque homo facere dicitur animus ipse facit, corpus patitur. Quapropter homo solus est animus, corpus autem hominis opus et instrumentum. Eo maxime quod animus operationem eius potissimam, intelligentiam scilicet, sine ullo corporis instrumento exercet, cum res per illam incorporales intelligat, per corpus vero sola corporalia cognoscantur. Itaque si animus per se agit quicquam, per se certe est et vivit. Vivit autem sine corpore quod sine corpore operatur. Si per se est, esse sibi quiddam proprium convenit, corpori non commune. Propterea potest proprium sibi seorsum a corporis mole sortiri hominis cognomentum.
[IV.3] Quod sane nomen quia de unoquoque nostrum per omnem vitam dicitur, quisque enim in omni aetate vocatur homo, ideo aliquid significare videtur quod stabile permanet. Corpus iugiter fluit, crescendo, decrescendo, resolutione continua, liquefactione, calore vicissim et frigore permutatum. Anima semper eadem permanet, quod liquido nobis ostendit veritatis inquisitio, bonique voluntas semper eadem, et firma memoriae conservatio. Quis ergo usque adeo demens erit ut hominis appellationem in nobis firmissimam corpori fluenti semper et undique permutato potius quam animo stabilissimo tribuat? Ex his perspicuum esse potest, cum homines Aristophanes nominavit, more Platonico animas nostras significasse.

### Caput IV. Quod anima est duobus ornata luminibus, et quare in corpus descendit. Creatio animae cum duobus luminibus

[IV.4] Porro anima statim ex Deo nata naturali quodam instinctu in Deum parentem suum convertitur, quemadmodum ignis in terra superiorum vi genitus confestim naturae impetu ad superiora dirigitur. Conversa in eum eius radiis illustratur. Sed primus hic fulgor in animae substantia per se prius informi receptus fit obscurior, atque ad illius tractus capacitatem proprius ipsi et naturalis evadit. Ideoque per eum, utpote sibi aequalem, se ipsam et quae infra se sunt, id est corpora omnia, anima videt quidem; Deum vero et alia superiora non videt. Sed enim per primam hanc scintillam Deo facta propinquior aliud iterum clarius accipit lumen, quo etiam superna cognoscat. Lumen igitur habet geminum: naturale alterum sive ingenitum, divinum alterum et infusum; quibus una coniunctis ceu duabus alis per sublimem pervolare valeat regionem. Ac si divino illo semper uteretur, semper divinis haereret; terra rationalibus esset animalibus vacua.
[IV.4] Ceterum divina providentia decretum est ut anima sui ipsius sit domina, possitque tum utroque simul lumine uti, tum altero. Hinc fit ut natura duce ad proprium sui lumen conversa, praetermisso divino, se ipsam viresque suas quae ad fabricam corporis spectant animadvertat, cupiatque vires huiusmodi in fabricandis corporibus exsequi. Hac, ut aiunt, cupiditate gravata descendit in corpus, ubi generandi, movendi et sentiendi vires exercet, suaque praesentia terram, infimam mundi sedem, exornat. Quae ideo ratione carere non debuit, ne qua pars mundi esset rationalium viventium praesentia destituta, quemadmodum et illius auctor, ad cuius similitudinem mundus factus est, totus est ratio. Cecidit autem animus noster in corpus cum praetermisso divino solo suo usus est lumine ac se ipso coepit esse contentus. Solus Deus, cui deest nihil, supra quem nihil, se ipso contentus permanet, sibi sufficiens. Quapropter Deo se parem fecit tunc animus, cum se solo voluit esse contentus, quasi non minus quam Deus sibi ipse sufficeret.

### Caput V. Quot viis anima ad Deum redit

[IV.5] Hanc plane superbiam causam fuisse Aristophanes ait ut animus, qui natus est integer, secaretur, id est, ex geminis luminibus altero posthac uteretur, alterum vero negligeret. Hic in corporis barathrum ceu Lethaeum flumen immersus suiquemet ad tempus oblitus sensibus et libidine quasi satellitibus et tyranno raptatur. Verum adulto corpore, purgatis sensuum instrumentis, conferente doctrina, paululum resipiscit. Ubi naturalis emicat fulgor naturaliumque rerum ordinem indagat. Qua investigatione architectum ingentis huius machinae aliquem esse persentit. Eum et videre cupit et possidere. Ille solo divino splendore conspicitur. Ideo mens propriae lucis indagine ad divinam lucem recuperandam vehementissime instigatur. Instigatio vero appetitioque huiusmodi verus est amor, quo duce dimidium hominis alterum alterum eiusdem dimidium concupiscit, quia naturale lumen, quod animi dimidium est, lumen illud divinum, quod alterum eiusdem dimidium dicitur, olim neglectum accendere rursus in animo nititur. Atque id est quod in epistola ad Dionysium inquit Plato: Humanus animus affectat qualia divina sint intelligere, aspiciens in ea quae sibi cognata sunt.
[IV.5] Verum cum Deus lucem suam infudit in animum, ad id potissimum eam accommodavit ut homines ad beatitudinem, quae in ipsius possessione consistit, perduceret. Ad hanc quattuor virtutibus perducimur: Prudentia, Fortitudine, Iustitia, Temperantia. Prudentia primo beatitudinem nobis ostendit. Tres illae virtutes reliquae quasi viae tres ad beatitudinem ducunt. Scintillam itaque suam in variis animis Deus ad finem huiusmodi varie temperat, ita ut prudentia duce alii per fortitudinis, alii per iustitiae, alii per temperantiae officia suum repetant auctorem. Nempe alii huius muneris gratia pro Dei cultu, pro honesto, pro patria pericula mortemque forti animo subeunt. Alii sic vitam iuste instituunt ut nec iniuriam cuiquam inferant neque inferri pro viribus sinant. Alii vigilia, inedia, labore libidines domant. Hi tribus quidem procedunt callibus, sed ad eundem beatitudinis finem prudentia hunc illis monstrante pervenire conantur. Proinde tres hae virtutes in Dei quoque ipsius prudentia continentur. Harum desiderio accensi hominum animi per earum officia ad eas cupiunt pervenire, illis haerere perpetuoque potiri.
[IV.5] Fortitudinem hominum masculam, robur et audaciam, nuncupamus. Temperantiam feminam propter remissum quendam et frigidiorem desiderii habitum miteque ingenium. Iustitiam promiscuam: feminam quidem prout innocentia sua iniuriam infert nemini; masculam vero prout aliis inferri non sinit, et severiori censura in homines iniquos animadvertit. Quia vero maris dare, feminae suscipere proprium est, idcirco Solem, qui lumen a nullo accipiens exhibet omnibus, marem vocamus; Lunam, quae accipiens a Sole dat elementis, a dando et accipiendo promiscuam; Terram, cum accipiat quidem ab omnibus, tribuat nulli, feminam nuncupamus. Quamobrem Sol, Luna, Terra, Fortitudo, Iustitia, Temperantia merito maris, promiscui, feminae signantur cognomine. Atque ut excellentiorem Deo appellationem exhibeamus, has virtutes in illo Solem, Lunam, Terram, in nobis masculinum sexum dicimus, promiscuum, femininum.
[IV.5] Quibus autem lux illa divina a Dei Sole cum fortitudinis affectu in sui ortu fuit infusa, his masculam dicimus lucem fuisse concessam. Quibus a Dei Luna cum affectu iustitiae, promiscuam. Quibus a Dei Terra cum affectu temperantiae, feminam. Lucem illam infusam atque divinam statim ad naturalem reflexi negleximus. Altera ergo posthabita servavimus alteram; ubi dimidium nostri tenemus, dimidium praetermisimus. Certo vero aetatis tempore a naturali lumine ducti divinum affectamus quidem omnes, sed diverso modo diversi ad eius adeptionem procedimus. Per fortitudinem, qui a Dei fortitudine illud olim cum affectu fortitudinis acceperunt; per iustitiam alii temperantiamve similiter. Denique suum illud dimidium quisque ut acceperat quaerit. Et alii per masculam quidem Dei lucem amissam olim, iam recuperatam, Dei volunt mascula fortitudine perfrui; alii per promiscuam lucem similiter virtute promiscua; alii per feminam eodem pacto.
[IV.5] Munus profecto tantum hi consequuntur, qui postquam adulta aetate scintilla in ipsis naturalis eluxit, eam non esse ad divina iudicanda sufficientem existimant, ne scintillae naturalis iudicio aut animarum aut corporum affectus divinae tribuant maiestati, putentque illam non esse corporibus animisve praestantiorem. In quo sane plerique errasse traduntur, qui in divinorum investigatione ingenio naturali confisi aut Deum non esse dixerunt, ut Diagoras; aut dubitaverunt, ut Protagoras; aut corpus iudicaverunt, ut Epicurei, Stoici, Cyrenaici aliique permulti; aut animam quandam, ut Marcus Varro, Marcus Manilius aliique nonnulli.
[IV.5] Hi tamquam impii non modo divinum lumen olim neglectum non recuperaverunt, sed et naturale propter eius abusum depravavere. Quod depravatum est, fractum non iniuria scissumque putatur. Ideo illorum animi, qui tamquam superbi et fastu tumidi suis confidunt viribus, secantur, ut ait Aristophanes, iterum, cum etiam naturale lumen, quod illis erat reliquum, opinionibus falsis obscurant et moribus iniquis extinguunt. Itaque naturali lumine recte utuntur quicumque mancum illud et mutilatum esse recognoscentes ad naturalia iudicanda satisfacere quodammodo arbitrantur; ad ea vero quae supra naturam sunt sublimiori lumine opus esse putantes, exactissima quadam animi purgatione ita se praeparant ut divina lux iterum illis effulgeat. Cuius radiis recte de Deo sentient et in pristinam illam integritatem restituentur.

### Caput VI. Amor animas reducit in caelum, beatitudinis distribuit gradus, gaudium largitur aeternum

[IV.6] Hunc vos, convivae praestantissimi, deum, quem prae ceteris diis generi humano beneficum esse Aristophanes ait, omni sacrificiorum genere vobis propitium facite; hunc piis precibus invocate; hunc toto corde capessite. Hic animos sua beneficentia primum ad caelestem ducit mensam, ambrosia et nectare abundantem; deinde singulos singulis accommodat sedibus; postremo suaviter detinet in aeternum. Nulli enim caelum repetunt, nisi qui caelorum regi placuerunt. Placent illi qui eum summopere diligunt. Cognoscere quidem illum vere omnino praesenti in tempore impossibile est. Vere autem amare quoquomodo cognitum et possibile est et facile. Qui Deum cognoscunt, nondum illi placent, nisi cognitum diligant. Qui cognoscunt et diligunt, non quia cognoscunt, sed quia diligunt, amantur a Deo. Nos enim non eos qui noverint, sed qui nos amaverint, caritate complectimur. Multos namque qui nos cognoscunt hostes habemus. Quod ergo nos caelo restituit, non Dei cognitio est, sed amor.
[IV.6] Discumbentium praeterea ordo in mensa caelesti diversos sequitur gradus amantium. Nam qui Deum excellentius dilexerunt, dapibus excellentioribus ibi vescuntur. Nempe qui per opera fortitudinis Dei fortitudinem coluerunt, ea ipsa fruuntur. Qui iustitiam vero, iustitia. Temperantia similiter, qui temperantiam. Atque ita variis divinae mentis ideis et rationibus varii animi pro vario amoris raptu fruuntur. Toto autem Deo fruuntur omnes, quia totus in singulis est ideis. Sed Deum totum praestantius possident, qui eum in praestantiori idea conspiciunt. Quisque vero ea Dei virtute potitur quam dilexit. Ideo livor, ut Plato inquit in Phaedro, abest a divino choro. Cum enim omnium iucundissimum sit re amata potiri, quilibet in eo potiundo quod amat contentus plenusque vivit. Quippe si amatores duo deliciarum suarum compotes fiant, uterque in amata sui possessione quiescit, neque curam quidem ullam habebit, ni alter pulchriori potiatur amato. Quapropter amoris beneficio factum est ut in diversis felicitatis gradibus portione sua quilibet sine ulla invidia sit contentus.
[IV.6] Fit etiam ut sine ulla satietate animi iisdem vescantur dapibus in aeternum. Ut enim oblectentur convivae, non epulae, non vina sufficiunt, nisi fames sitisque ad vescendum alliciant; ac tamdiu oblectatio quamdiu et aviditas permanet. Aviditatem vero quis amorem quendam esse negaverit? Aeternus igitur amor, quo semper in Deum afficitur animus, efficit ut Deo semper tamquam novo spectaculo gaudeat. Amorem hunc eadem Dei bonitas semper accendit in animo, quae et beatum facit amantem. Tria igitur, ut brevi complectar, amoris beneficia collaudabimus: quod nos olim divisos in integrum restituendo reducit in caelum; quod suis quemque collocat sedibus facitque omnes in illa distributione quietos; quod omni expulso fastidio suo quodam ardore oblectamentum quasi novum iugiter accendit in animo redditque illum blanda et dulci fruitione beatum.

## Oratio quinta


### Caput I. Amor est beatissimus, quia pulcher est et bonus

[V.1] Carolus Marsupinus, Musarum dulcis alumnus, Landinum poetam secutus Agathonis orationem sic aggreditur. Amorem deum noster Agathon beatissimum, quia pulcherrimus sit et optimus, arbitratur. Quae ad hoc ut sit pulcherrimus, quae item ut optimus exiguntur, diligenter enumerat; in quibus enumerandis Amorem ipsum effingit. Postremo postquam qualis est enarravit, beneficia ab eo generi humano tributa connumerat. Atque haec disputationis illius est summa. Nostra interest in primis inquirere quam ob causam, ut beatum ostenderet, pulchrum valde esse dixit et bonum, quodve sit inter bonitatem pulchritudinemque discrimen.
[V.1] Beatum in Philebo Plato vult esse cui nihil deest, idque esse illud quod sit ab omni parte perfectum. Est autem perfectio interior quaedam, est et exterior. Interiorem bonitatem, exteriorem pulchritudinem dicimus. Propterea quod bonum penitus est et pulchrum, id tamquam ab omni parte perfectum beatissimum nuncupamus. Hanc utique differentiam omnibus in rebus animadvertimus. Nempe in lapillis, ut physici volunt, temperatissima quattuor elementorum permixtio quaedam interior nitorem parit exteriorem. Herbas praeterea et arbores innata radicibus medullisque fecunditas florum et foliorum gratissima vestit varietate. In animalibus autem salubris humorum complexio iucundam lineamentorum et colorum speciem procreat. Virtus etiam animi decorem quendam prae se ferre videtur in verbis, gestibus, operibus honestissimum. Caelos quoque sublimis eorum substantia clarissimo lumine circumfundit. In his omnibus interna perfectio producit externam. Illam bonitatem, hanc pulchritudinem possumus appellare.
[V.1] Quocirca bonitatis florem quendam esse pulchritudinem volumus; cuius floris illecebris, quasi esca quadam, latens interius bonitas allicit intuentes. Quoniam vero nostrae mentis cognitio a sensibus ducit originem, bonitatem ipsam in rerum penetralibus insitam nec intelligeremus umquam neque appeteremus, nisi ad eam speciei exterioris indiciis manifestis proveheremur. Qua in re mirabilis admodum formae huius comitisque ipsius apparet utilitas. Per haec satis ostensum arbitror tantum inter bonitatem et speciem quantum inter semen et flosculum interesse; atque ut flores arborum seminibus orti semina ipsi quoque producant, ita speciem hanc, bonitatis florem, ut ex bono pullulat, sic et ad bonum amantes perducere. Quod quidem noster hic heros abunde in superioribus demonstravit.

### Caput II. Quomodo pingitur Amor, et quibus animae partibus pulchritudo cognoscitur et generatur amor

[V.2] Post haec diffusius enumerat Agathon quot ad eius dei formosam speciem requiruntur. Iuvenis, inquit, est, tener, agilis, concinnus et nitidus. Nobis autem primo quaerendum quid haec ad pulchritudinem conferant; deinde, cum deo huic attribuuntur, quo pacto intelligi debeant. Rationem homines habent et sensum. Ratio per se ipsam rationes rerum omnium incorporeas comprehendit. Sensus per quinque sui corporis instrumenta corporum imagines et qualitates attingit: colores per oculos, per aures voces, odores per nares, per linguam sapores, per nervos qualitates simplices elementorum, calorem videlicet frigusque et reliqua. Propterea sex ad cognitionem pertinentes, quantum ad propositam attinet quaestionem, vires animi numerantur: ratio, visus, auditus, olfactus, gustus et tactus.
[V.2] Ratio numini summo, visus igni, aeri auditus, vaporum odori olfactus, aquae gustus, tactus terrae tribuitur. Ratio siquidem caelestia indagat, nec propriam in membro corporis aliquo sedem habet, quemadmodum neque certam habet sedem in ulla mundi parte divinitas. Visus in sublimi parte corporis, velut ignis in suprema mundi regione, locatur, et lumen natura sua percipit, quod ignis est proprium. Auditus visum non aliter quam purus aer ignem secutus voces haurit, quae et in aere fracto gignuntur et per aeris intervallum aures illabuntur.
[V.2] Olfactus caliginoso aeri vaporibusque ex aere et aqua mixtis omnino assignatur, quia inter aures et linguam, quasi aerem et aquam, positus vapores eos apprehendit facile et diligit maxime qui ex aeris et aquae mixtione proveniunt, quales sunt herbarum, florum, pomorum odores naribus suavissimi. Quis dubitet gustum aquae liquoribus comparare, qui olfactui tamquam aeri crassiori succedit, et iugi salivae liquore perfusus potu vehementissime delectatur humidisque saporibus? Quis item ambigat terrae tactum ascribere, cum per omnes terreni corporis partes fiat, in nervis qui terreni maxime sunt expleatur, facillime tangat quae soliditatem habent et pondus, quod terra corporibus tribuit?
[V.2] Hinc etiam accidit ut tactus, gustus, olfactus solum proxime ipsis apposita sentiant, et patiantur admodum sentiendo; licet olfactus remotiora quam gustus et tactus apprehendere videatur. Auditus autem remotiora cognoscit, neque ita offenditur. Quo etiam longius prospicit visus, et momento facit quod aures tempore; prius enim coruscatio cernitur quam tonitrus audiatur. Ratio remotissima capit. Neque enim quae in mundo sunt solum et quae praesentia, ut sensus, sed etiam quae supra caelum et quae fuerunt aut futura sunt percipit.
[V.2] Ex his patere cuique potest sex illarum animae virium tres ad corpus et materiam potius, tactum scilicet et gustum et odoratum, tres autem alias, rationem videlicet et visum et auditum, ad spiritum pertinere. Ideo tres illae ad corpus potius declinantes corpori magis quam animo congruunt; et ea quae ab illis percipiuntur, cum corpus sibi congruum moveant, vix ad animam usque perveniunt, minimeque illi tamquam minime similia placent. Tres vero superiores a materia remotissimae animae multo magis conveniunt, resque eas capiunt quae corpus quidem parum admodum, animum vero vehementissime moveant.
[V.2] Quippe odores, sapores, calores atque similia corpori aut nocent plurimum aut prosunt, paulum quid ad animi aut admirationem aut iudicium conferunt, ac modice ab illo desiderantur. Ratio incorporeae veritatis, colores figuraeque et voces corpus aut nihil aut vix et minimum movent, animi vero aciem ad indagandum potissimum acuunt atque eius ad se desiderium rapiunt. Animi cibus est veritas. Ad eam inveniendam oculi, ad discendam aures magnopere conferunt. Igitur quae ad rationem, visum, auditum pertinent gratia sui ipsius affectat, quasi proprium alimentum.
[V.2] Quae vero sensus tres alios movent corpori vel nutriendo vel fovendo vel generando magis necessaria sunt. Ea itaque animus non sui, sed alterius, id est corporis, causa quaerit. Amare autem ea dicimur quae propter nosmet ipsos desideramus; quae autem propter aliud quiddam cupimus, minime. Merito igitur amorem ad scientias, figuras et voces dumtaxat volumus pertinere. Atque idcirco gratia illa solum quae in tribus his reperitur, animi virtute, figura, voce, quia maxime animum provocat, ἀπὸ τοῦ καλεῖν, quod voco significat, πρόκλησις, id est provocatio, nominatur. Κάλλος vero Graece pulchritudinem Latine significat.
[V.2] Gratus quidem nobis est mos verus et optimus animi; grata corporis speciosi figura; grata vocum concinnitas. Cumque tria haec animus, utpote sibi cognata et quodammodo incorporea, pluris admodum quam tria reliqua faciat, consentaneum est ut avidius asciscat, ardentius complectatur, vehementius admiretur. Atque haec ipsa seu virtutis seu figurae sive vocum gratia, quae animum per rationem vel visum vel auditum ad se vocat et rapit, pulchritudo rectissime dicitur.
[V.2] Atque hae tres illae Gratiae sunt, de quibus sic Orpheus:
[V.2] Ἀγλαΐη τε Θάλεια καὶ Εὐφροσύνη πολύολβε.
[V.2] Splendor, Viriditas Laetitiaque uberrima. Splendorem quidem vocat gratiam illam et pulchritudinem animi quae in veritatis et virtutis claritate consistit; Viriditatem vero figurae colorisque suavitatem, haec enim summopere in iuventutis viriditate florescit; Laetitiam denique sincerum illud et salubre et perpetuum quod in musica sentimus oblectamentum.

### Caput III. Pulchritudo est aliquid incorporeum

[V.3] Cum haec ita se habeant, necessarium est pulchritudinem esse aliquid virtuti, figurae vocibusque commune. Non enim quodlibet istorum trium pulchrum similiter vocaremus, nisi una his tribus inesset pulchritudinis definitio. Quo fit ut ipsa pulchritudinis ratio corpus esse non possit, quoniam virtutibus animi, quae incorporeae sunt, pulchritudo si esset corporea minime conveniret. Atqui tantum abest ut corpus sit pulchritudo, ut non modo quae virtutibus animi, sed etiam quae corporibus et vocibus inest, nequeat esse corporea.
[V.3] Quamvis enim corpora quaedam speciosa dicamus, non tamen sunt ex ipsa sui materia speciosa. Siquidem corpus hominis unum atque idem hodie formosum, cras autem casu aliquo foedante deforme, quasi aliud sit esse corpus, aliud esse formosum. Neque etiam sunt ex ipsa quantitate formosa, quandoquidem grandia nonnulla atque item brevia quaedam formosa videntur; ac saepe magna deformia, parva formosa, et contra parva turpia, magna gratissima. Nonnumquam etiam accidit ut similis sit in magnis quibusdam et parvis corporibus pulchritudo. Si itaque stante saepenumero eadem quantitate casu quodam pulchritudo mutatur, et mutata aliquando quantitate permanet pulchritudo, ac similis in magnis parvisque videtur, certe duo haec, pulchritudo et quantitas, debent esse omnino diversa.
[V.3] Quin etiam si corporis cuiusque formositas in ea ipsa sui corporis crassitudine quodammodo corporea esset, non tamen ut corporalis esset intuenti placeret. Placet animo personae alicuius species, non prout in exteriori iacet materia, sed prout eius imago per visum ab animo capitur vel concipitur. Imago illa in visu et animo, cum isti sint incorporei, corpus esse non potest. Quo enim pacto caelum, ut ita loquar, totum parva oculi pupilla caperetur, si modo corporali reciperet? Nullo profecto. Sed enim spiritus in puncto omnem corporis amplitudinem spiritali modo et incorporea imagine suscipit. Placet utique animo ea dumtaxat species quae ab illo suscipitur. Haec autem, licet exterioris corporis simulacrum sit, in eo tamen est incorporea. Ergo species incorporea placet. Quod placet, id cuique gratum; quod gratum, hoc denique pulchrum. Quo efficitur ut amor ad incorporeum aliquid referatur, atque ipsa pulchritudo spiritale quoddam potius rei simulacrum sit quam corporea species.
[V.3] Sunt autem nonnulli qui certam membrorum omnium positionem, sive, ut eorum verbis utamur, commensurationem et proportionem, cum quadam colorum suavitate, esse pulchritudinem opinentur. Quorum nos opinionem propterea non admittimus, quia cum huiusmodi partium dispositio in solis sit rebus compositis, nulla essent simplicia speciosa. Nunc autem puros colores, lumina, vocem unam, fulgorem auri et argenti candorem, scientiam, animam, quae omnia simplicia sunt, pulchra vocamus; nosque ista mirifice, tamquam re vera sint pulchra, delectant.
[V.3] Accedit ad haec quod proportio illa cuncta includit corporis composita membra, neque est in singulis sed in cunctis. Singula itaque membra per se pulchra non erunt. Ex singulis autem particulis totius compositi proportio nascitur. Unde nonnihil sequitur absurdissimum, ut quae suapte natura speciosa non sunt pulchritudinem pariant. Saepenumero etiam accidit ut, manente eadem membrorum proportione atque mensura, corpus aeque ut ante non placeat. Eadem porro hodie quae anno superiori corporis vestri figura, gratia vero non eadem. Nihil tardius quam figura, nihil citius senescit quam gratia. Ex quo liquido constat non idem esse pulchritudinem et figuram.
[V.3] Saepe quoque videmus rectiorem in uno quodam quam in alio dispositionem partium mensuramque membrorum; alius tamen, nescimus qua de causa, nobis formosior iudicatus amatur ardentius. Quo satis admoneri videmur ut aliud quiddam formositatem quam dispositionem partium censeamus. Eadem nos ratio admonet ne formam suspicemur esse colorum suavitatem. Plerumque enim color in seniore clarior, in iuniore gratia maior. Et in aequalibus fit nonnumquam ut qui colore superat alterum, gratia tamen ab illo et pulchritudine superetur. Neque tamen audeat quispiam mixtionem quandam ex figura coloribusque pulchritudinem affirmare. Sic enim neque scientiae neque voces, quae colore et figura carent, neque colores et lumina, quae certam nullam figuram habent, amore digna iudicarentur.
[V.3] Praeterea cuiusque cupiditas eo habito quod volebat expletur. Nempe fames et sitis cibo potuque sedantur. Amor nullo impletur aspectu corporis vel amplexu. Nullam igitur naturam corporis ardet; pulchritudinem certe sectatur. Quo fit ut ea corporeum aliquid esse non possit. Ex omnibus his colligitur eos qui amore accensi pulchritudinem sitiunt, modo velint liquore hoc hausto ardentissimam sitim extinguere, alibi quam in materiae fluvio aut quantitatis aut figurae aut colorum quorumlibet rivulis dulcissimum pulchritudinis huius humorem, quo sitis eorum accenditur, quaerere oportere. Quo vos tandem, miseri, vertetis, amantes? Quis vestri cordis flammas extinguet acerrimas? Quis tantum sedabit incendium? Hoc opus, hic labor. Dicam protinus. Sed attendite.

### Caput IV. Pulchritudo est splendor divini vultus

[V.4] Divina potestas omnia supereminens statim a se natis angelis atque animis suum illum radium, in quo fecunda vis inest omnium creandorum, tamquam filiis clementer infundit. Hic in eis, utpote sibi propinquioribus, totius mundi dispositionem et ordinem multo pingit exactius quam in mundi materia. Quamobrem haec mundi pictura quam cernimus universa in angelis et animis lucet expressior. In illis enim sphaerae cuiusque figura, solis, lunae et siderum reliquorum, elementorum quoque, lapidum, arborum, animalium singulorum. Picturae huiusmodi in angelis exemplaria et ideae, in animis rationes et notiones, in orbis materia formae atque imagines a Platonicis nominantur; clarae quidem in orbe, clariores in animo, in angeli mente clarissimae.
[V.4] Unus igitur dei vultus tribus deinceps per ordinem positis lucet in speculis: angelo, animo, corpore mundi. In illo tamquam propinquiore clarissime; in isto remotiore obscurius; in hoc remotissimo, si ad cetera compares, obscurissime. Proinde sancta mens angeli, nullo impedita corporis ministerio, in se ipsam reflectitur, ubi dei vultum illum sinu suo insculptum introspicit; inspectum illico admiratur; avidissime illi semper inhaeret. Vultus illius divini gratiam pulchritudinem dicimus. Aviditatem angeli dei vultui penitus inhaerentem vocamus amorem.
[V.4] O utinam nobis idem contingeret. Sed enim animus noster, ea conditione genitus ut terreno corpore circumdetur, ad officium generandi declinat. Qua inclinatione gravatus thesaurum penetralibus suis absconditum negligit. Deinde terreno corpore involutus diutissime servit corporis usui. Ad hoc opus sensum quidem semper, rationem quoque diutius quam decet accommodat. Hinc efficitur ut divini vultus illius candorem in se perpetuo enitentem non prius animadvertat quam adulto iam corpore et ratione expergefacta dei vultum in dei machina refulgentem et oculis manifestum cogitatione consideret. Qua quidem consideratione provehitur ad eum qui intus emicat intuendum.
[V.4] Quoniam vero parentis vultus gratus est filiis, necesse est animis dei patris vultum esse gratissimum. Vultus huius, ut idem saepius repetam, nitor et gratia, sive in angelo sive in animo sive in mundi materia, pulchritudo universalis est appellanda; impetusque ad illam universalis dicendus est amor.
[V.4] Ubique incorpoream esse hanc pulchritudinem non ambigimus. In angelo enim et in animo eam corpus aliquod non esse nemini dubium. In corporibus etiam eam esse incorporalem et supra monstravimus, et ad praesens ex eo potissimum intelligimus quod oculus nil aliud nisi solis aspicit lumen. Figurae namque et colores corporum numquam nisi lumine illustrata perspiciuntur, neque ipsa cum materia sua ad oculos veniunt. Necessarium tamen esse videtur ea in oculis esse, ut ab oculis videantur. Unum itaque solis lumen, corporum omnium ab eo illustratorum coloribus figurisque depictum, sese oculis offert. Sic affectum lumen oculi suo quodam radio adiuvante percipiunt; perceptum ipsum et quae in eo sunt omnia vident.
[V.4] Quare totus hic mundi qui conspicitur ordo non eo modo quo in materia corporum, sed quo in luce oculis infusa est, cernitur. In ea luce, cum a materia secretus sit, necessario est corporis expers. Quod ex hoc etiam evidenter apparet, quod lumen ipsum corpus esse non potest, cum momento ab oriente in occidentem totum ferme impleat orbem, aeris et aquae corpus sine ulla offensione undique penetret, sordibusque immixtum nusquam inficiatur. Haec vero corporum naturae nullo modo conveniunt. Corpus siquidem non momento movetur, sed tempore; neque alterum absque sui vel alterius aut utriusque offensione penetrat alterum; ac duo invicem corpora mixta mutua se contagione inficiunt. Quod in aquae et in vini, ignis et terrae confusione conspicimus.
[V.4] Cum igitur solis lumen incorporeum sit, quicquid suscipit naturae suae suscipit modo. Propterea colores et figuras corporum modo suscipit spiritali; eodemque pacto ipsum ab oculis susceptum inspicitur. Quo factum est ut totus hic mundi decor, qui tertius est dei vultus, per incorpoream solis lucem incorporeum sese oculis offerat.

### Caput V. Quomodo nascitur amor et odium, quodve pulchritudo est incorporea

[V.5] Ex his omnibus sequitur ut omnis divini vultus gratia, quae universalis dicitur pulchritudo, non in angelo solum et animo incorporea sit, sed in aspectu etiam oculorum. Neque faciem hanc simul totam solummodo, verum etiam partes eius admiratione commoti diligimus; ubi particularis amor ad particularem pulchritudinem nascitur. Sic et ad hominem aliquem, ordinis mundani membrum, afficimur, praesertim cum in illo perspicue divini decoris scintilla refulget.
[V.5] Affectus huiusmodi duabus ex causis nascitur: tum quia paterni vultus nobis placet imago, tum etiam quia hominis apte compositi species et figura cum ea humani generis ratione, quam animus noster ab omnium auctore suscipit et retinet, aptissime congruit. Unde hominis exterioris imago per sensus accepta transiensque in animum, si hominis figurae quam possidet animus dissonat, e vestigio displicet et odio tamquam deformis habetur; si consonat, illico placet et tamquam formosa diligitur. Quo fit ut nonnulli nobis obvii continuo placeant vel displiceant, nosque affectus huiusmodi causam nesciamus. Quippe cum animus corporis ministerio impeditus intimas illas sui formas nequaquam respiciat. Verum naturali et occulta quadam incongruitate vel congruitate fit ut forma rei exterior imagine sua eiusdem rei formam in animo pictam pulsans dissonet aut consonet; atque occulta hac offensione vel blanditie motus animus rem ipsam aut oderit aut amet.
[V.5] Integram sane creandi hominis configurationem vis illa divina in angelo animoque ingenuit. In mundi vero materia, utpote ab illo opifice remotissima, hominis constitutio ab integra illa sui figura degenerat. In materia tamen melius affecta similior, in alia dissimilior provenit. Quae similior provenit, ut dei vi angelique ideae, sic animi rationi quadrat et congruit. Animus hanc probat congruitatem. In ipsa profecto congruitate pulchritudo, in ea probatione amoris consistit affectus. Quoniam vero idea et ratio sunt a materia corporis aliena, hominis constitutio illis non ex materia vel quantitate, sed ex aliquo potius incorporeo similis iudicatur. Ut similis, illis congruit; ut congruit, pulchra est. Idcirco diversa sunt corpus et pulchritudo.
[V.5] Quod si quis quaesierit quonam pacto corporis forma animae mentisque formae et rationi similis esse queat, is, oro, consideret aedificium architecti. Principio architectus aedificii rationem et quasi ideam animo concipit. Deinde qualem excogitavit domum, talem pro viribus fabricat. Quis neget domum corpus existere, eamque ideae artificis incorporeae, ad cuius similitudinem effecta est, esse persimilem? Porro propter incorporalem ordinem quendam potius quam propter materiam est architecto similis iudicanda. Age igitur, materiam subtrahe, si potes; potes autem cogitatione subtrahere; ordinem vero relinque. Nil tibi restabit corporis, nihil materiae. Immo vero idem erit penitus qui ab opifice provenit ordo et qui remanet in opifice. Idem in quovis hominis corpore facias. Reperies illius formam animi rationi quadrantem simplicem esse materiaeque expertem.

### Caput VI. Quot requiruntur ut res pulchra sit, et quod pulchritudo est spiritale donum

[V.6] Quid tandem est corporis pulchritudo? Actus, vivacitas et gratia quaedam ideae suae influxu in ipso refulgens. Fulgor huiusmodi in materiam non prius quam aptissime sit praeparata descendit. His vero tribus, ordine, modo, specie, constat viventis corporis praeparatio. Ordo partium intervalla, modus quantitatem, species lineamenta coloremque significat.
[V.6] In primis enim oportet ut membra quaeque corporis naturalem situm habeant: suo aures loco sint, oculique et nares et cetera; ac paribus intervallis oculi naso sint proximi; paribus item aures utraeque distent ab oculis. Neque haec intervallorum ad ordinem pertinens parilitas sufficit, nisi partium modus accedat, qui mediocrem, debita totius corporis proportione servata, membris singulis tribuat magnitudinem: ut nasi tres in longum dispositi vultus unius impleant longitudinem; aurium utrarumque semicirculi una coniuncti oris aperti circulum faciant. Idem quoque coniunctio superciliorum efficiat. Longitudo nasi longitudinem labii compleat, aurisque similiter. Gemini oculorum orbes unum aequent oris hiatum. Capita octo proceritatem corporis comprehendant. Eandem quoque monstret brachiorum in latus extensio, crurumque similiter atque pedum. Necessariam praeterea speciem ducimus, ut linearum attractus artificiosi rugaeque et oculorum splendor ordinem illum modumque partium decorent.
[V.6] Atqui tria haec, licet in materia sint, pars ulla corporis esse non possunt. Ordo membrorum membrum quidem est nullum. Ordo enim membris omnibus inest; nullum vero membrum in membris omnibus reperitur. Accedit quod ordo nihil est aliud quam decens partium intervallum. Intervallum vero quid aliud dicemus quam distantiam partium? Distantia denique aut nihil est et vacuum prorsus inane, aut tractus aliquis linearum. Lineas autem, quae latitudine profunditateque carent, quae corpori necessaria sunt, quis corpora dixerit? Modus item non quantitas, sed terminus quantitatis. Termini vero superficies sunt lineaeque et puncta; quae cum profunditatis crassitudine careant, corpora non putantur. Speciem quoque in luminum, umbrarum, linearum iucunda concordia, non in materia collocamus.
[V.6] Ex his omnibus patet pulchritudinem usque adeo esse a mole corporis alienam, ut numquam ipsi materiae se communicet, nisi tribus illis incorporalibus praeparationibus, quas narravimus, sit affecta. Harum vero fundamentum est elementorum quattuor temperata complexio, ut corpus nostrum caelo, cuius est temperata substantia, sit simillimum, neque aliquo humorum excessu ab animi formatione desciscat. Sic enim et caelestis fulgor facile lucebit in corpore caelo persimili, et forma hominis illa perfecta, quam habet animus, in pacatam obedientemque materiam resultabit expressior.
[V.6] Ad pulchritudinem praeterea suam accipiendam voces ferme similiter disponuntur. Ordo namque illarum est a gravi voce ad octavam ascensus atque inde descensus; modus, debita per tertias, quartas et quintas et sextas voces, tonos item et semitonos progressio; species, canora clarae vocis intentio. His utique tribus, ceu quibusdam elementis, corpora ex membris multis composita, et arbores et animalia, ac vocum plurium congregatio ad suscipiendam pulchritudinem disponuntur. Corpora vero simpliciora, ut elementa quattuor, lapides et metalla, itemque voces singulae, interiori quadam naturae suae temperie, fecunditate et claritate ad eandem sufficienter aptantur.
[V.6] Animus autem eo potissimum ad illam est natura sua accommodatus, quod et spiritus est et quasi speculum deo proximum, in quo, quemadmodum in superioribus diximus, divini vultus elucet imago. Igitur quemadmodum auro, ut appareat speciosum, nihil prorsus addendum, sed terrae sordes, si quae inhaeserint, secernendae; ita nullis adiunctionibus indiget animus ut formosus appareat; sed deponenda corporis cura et sollicitudo tam anxia, cupiditatis et timoris perturbatio depellenda; confestim naturalis animi species emicabit.
[V.6] Ceterum, ne longius digrediatur oratio, ex supradictis breviter concludamus pulchritudinem esse gratiam quandam vivacem et spiritalem, dei radio illustrante angelo primum infusam, inde et animis hominum corporumque figuris et vocibus, quae per rationem, visum, auditum animos nostros movet atque delectat, delectando rapit, rapiendo ardenti inflammat amore.

### Caput VII. De Amoris pictura

[V.7] Agathon vero poeta, veterum poetarum more, deum istum humana vestit imagine; pingitque ipsum hominum instar formosum, iuvenem, tenerum, flexibilem sive agilem, apte compositum atque nitidum. Quorsum haec? Praeparationes hae quidem sunt ad formosam indolem potius quam formositas. Nam ex quinque his partibus tres primae complexionem corporis temperatam, quod primum est fundamentum, significant; duae reliquae ordinem, modum et speciem indicant. Physici temperatae corporationis indicium tenerae carnis lenem et firmam aequalitatem demonstravere. Ubi calor excedit nimium, aridum et hirsutum corpus; ubi frigus, rigidum; ubi siccitas, durum et asperum; ubi humiditas, fluxum, lapsum, inaequale, contortum. Aequalis igitur et firma corporis teneritudo affectionem eius indicat in quattuor humoribus moderatam. Hanc ob causam Agathon mollem, delicatum et tenerum appellavit.
[V.7] Cur iuvenem? Quia non solum naturae sed aetatis etiam beneficio temperies haec habetur. Temporis enim diuturnitate, partibus humorum subtilioribus resolutis, partes restant admodum crassiores; igneque et aere exhalatis, aquae et terrae regnat excessus. At cur agilem et flexibilem? Ut aptum ad motus omnes promptumque intelligas; ne forte putes, cum mollem diceret, aquae mollitiem, muliebrem, languidam et ineptam, dicere voluisse. Ea siquidem est moderatae complexioni contraria. Post haec adiecit apte compositum, id est ordine et modo partium honestissime figuratum. Adiecit et nitidum, id est suavi colorum specie refulgentem. Praeparationibus his praepositis, quod reliquum erat reticuit Agathon. Nostrum est enim post haec adventum gratiae subintelligere.
[V.7] Hae quinque partes in hominis figura ita ut diximus; in Amoris autem potentia aliter intelligendae videntur. Eius enim vim et qualitatem ostendunt. Iuvenis ideo dicitur, quia iuvenes ut plurimum amore irretiuntur, eiusque insidiis irretiti aetatem appetunt iuvenilem. Mollis, quia mitia ingenia facilius capiuntur; et qui capti sunt, licet ante feroces, mansueti redduntur. Agilis et flexibilis, quia et influit clam et similiter effluit. Concinnus atque compositus, quoniam formosa et ordinata desiderat fugitque contraria. Nitidus, quoniam in florida et nitente aetate hominis aspirat ingenio et florida concupiscit. Haec quoniam copiosissime exequitur Agathon, breviter perstrinxisse sufficiat.

### Caput VIII. De Amoris virtute

[V.8] Ea etiam quae de quattuor virtutibus ab Agathone dicuntur ad Amoris bonitatem significandam sic accipienda sunt, ut iustus ideo affirmetur, quia ubi integer ac verus est amor, ibi et benevolentiae vicissitudo, quae nullam admittit contumeliam vel iniuriam. Huius caritatis tanta vis est, ut ea sola humanum genus tranquilla possit in pace servare; quod neque prudentia neque fortitudo neque vis armorum, legum et eloquentiae sine benevolentia potest efficere. Vocat praeterea temperatum, quia turpes domat cupiditates. Amor enim, cum pulchritudinem quaerat, quae in ordine quodam temperantiaque consistit, viles et immoderatas concupiscentias aspernatur, a turpibus gestibus semper abhorret; quod a principio satis ab heroe audivistis. Atque ubi huius regnat affectus, omnes cupiditates aliae contemnuntur.
[V.8] Subiunxit fortissimum. Quid enim audacia fortius? Quis item audentius quam amator pro amato pugnat? Diis aliis, id est planetis aliis, Mars fortitudine praestat, quia fortiores homines efficit. Venus hunc domat. Quando enim Mars in angulis caeli vel secunda nativitatis domo vel octava constitutus nascenti mala portendit, Venus saepe coniunctione sua vel oppositione vel receptione aut aspectu sextili aut trino Martis, ut ita dicamus, compescit malignitatem. Rursus quando Mars in ortu hominis dominatur, magnitudinem animi iracundiamque largitur. Si proxime Venus accesserit, virtutem illam magni animi a Marte datam non impedit, sed vitium iracundiae reprimit; ubi clementiorem facere Martem et domare videtur.
[V.8] Mars autem Venerem numquam domat. Illa siquidem si dux fuerit, amoris praestat affectum. Si Mars proxime duxerit, suo calore Veneris impetum reddit ardentiorem; ita ut si nascente aliquo Mars in Veneris domo, Libra vel Tauro, fuerit, propter Martis praesentiam qui tunc natus est acerrimis uratur amoribus. Mars iterum sequitur Venerem; Venus Martem non sequitur, quoniam audacia amoris pedissequa est, non amor audaciae. Non enim ex eo quod audaces sunt amore homines illaqueantur, sed ex eo plerumque quod amore saucii sunt audacissimi fiunt ad quaeque pericula propter amatum intrepide subeunda.
[V.8] Denique fortitudinis eius omnibus excellentis evidentissimum illud est argumentum, quod Amori omnia parent, ille nulli. Nempe caelestes amant et animalia et corpora omnia; fortes item et sapientes, divites viri regesque maximi colla subdunt Amoris imperio. Amor autem nullis istorum subicitur. Neque enim divitum munera amorem emunt, neque potentum minae violentiaeque ut amemus vel desistamus amare nos cogere possunt. Amor enim liber est, ac sua sponte in libera oritur voluntate, quam neque deus etiam coget, qui ab initio liberam fore decrevit. Quo fit ut Amor, qui vim omnibus infert, omnium effugiat violentiam. Huius tanta libertas est ut ceterae animi affectiones vel artes operationesque praemium aliquod, ut plurimum, a se diversum exoptent; amor se ipso, tamquam sui ipsius praemio, sit contentus, quasi non sit praemium aliud praeter amorem quod amore sit dignum. Nam qui amat, amorem amat praecipue. Id enim vult ab amato potissimum, ut vicissim amet amantem.
[V.8] Est etiam sapientissimus. Qua ratione Amor rerum omnium creator sit atque servator et artium singularum magister et dominus, satis in Eryximachi oratione arbitror disputatum. In quibus sapientia Amoris ostenditur. Ex omnibus his concluditur Amorem idcirco et beatissimum esse, quia pulcherrimus sit et optimus. Esse vero pulcherrimum ex eo constat, quia pulcherrimis tamquam sui similibus delectatur. Optimum propterea, quod optimos facit amantes. Optimum vero esse illum necesse est qui alios optimos efficit.

### Caput IX. De donis Amoris

[V.9] Quid Amor sit ex nostra illa discursione apparuit; qualis sit, ex verbis superioribus Agathonis. Quae munera largiatur facile ex dictis discitur. Est enim amor alter simplex, mutuus alter. Simplex ille quemcumque comprehenderit prudentem reddit ad providendum, acutum ad disserendum, facundum ad eloquendum, ad res gerendas magnanimum, ad iocos facetum, ad ludos promptum, ad seria quaeque fortissimum. Mutuus periculis pulsis securitatem, submota dissensione concordiam, vitata miseria praestat felicitatem.
[V.9] Ubi enim mutua caritas, ibi nullae insidiae; ibi communia omnia; ibi lites et furta, homicidia cessant et proelia. Tranquillitatem huiusmodi non animalibus solum, sed caelis etiam elementisque ab amore mutuo tribui et hic tangit Agathon, et supra in Eryximachi oratione diffusius est ostensum. In orationis huius calce dicitur Amor cantu suo mentes deorum hominumque mulcere. Quod plane intelliget quisquis meminerit in superioribus demonstratum fuisse Amorem in omnibus esse atque ad omnia porrigi.

### Caput X. Amor ceteris diis et antiquior est et iunior

[V.10] Sed antequam finem faciam, optimi viri, tres pro ingenii viribus quaestiones, quae in Agathonis disputatione suboriuntur, absolvam. Primo enim quaeritur cur Phaedrus seniorem Saturno et Iove Amorem, Agathon vero dixerit iuniorem. Secundo, quid apud Platonem regnum Necessitatis significet, quid Amoris imperium. Tertio, qui dii quas artes regnante Amore repererint.
[V.10] Pater omnium deus mentes illas sui ministras, quae Saturnum, Iovem ceterosque planetas movent, amore quodam sui seminis propagandi et benignitate providentiae genuit. Mentes iterum e vestigio natae parentem suum recognitum diligunt. Amorem illum quo creantur caelestes seniorem illis, eum vero quo creatori suo afficiuntur dicimus iuniorem. Praeterea Saturni planetae et aliorum ideas angelica mens a patre suo non prius accepit quam ad eius faciem amore ingenito flecteretur. Ea rursus, postquam illos accepit, flagrantius parentis munus amavit. Sic ergo angeli illius in deum dilectio partim antiquior est ideis, quae dii dicuntur, partim etiam iunior. Igitur Amor principium est et finis, deorum primus atque novissimus.

### Caput XI. Amor ante Necessitatem regnat

[V.11] Verum ut quaestio secunda solvatur, hic ante Necessitatem ideo regnare dicendus, quoniam divinus amor omnibus ex se natis dedit originem, in quo nulla necessitatis violentia ponitur. Nam cum nihil supra se habeat, non coactus sed sponte quodlibet operatur. Mens autem quae illum sequitur, serente illo necessario pullulat. Ille igitur amore producit; haec necessitate producitur. Ibi amoris, hic necessitatis incipit dominatio. Haec licet a summa dei bonitate nascatur ideoque sit bona, tamen quia extra deum procedit, necessario ab infinita parentis perfectione degenerat. Numquam enim effectus totam suscipit causae bonitatem. In hac utique necessaria effectus tum processione tum etiam degeneratione necessitatis consistit imperium.
[V.11] Sed enim mens e vestigio genita suum, ut diximus, diligit auctorem; ubi regnum resurgit amoris. Nam et illa amore in deum erigitur, et deus amore eam ad se conversam illuminat. Verum hic rursus necessitatis potentia surrepit. Quippe cum lumen illud a deo descendens non tanta claritate recipiatur a mente natura sua obscura quanta a deo tribuitur. Cogitur enim pro naturae suae capacitate recipere. Ideo violentia naturae suscipientis fit lumen obscurius.
[V.11] Huic necessitati amoris succedit iterum principatus. Illa siquidem primo hoc dei fulgore accensa ardentius in eum reflectitur, et hac re quasi scintilla luminis instigata totam expetit luminis plenitudinem. Hinc et deus providentiae suae benignitate ultra primum illud naturale lumen divinum quoque largitur. Atque ita sibi invicem alterne succedit amoris necessitatisque potentia. Quae quidem successio in divinis naturae origine fit, in aliis temporis intervallis; ita tamen ut amor primus sit omnium atque novissimus.
[V.11] De animo quoque et ceteris quae a deo fiunt, quoad duo haec imperia, similiter iudicandum. Idcirco si absolute loquamur, antiquius est amoris quam necessitatis imperium, cum in deo illius, huius in rebus creatis potestas incipiat. Si de rebus a deo creatis intelligamus, necessitatis tyrannis regnum antecedit amoris, cum res ipsae prius necessitate procedant atque degenerent procedendo quam ad patrem suum amore se vertant.
[V.11] Duo haec imperia duobus hymnis cecinit Orpheus. Necessitatis imperium ita in Noctis hymno:
[V.11] δεινὴ γὰρ ἀνάγκη πάντα κρατύνει,
[V.11] id est: Gravis necessitas omnibus dominatur. Amoris autem regnum ita in Veneris hymno:
[V.11] καὶ κρατέεις τρισσῶν μοιρῶν, γεννᾷς δὲ τὰ πάντα, ὅσσα τ᾽ ἐν οὐρανῷ ἐστι καὶ ἐν γαίῃ πολυκάρπῳ.
[V.11] Tribus fatis imperas et generas omnia, quae in caelo sunt, et quae in terra, et quae in mari. Divine Orpheus duo regna posuit et ea invicem comparavit, praeposuitque amorem necessitati, cum dixit illum tribus fatis, in quibus consistit necessitas, imperare.

### Caput XII. Quo pacto regnante Necessitate Saturnus castravit Caelum, Iuppiter vero ligavit Saturnum

[V.12] Quo autem pacto dominante Necessitate sequentes dii parentes suos aut castrare aut ligare hic ab Agathone dicantur, ex dictis facile intelligimus. Non enim haec ita accipienda sunt, ut mens angeli deum ipsum, sed munus sibi a deo tributum in se ipsa dividat et discerpat. Satis paulo ante monstravimus munera dei in recipiente spiritu necessario a summa dei perfectione decidere. Quo fit ut fecunditas illa naturae, in deo quidem integra, sed in angelo comminuta et quodammodo mutilata, merito castrata fuisse dicatur. Quod quidem regnante Necessitate contingere dicitur, quia neque dantis neque accipientis voluntate, sed ea necessitate qua effectus causae suae aequari non potest, necessario accidit.
[V.12] Sic enim Saturnus, id est angelus, Caelum, id est summum deum, castrare videtur; Iuppiter quoque, id est anima mundi, ligare Saturnum, id est vim ab angelo acceptam in se ipso naturae suae defectu angustioribus limitibus coarctare. Amplior enim est illius quam huius potentia. Ideo potentia quae in illo expedita propter amplitudinem et soluta, in hoc propter angustiam ligata iam et coarctata censetur. Omitto quod astrologi opinantur, planetae Saturni malignitatem Iovis coniunctione vel receptione vel oppositione aut aspectu sextili aut trino saepissime coerceri. Sed de his hactenus; ad quaestionem tertiam descendamus.

### Caput XIII. Qui dii quas artes hominibus largiantur

[V.13] Artes a diis propter amorem humano generi traditas Agathon arbitratur: regnandi ab Iove; sagittandi, divinandi, medendi artem ab Apolline; fabricam aerariam a Vulcano; texendi artificium a Minerva; a Musis denique musicam. Duodecim zodiaci signis numina praesunt duodecim: Arieti Pallas, Tauro Venus, Apollo Geminis, Cancro Mercurius, Leoni Iuppiter, Virgini Ceres, Librae Vulcanus, Scorpio Mars, Diana Sagittario, Vesta Capricorno, Aquario Iuno, Piscibus vero Neptunus.
[V.13] Ab his artes omnes generi nostro traduntur. Signa illa in corpus, numina quae illis praesunt in animam vires suas ad singulas artes infundunt. Ita Iuppiter per Leonem hominem ad gubernationem deorum et hominum, id est ad res tam divinas quam humanas praeclare gerendas, reddit aptissimum. Apollo per Geminos vaticinium, medicinam et arcus industriam exhibet; Pallas per Arietem texendi peritiam; Vulcanus per Libram aerariam fabricam; et artes reliquas alii. Quia vero providentiae benignitate sua nobis munera magnifice largiuntur, amore instigante dicimus elargiri.
[V.13] Praeterea velocissima illa et ordinatissima caelorum conversione musicam nasci consonantiam arbitramur, atque octo circulorum motibus tonos octo, ex cunctis autem nonum quendam produci concentum. Novem itaque caelorum sonos a musica concordia Musas novem cognominamus. Huius musicae ratione noster olim donatus est animus. Cui enim est origo caelestis, merito caelestis innata dicitur harmonia. Quam deinde variis instrumentis et cantibus imitatur. Idque munus similiter divinae providentiae nobis est amore concessum.
[V.13] Hunc ergo nos, viri clarissimi, deum, quia pulcherrimus est, amemus; quia optimus, imitemur; quia beatissimus, veneremur; ut sua nobis clementia et largitate concedat pulchritudinis, bonitatis, beatitudinis suae possessionem.

## Oratio sexta


### Caput I. Introductio ad disputationem de amore

[VI.1] Hactenus Carolus Marsupinus. Thomas autem Bencius, Socratis diligens imitator, ad Socraticorum verborum commentationem lubenti animo et hilari vultu se contulit. Socrates, inquit, noster, Graecorum omnium sapientissimus oraculo Apollinis iudicatus, amandi artem prae ceteris profiteri solebat, quasi ob artis huius peritiam potissimum et Socrates et alius quivis esset sapientissimus iudicandus. Artem huiusmodi non ab Anaxagora, Damone, Archelao physicis, non a Prodico Chio et Aspasia rhetoricae professoribus, non a Conno musico, a quibus multa didicerat, sed a Diotima fatidica muliere divino afflata spiritu se accepisse dicebat. Mea quidem sententia, ut ostenderet sola divinitatis inspiratione quid vera pulchritudo sit, quid legitimus amor, qua ratione amandum, homines intelligere posse. Tanta est amatoriae facultatis potentia, tanta sublimitas.
[VI.1] Ergo procul ab his caelestibus epulis abeste, procul, inquam, abeste, profani, qui terrenis obruti sordibus et Baccho Priapoque prorsus emancipati amorem, caeleste munus, in terram porcorum ritu caenumque prosternitis. Vos autem, convivae castissimi, et alii omnes Dianae et Palladi consecrati, qui animi purissimi libertate perpetuoque mentis gaudio exultatis, adeste feliciter, divinaque mysteria Socrati a Diotima revelata diligenter audite. Sed antequam Diotimam audiatis, solvenda est controversia quaedam inter eos qui de amore in superioribus tractaverunt et eos qui tractaturi sunt orta. Superiores namque amorem pulchrum, bonum, beatum, deum vocaverunt. Socrates et Diotima negant, atque illum inter pulchrum et turpe, bonum et malum, beatum et miserum, deum et hominem medium collocant. Nos utramque sententiam, licet alia ratione, veram existimamus.

### Caput II. Amor est medius inter pulchritudinem et turpitudinem, atque inter deum et hominem

[VI.2] Ferro magnes lapis suam quandam inserit qualitatem, qua ferrum magneti factum persimile ad hunc lapidem inclinatur. Inclinatio huiusmodi, prout a lapide orta vergit in lapidem, lapidea certe inclinatio dicitur; prout in ferro est, et ferrea est pariter et lapidea. Est enim in ferri materia, non pura illa quidem, sed per qualitatem lapidis iam formata. Ideo utriusque retinet proprietatem. Ignis etiam, ut loquamur apertius, qualitate sua, id est calore, linum accendit. Linum caloris qualitate suspensum ad supernam ignis evolat regionem. Volatum huiusmodi, prout ab igne excitus vergit ad ignem, igneum plane cognominamus; prout in lino est, non mero quidem sed iam ignito, ab utriusque tam lini quam ignis natura lineum aeque ac igneum dicimus.
[VI.2] Figura hominis saepenumero propter bonitatem interiorem feliciter a deo concessam aspectu pulcherrimum splendoris sui radium per oculos intuentium transfundit in animam. Hac utique scintilla tamquam hamo quodam tractus animus properat ad trahentem. Hunc nos tractum, qui et amor est, quoniam a pulchro, bono, felici dependens in idem reflectitur, pulchrum, bonum, beatum, deum Agathonis ceterorumque superiorum sententia nominare non dubitamus. Quoniam vero in animo est per radii illius pulchri praesentiam iam accenso, affectum inter pulchrum et non pulchrum medium cogimur nominare. Quandoquidem animus qui nullam adhuc pulchrae rei suscipit imaginem, rem illam tamquam incognitam nondum amat. Et qui totam possidet pulchritudinem amoris stimulis non vexatur. Quis enim quae habet affectat? Restat ut tunc ardenti flagret amore, quando speciosum aliquod rei pulchrae simulacrum nactus, ea praegustatione ad plenam possessionem pulchritudinis instigatur.
[VI.2] Cum igitur amantis animus rem ipsam pulchram partim habeat quidem, partim vero non habeat, non iniuria partim pulcher est, partim non pulcher. Atque ita amorem ex huiusmodi mixtione medium quendam affectum esse volumus inter pulchrum et non pulchrum, utriusque participem. Ob hanc utique rationem Diotima, ut ad eam iam veniamus, amorem daemonem appellavit, quia sicut daemones inter caelestia et terrena sunt medii, sic amor inter informitatem et formam medium obtinet. Mediam hanc eius regionem inter informem formosamque naturam Ioannes in prima et secunda eius oratione satis aperuit.

### Caput III. De sphaerarum animis et daemonibus

[VI.3] Sed quomodo mediam plagam caelum inter et terram daemones habitent, ex verbis Diotimae in Convivio, Socratis in Phaedro atque in Philebo, Atheniensis hospitis in Legibus et Epinomi, ita cognoscite. Universam huius mundi machinam anima quadam regi atque moveri Plato existimat. Siquidem mundi corpus totum quoddam corpus est ex totis quatuor elementis compositum, cuius particulae sunt omnium animantium corpora. Nam animalis cuiusque corpusculum mundani corporis particula est. Neque ex toto ignis, aeris, aquae, terrae elemento, sed horum elementorum partibus quibusdam componitur. Quanto igitur totum parte perfectius est, tanto mundi corpus perfectius est singulorum animantium corpore. Absurdum esset imperfectum quidem corpus habere animam, perfectum vero neque habere animam neque vivere. Quis enim adeo mente captus est ut partem vivere dicat, totum neget? Vivit igitur totum mundi corpus, cum animalium corpora, quae partes illius sunt, vivant.
[VI.3] Unam esse oportet totius animam, sicut et una est materia, una constructio. Cum ergo duodecim sint mundi sphaerae, ut Platoni placet, octo caeli et elementa sub caelo quatuor, atque duodecim hae sphaerae discretae invicem sint, specie, motibus et proprietate diversae, duodecim necesse est illis adesse animas specie et virtute diversas. Una igitur erit unius primae materiae anima. Duodecim circulorum animae duodecim. Quis terram aut aquam neget vivere, quae vitam animalibus ex se genitis tribuunt? Quod si faeces hae mundi vivunt viventiumque sunt plenae, cur non aer et ignis, excellentiores mundi partes, vivant viventiaque in se similiter habeant, caelique similiter? Sed animalia illa caelestia, quae sidera sunt, et terrena aquatiliaque videmus quidem; ignea vero et aerea non videmus, quippe cum neque purum ignis aut aeris elementum perspiciamus. Hoc autem interest, quod in terra duo sunt animantium genera, bruta et rationalia, similiterque in aqua, cum aqua, corpore terrae praestantior, non minus quam terra compos esse debeat rationis. Globi vero decem superiores propter eorum sublimitatem solis sunt rationalibus exornati.
[VI.3] Animam mundi, id est materiae primae, et duodecim sphaerarum et siderum animas deos Platonici nominant, tamquam angelicae mentis summique dei pedissequas. Animalia quae ignis aetherei sub luna locati aut puri aeris aut nebulosi aeris aquae proximi regionem habitant, daemones. Quae terram incolunt rationalia, homines. Dii etiam immortales et impatibiles sunt; homines patibiles atque mortales sunt; daemones immortales sunt quidem, sed patibiles. Neque passiones daemonibus corporis, sed animi affectus quosdam attribuunt, quibus bonos homines amant quodammodo, malos oderunt, seque ipsos propius et ardentius rebus inferioribus, praecipue humanis, gubernandis immiscent. Ii omnes ex hoc officio boni videntur. Esse vero alios quosdam malos daemones Platonici nonnulli et Christiani theologi voluerunt. Sed de malis daemonibus nulla ad praesens nobis est disputatio.
[VI.3] Bonos autem nostri custodes proprio nomine angelos, inferioris mundi gubernatores, Dionysius Areopagita, quod a Platonis mente minime discrepat, vocare solet. Quin etiam quos deos et sphaerarum siderumque animos Plato nuncupat, angelos dei ministros Dionysii more possumus appellare. Quod etiam a Platone ob eam causam non dissentit, quia huiusmodi animos, ut in decimo Legum apparet, sphaerarum claustris haudquaquam perinde illigat ut corporibus animas terrenorum. Sed tanta virtute a deo summo donatos affirmat, ut dei visione gaudere simul valeant, et sine ullo labore aut sollicitudine globos mundi pro patris sui voluntate regere et movere, hisque movendis inferiora facile gubernare. Quare inter Platonem et Dionysium verborum potius est quam sententiae discrepatio.

### Caput IV. De septem donis quae a deo hominibus per medios spiritus tribuuntur

[VI.4] Rerum omnium ideis, quas divina mens continet, sequentes dii, deorum muneribus daemones subservire dicuntur. A summo namque ad imum omnia per media transeunt, ita ut ideae illae, divinae mentis conceptiones, per deos, daemones sua hominibus munera largiantur. Horum sunt praecipua septem: contemplationis acumen, gubernandi potestas, animositas, claritas sensuum, amoris ardor, interpretandi subtilitas, fecunditas generandi. Horum vim deus primo in se continet. Deinde septem diis, qui planetas septem movent angelique a nobis vocantur, horum potentiam tribuit, ita ut singuli singula prae ceteris capiant. Illi septem daemonum ordinibus eis subservientibus, singulis praecipue singula exhibent. Isti tradunt hominibus.
[VI.4] Profecto deus haec animis statim a se natis infundit. Hi ex orbe lacteo per Cancrum labentes in corpus, caelesti quodam lucidoque corpore involvuntur, quo circumdati terrenis corporibus includuntur. Ordo enim naturae requirit ut purissimus animus in corpus hoc impurissimum non prius quam medium quoddam et purum tegmen accepit decidere valeat. Quod cum animo crassius sit, hoc autem corpore purius et subtilius, commodissima a Platonicis iudicatur animae cum terreno corpore copula. Hinc itaque fit ut planetarum animae nostris animis, corpora vero corporibus nostris, septem illorum munerum vires a deo datas statim ab initio atque assidue confirment et roborent. Eidem officio praesunt naturae daemonum totidem, inter caelestes et homines mediae.
[VI.4] Contemplationis donum Saturnus per Saturnios daemones roborat. Gubernandi et imperandi potentiam Iuppiter Iovialium daemonum ministerio. Magnitudinem animi Mars per daemones Martiales. Sensuum opinionisque claritatem, unde vaticinium sequitur, Sol daemonum Solarium adiumento. Amorem per Venereos Venus inspirat. Pronuntiandi et interpretandi sollertiam Mercurialibus intercedentibus Mercurius adiuvat. Luna postremo Lunaribus daemonibus conferentibus fovet generationis officium. Horum facultatem licet hominibus cunctis impertiant, illis tamen praecipue in quorum conceptione et ortu ex caeli dispositione possunt plurimum. Quae quidem licet infusa divinitus honesta sint, possunt tamen in nobis quandoque propter abusum videri deformia. Quod est in gubernationis, animositatis, amoris, generationis usu perspicuum. Amoris instinctum, ne longius digrediamur, a deo summo et a Venere, quae dea dicitur, et a daemonibus Venereis habuimus. Quoniam a deo descendit, deus; quoniam a daemonibus confirmatur, daemon est appellandus. Quapropter iure apud Agathonem deus, apud Diotimam daemon est dictus. Daemon, inquam, Venereus.

### Caput V. De ordine daemonum Venereorum, et quomodo iaculantur amorem

[VI.5] Daemon autem Venereus triplex est amor. Primus in Venere caelesti a Platonicis ponitur, in ipsa scilicet angelicae mentis intelligentia. Secundus in vulgari Venere, in ea videlicet potentia quam habet mundi anima generandi. Qui duo propterea daemones appellantur, quia inter informitatem et formam sunt medii, ut supra tetigimus et paulo post latius explicabimus. Tertius ordo daemonum planetam Veneris comitantium. Horum quoque, scilicet daemonum Venereorum, triplicem ordinem ponimus. Alii ignis, alii purissimi aeris, alii crassioris et nebulosi aeris elemento sunt assignati, omnesque a Graeco vocabulo ἔρως, quod amorem significat, heroes, id est amatorii, nominantur.
[VI.5] Primi in eos homines amoris aculeos iaculantur in quibus bilis, humor cholericus et igneus, dominatur. Secundi in eos in quibus sanguis, humor aerius. Tertii vero in eos in quibus pituita et atra bilis, aqueus et terreus imperat humor. Cupidinis autem sagittis cum omnes homines, tum quatuor maxime illorum genera vulnerantur. Nam animas Iovis, Phoebi, Martis, Iunonis, id est Veneris, pedissequas vulnerari potissimum Plato in Phaedro significavit, easque ab ipsis generationis primordiis ad amorem pronas eos summopere homines amare solere qui sub iisdem sint orti sideribus. Hinc Ioviales Iovialibus, Martialibus Martiales, atque aliis similiter alii vehementer afficiuntur.

### Caput VI. Quomodo capiamur amore

[VI.6] Quod de uno dicam exemplo, de tribus aliis intelligite. Quicumque animus sub Iovis imperio in terrenum corpus delabitur, certam quandam in ipso descensu sibi concipit hominis fabricandi figuram Iovis astro convenientem. Hanc in aethereo sui corpore tamquam optime affecto exprimit exactissimam. Si nactus in terris semen fuerit similiter temperatum, in eo quoque tertiam figuram pingit primae secundaeque simillimam. Sin contra, non ita persimilem. Saepenumero accidit ut duo quidam animi, licet diversis temporum intervallis, Iove tamen regnante descenderint, alterque illorum semen in terra nactus idoneum corpus secundum priores ideas illas rectissime figuraverit, alter vero propter materiae ineptitudinem idem opus inchoaverit quidem, sed non tanta ad sui exemplar fuerit similitudine executus. Corpus illud isto formosius. Ambo sibi propter quandam naturae similitudinem mutuo placent. Sed placet magis qui inter eos formosior iudicatur. Quo fit ut non formosissimos quosque, sed suos, id est similiter natos, etiam si minus quam alii multi formosi sint, quilibet maxime diligant.
[VI.6] Proinde qui, ut diximus, eodem sub astro sunt orti, ita se habent ut pulchrioris eorum simulacrum per oculos in alterius animum manans consimili cuidam simulacro tam in corpore aethereo quam in animi penetralibus ab ipsa generatione formato quadret et undique consonet. Ita pulsatus animus obvium illud simulacrum tamquam suum aliquid recognoscit. Quod quidem si tale est pro viribus quale et ipse iam olim intra se possidet et suo in corpore cum vellet effingere minime potuit, illud suo interiori protinus admovet, et si quid illi deest ad perfectam corporis Iovialis effigiem, instaurat reformando. Ipsum deinde reformatum simulacrum tamquam opus proprium diligit. Hinc accidit ut amantes ita decipiantur ut formosiorem quam sit existiment. Nam procedente tempore amatum non in mera eius imagine per sensus accepta perspiciunt, sed in simulacro iam ab anima ad ideae suae similitudinem reformato, quod ipso corpore pulchrius est, intuentur.
[VI.6] Desiderant insuper corpus illud unde primo manavit simulacrum intueri quotidie. Quamvis enim animus absente corpore illius apud se conservet imaginem, idque sibi ferme sit satis, spiritus tamen, animae instrumentum, oculusque non servant. Tria profecto in nobis esse videntur: anima, spiritus atque corpus. Anima et corpus, natura longe inter se diversa, spiritu medio copulantur, qui vapor quidam est tenuissimus et perlucidus, per cordis calorem ex subtilissima parte sanguinis genitus. Inde per omnia membra diffusus animae vires accipit et transfundit in corpus. Accipit iterum per organa sensuum corporum externorum imagines, quae in anima propterea figi non possunt, quia incorporea substantia, quae corporibus praestantior est, formari ab illis per imaginum susceptionem non potest. Sed enim anima utique spiritui praesens imagines corporum in eo tamquam in speculo relucentes facile inspicit, perque illas corpora iudicat. Atque haec cognitio sensus a Platonicis dicitur.
[VI.6] Dum eas inspicit, similes illis imagines multo etiam puriores sua vi concipit in se ipsa. Huiusmodi conceptionem imaginationem phantasiamque vocamus. Hic conceptae memoriter servantur imagines. Per has animi acies saepenumero incitatur ad universales rerum ideas quas in se continet intuendas. Ideoque unum quendam hominem et sensu cernit et imaginatione concipit. Intellectu rationem definitionemque hominibus omnibus communem per innatam illi humanitatis ideam communiter contemplatur, et quae fuerint contemplata conservat. Animo igitur formosi hominis simulacrum conceptum semel apud se reformatumque memoriter conservanti satis esset amatum quandoque vidisse. Oculo tamen et spiritui, quae veluti specula praesente corpore imagines capiunt, absente dimittunt, perpetua formosi corporis praesentia opus est, ut eius illustratione continue lucescant, foveantur et oblectentur. Igitur et isti propter indigentiam suam praesentiam corporis exigunt, et animus iis ut plurimum obsecutus eandem cogitur affectare.

### Caput VII. De amoris ortu

[VI.7] Sed iam ad Diotimam redeamus. Haec igitur, cum amorem in daemonum numerum ob eas quas enarravimus causas retulisset, eius hunc in modum originem Socrati demonstravit. In Veneris natalibus, discumbentibus diis, Consilii filius Porus, potu nectaris ebrius, cum Penia in Iovis horto se miscuit. Ex eo congressu natus est Amor. In Veneris natalibus, id est quando mens angeli et mundi anima, quas Veneres ea ratione quam alias diximus nominavimus, ex summa dei maiestate oriebantur. Dii discumbebant, id est Caelius et Saturnus et Iuppiter bonis propriis vescebantur. Nam cum in angelo intelligentia et in mundi anima vis generandi, quas proprie Veneres geminas appellamus, prodibant in lucem, iam erat summus ille deus quem vocant Caelum. Essentia praeterea et vita in angelo, quos Saturnum vocamus et Iovem, atque etiam in mundi anima inerat supernorum cognitio et caelestium corporum agitatio, quos iterum Saturnum Iovemque vocamus.
[VI.7] Porus et Penia affluentiam et egestatem significant. Porus Consilii filius, id est summi dei scintilla. Deus nempe consilium et consilii fons appellatur, quia veritas omnium est et bonitas. Cuius splendore omne consilium verum efficitur. Ad cuius bonitatem omne tendit consilium. Iovis hortum angelicae vitae fecunditatem intelligit, in quam cum descendit Porus, id est ille dei scilicet radius, Peniae, id est priori huius indigentiae, mixtus creat amorem. Principio angelus per deum est et vivit. Quoad haec duo, essentiam et vitam, Saturnus et Iuppiter nominatur. Habet insuper intelligendi potentiam, quam esse Venerem arbitramur. Potentia huiusmodi sua natura informis est et obscura, nisi a deo illuminetur, quemadmodum oculi vis ante solis adventum. Hanc obscuritatem Peniam scilicet, quasi inopiam et luminis defectum, esse putamus. Ceterum vis ea intelligendi, naturali quodam instinctu ad suum reflexa parentem, divinum ab eo radium, qui Porus est et affluentia, suscipit. In quo veluti semine quodam rationes rerum omnium includuntur. Huius radii flammis naturalis ille instinctus accenditur. Hoc incendium, hic ardor, ex obscuritate priori et accendente scintilla exoriens, amor est ex inopia natus et affluentia.
[VI.7] In horto Iovis, id est sub umbra vitae progenitus. Quippe cum post vitae vigorem statim ardor ad intelligendum exoriatur. Sed cur ebrium nectare Porum inducunt? Quia ratione divinae vivacitatis exuberat. Cur partim dives, partim egenus est amor? Quia neque quod perfecte possidemus, neque quo caremus omnino, ardere solemus. Cum enim id quaerat quisque quo caret, qui totam rem possidet, quid ultra perquirat? Quin etiam, cum incognita nemo desideret, necesse est ut aliquo modo cognitum nobis ante fuerit quod amemus. Neque cognitum solum, multa enim nota nobis odisse solemus, sed ut tamquam bonum nobis et iucundum fuerit iudicatum. Neque id ad flagrantem benevolentiam satis esse videtur, nisi facile consequi posse quod iucundum fore censuimus iudicemus. Quisquis igitur aliquid amat, illud quidem re ipsa nondum integerrime possidet. Animi tamen cogitatione id ipsum cognoscit, iucundum iudicat, consequi posse confidit. Haec ipsa cognitio, iudicatio, spes, quasi praesens aliqua absentis boni anticipatio est. Non enim arderet nisi id ipsum placeret, neque placeret nisi esset quodammodo praegustatum. Ergo cum amantes partim quod optant habeant quidem, partim vero non habeant, haud ab re ex indigentia quadam et affluentia mixtus est amor.
[VI.7] Hac utique ratione Venus illa superna, per primam ipsius divini radii gustationem accensa, amore fertur ad integram totius luminis plenitudinem. Hoc nixu parenti efficacius haerens, plenissimo statim illius fulgore coruscat, rerumque rationes illae confusae, quae in radio quem Porum dicimus ante fuerant implicatae, explicantur iam in potentia illa Veneris inhaerente et clarius distinctae lucescunt. Quemadmodum vero se habet ad deum angelus, ita ad angelum deumque anima mundi. Ea enim ad superna se flectens, ab illis similiter et radium accipit et accenditur, gignitque amorem affluentiae inopiaeque participem. Hinc formis rerum omnium exornata, ad earum exemplar caelos movet, perque potentiam generandi similes illis formas in elementorum materia generat. Venerem hic geminam rursus aspicimus. Alteram sane vim animae huius ad superna cognoscenda. Alteram vero vim eiusdem inferiorum procreatricem. Illa quidem non est animae propria, sed contemplationis angelicae imitatio. Haec autem naturae animae propria. Ideo quoties unam in anima Venerem ponimus, vim eius peculiarem, Venerem eius propriam intelligimus. Quoties duas, alteram communem cum angelo, alteram ipsius animae propriam.
[VI.7] Sint igitur duae in anima Veneres, prima caelestis, secunda vero vulgaris. Amorem habeant ambae: caelestis ad divinam pulchritudinem cogitandam, vulgaris ad eandem in mundi materia generandam. Qualem enim videt illa decorem, talem vult haec pro viribus mundi machinae tradere. Immo vero utraque fertur ad pulchritudinem generandam, sed suo utraque modo. Caelestis Venus intelligentia sua effingere in se ipsa exactissimam supernorum pulchritudinem nititur. Vulgaris divinorum seminum ubertate conceptam apud se divinitus pulchritudinem in mundi materia parere. Amorem illum quandoque deum idcirco vocamus, quoniam ad divina dirigitur; ut plurimum daemonem, quoniam inter inopiam copiamque est medius. Amorem alterum semper daemonem, quoniam affectum aliquem ad corpus habere videtur, et ad inferiorem mundi plagam esse proclivior. Quod quidem a deo alienum est, daemonum naturae conveniens.

### Caput VIII. In omnibus animis duo sunt amores, in nostris vero quinque

[VI.8] Geminae autem Veneres hae geminique amores non solum in anima mundi, verum etiam in sphaerarum, siderum, daemonum hominumque animis insunt. Cumque animae omnes ad primam illam competenti naturalis ordinis serie referantur, necesse est amores quoque omnium ad illius amorem ita referri ut aliquo modo ab illo dependeant. Propterea hos quidem simpliciter daemones, illum vero magnum daemonem appellare Diotima consuevit. Qui per universum mundum omnibus imminens torpere corda non sinit, sed passim suscitat ad amandum. In nobis autem non duo tantum, sed quinque amores reperiuntur. Duo quidem extremi daemones; medii tres, non daemones solummodo, sed affectus.
[VI.8] Profecto in hominis mente aeternus est amor ad divinam pulchritudinem pervidendam, cuius gratia philosophiae studia et iustitiae pietatisque officia sequimur. Est etiam in generandi potentia occultus quidam stimulus ad sobolem procreandam, isque amor perpetuus est, quo assidue incitamur ut supernae pulchritudinis illius similitudinem in procreatae prolis effigie effingamus. Hi duo amores in nobis perpetui duo sunt daemones illi quos Plato nostris animis semper adesse vaticinatur, quorum alter ad superna erigat, alter deprimat ad inferna; alter calodaemon, id est bonus daemon sit, alter cacodaemon, id est malus sit daemon. Re vera utrique sunt boni, quoniam tam sobolis procreatio quam indagatio veritatis necessaria et honesta censetur. Verum secundus ideo dictus est malus, quia propter abusum nostrum saepe nos turbat et animum a praecipuo eius bono, quod in veritatis speculatione consistit, avertit maxime et ad mysteria viliora detorquet.
[VI.8] Horum medium amores in nobis tres obtinent, qui cum non sint in animo aeque ut isti firmissimi, sed incipiant, crescant, decrescant et desinant, rectius motus atque affectus quam daemones vocabuntur. Horum unus aequis intervallis ab utrisque distat extremis. Reliqui duo in partem alterutram inclinantur. Porro corporis alicuius figura propter materiae praeparationem talis est maxime qualem in eius idea divina mens continet. Tunc oculis obvia, perque oculos in spiritum penetrans, animo e vestigio placet, cum illis consonet rationibus quas veluti rei ipsius exemplaria tum nostra mens tum generandi potentia olim divinitus accepta conservat. Hinc triplex, ut diximus, subrepit amor. Aut enim ad contemplativam aut activam aut voluptuosam vitam prompti et proclives geniti educative sumus.
[VI.8] Si ad contemplativam, statim a formae corporalis aspectu ad spiritualis atque divinae considerationem erigimur. Si ad voluptuosam, subito a visu ad concupiscentiam tangendi descendimus. Si ad activam atque moralem, in sola illa videndi atque conversandi oblectatione perseveramus. Illi tam ingeniosi sunt ut altissime provehantur. Isti tam hebetes ut deprimantur ad infima. Hi tamquam medii in media remanent regione. Amor itaque omnis incipit ab aspectu. Sed contemplativi hominis amor ab aspectu ascendit in mentem. Voluptuosi ab aspectu descendit in tactum. Activi remanet in aspectu. Illius amor ad supremum daemonem magis quam ad infimum se convertit. Istius ad infimum potius quam ad supremum deflectitur. Huius ab utroque intervallis distat aequalibus. Tres isti amores tria nomina sortiuntur. Contemplativi hominis amor divinus, activi humanus, voluptuosi ferinus cognominatur.

### Caput IX. Quae passiones amantibus insunt propter amoris matrem

[VI.9] Amorem esse daemonem ex copia et inopia genitum et quinque in species dividi hactenus declaravimus. Quales autem in amantibus affectus ex huiusmodi amoris natura nascantur, deinceps ex Diotimae verbis tractabimus. Quoniam, inquit, amor in natalibus Veneris progenitus est, Venerem sectatur et colit ac pulchri desiderio capitur, cum Venus ipsa pulcherrima sit. Quia inopiae filius est, aridus est et macilentus et squalidus, nudis pedibus, humilis, sine domicilio, sine stramentis et tegmine ullo, ad fores, in via, sub divo dormiens, ac denique semper egenus. Quia copiae filius est, pulchris ac bonis insidiatur. Virilis est, audax feroxque, vehemens, callidus sagaxque venator, nova semper machinamenta contexens, prudentiae studiosus, facundus, per omnem vitam philosophans, incantator fascinatorque potens, veneficus atque sophista. Neque immortalis omnino secundum naturam neque mortalis. Sed interdum eadem die pullulat atque vivit, quoties exuberat; interdum deficit atque iterum reviviscit ob patris naturam. Quod vero acquisitum est subterfugit. Quocirca neque mendicus est amor umquam neque etiam opulentus. Quin etiam in medio sapientiae et inscitiae constituitur.
[VI.9] Haec Diotima. Nos ea quam brevissime poterimus explanabimus. Haec licet omnibus insint amorum generibus, in tribus tamen mediis tamquam nobis manifestioribus clariora videntur. In Veneris natalibus genitus Venerem sequitur, id est cum supernis illis spiritibus quos vocavimus Veneres genitus, hominum animos ad superna reducit. Ac pulchri desiderio capitur, cum Venus ipsa pulcherrima sit, id est animas accendit summae divinaeque pulchritudinis desiderio, cum ipse sit in illis spiritibus ortus qui, deo proximi, dei decore summopere illustrantur atque ad eosdem nos radios erigunt.
[VI.9] Praeterea cum vita omnium animantium atque arborum et terrae fertilitas in humore et calore consistat, ad demonstrandam amoris inopiam utrumque deesse illi, tam humorem quam calorem, Diotima innuit, cum aridum et macilentum dixit et squalidum. Quis enim ignoret arida et sicca esse illa quae deserit humor? Quis item pallorem dicat et squalorem aliunde quam sanguinei caloris defectu venire? Quin etiam diuturno amore pallidi et macilenti mortales efficiuntur. Quippe ad duo simul opera vis naturae ferme non sufficit. Animi amantis intentio in assidua amati cogitatione tota se versat. Illic et naturalis complexionis vis omnis intenta est. Ideo neque cibus in stomacho perfecte coquitur. Quo fit ut maior pars in superfluas reliquias emittatur, minor et ea quidem cruda trahatur ad iecur. Illic etiam eadem ratione male concoquitur. Ideo sanguis paucus crudusque inde per venas diffunditur. Quare membra omnia inopia cruditateque alimenti extenuantur et pallent.
[VI.9] Praeterea quocumque animi assidua fertur intentio, illuc et spiritus, qui animae sive currus sive instrumenta sunt, advolant. Spiritus in corde ex subtilissima sanguinis parte creantur. In amati imaginem phantasiae infixam ipsumque amatum amantis animus rapitur. Eodem trahuntur et spiritus. Illuc evolantes assidue resolvuntur. Quapropter frequentissimo puri sanguinis fomite opus est ad consumptos spiritus recreandos, ubi subtiliores quaeque et lucidiores partes sanguinis quotidie in reficiendis spiritibus exhalantur. Propterea puro et claro sanguine resoluto, maculosus, crassus, aridus restat et ater. Hinc exsiccatur corpus et squalet, hinc et melancholici amantes evadunt. Ex sicco enim, crasso atroque sanguine melancholia, id est atra bilis, efficitur, quae suis caput vaporibus opplet, cerebrum siccat, animam tetris horrendisque imaginibus diu noctuque sollicitare non cessat. Quod Lucretio philosopho Epicureo propter amorem legimus accidisse, qui amore primum, insania deinde vexatus, sibi tandem ipsi manus iniecit.
[VI.9] Haec illis accidere consueverunt qui amore abusi, quod contemplationis est ad amplexus concupiscentiam transtulerunt. Videndi enim desideria facilius quam et videndi et attrectandi cupidinem toleramus. Quae cum medici veteres observassent, amorem esse dixerunt passionem morbo melancholico proximam. Eamque Rasis medicus coitu, ieiunio, ebrietate, deambulatione curari praecepit. Neque solum tales amor homines reddit, verum etiam quicumque natura sunt tales ad amorem procliviores existunt. Tales autem sunt ii in quibus bilis, quam choleram vocant, vel atra bilis, quam melancholiam, ceteris humoribus praevalet. Bilis calida et sicca est; atra bilis sicca et frigida. Illa ignis, haec terrae locum in animantium corpore tenet. Aridi ergo melancholici et sicci ad terrae similitudinem; squalidi et pallentes cholerici ad similitudinem ignis intelliguntur. Cholerici propter ignei humoris impetum in amorem praecipites perferuntur. Melancholici ob terrei humoris pigritiam tardius amant. Verum propter humoris ipsius stabilitatem, postquam illaqueati sunt, diutissime perseverant.
[VI.9] Merito igitur aridus et squalens fingitur amor, cum homines qui tales sunt prae ceteris amori soleant indulgere. Quod ex eo potissimum fieri arbitramur, quia cholerici bilis incendio exuruntur, melancholici atrae bilis corroduntur asperitate. Quod Aristoteles in septimo libro De moribus affirmavit. Molestus itaque humor semper angit utrosque, cogitque solamen aliquod maximum atque continuum contra continuam humorum molestiam quaerere. Huiusmodi sunt musicae amorisque deliciae. Nullis enim aliis oblectamentis tam assidue operam impendere possumus quam musicae vocumque delinimentis pulchritudinisque illecebris. Reliqui enim sensus cito replentur. Visus autem aut auditus diutius voculis et pictura pascuntur inani.
[VI.9] Neque solum horum sensuum firmiores sunt voluptates, verum etiam humanae complexioni cognatiores. Quid enim humani corporis spiritibus convenientius est quam voces hominum et figurae, eorum praesertim qui non modo naturae similitudine, sed etiam pulchritudinis gratia placent? Quamobrem cholerici et melancholici homines, tamquam unicum remedium et solamen molestissimae ipsorum complexionis, cantus et formae oblectamenta sectantur. Ideoque sunt ad Veneris illecebras proniores. Et Socrates, quem Aristoteles melancholicum iudicavit, ad amandi artem, ut ipsemet profitebatur, erat omnium propensissimus. Idemque de Sappho melancholica, ut ipsa testatur, possumus iudicare. Necnon et Maro noster, quem cholericum fuisse eius effigies indicat, quamvis pudicus, fuit tamen proclivior ad amandum.
[VI.9] Nudis pedibus. Talem propterea Diotima pinxit amorem, quoniam amator adeo in rebus amatoriis occupatus est ut in ceteris vitae officiis, tam privatis quam publicis, non cautus quidem incedat, ut decet, sed absque ulla discriminum providentia temerarius quocumque feratur. Ideo in suis progressibus frequentia incurrit pericula, non aliter quam qui pedes suos corio non suffulciunt. Unde crebris sentibus et calculis offenduntur. Humilis. Graecum Platonis vocabulum humi et per infima volans significat. Vidit enim saepenumero propter amoris abusum sine sensu vivere amantes, et levibus curis magna perire bona. Hi sane amatis se ipsos usque adeo dedunt ut in eos penitus transire nitantur, eosque tam verbis quam gestibus in se ipsis effingant. Frequentissima vero puerorum et puellarum imitatione quis non effeminaretur? Quis non puer feminave evaserit?
[VI.9] Sine domicilio. Humanae cogitationis domicilium anima ipsa est. Animae domicilium spiritus. Domicilium spiritus huius est corpus. Tres habitatores sunt, tria sunt domicilia. Quisque horum naturali amisso exulat domicilio. Nam cogitatio omnis non ad animi sui disciplinam et tranquillitatem, sed ad dilecti hominis se vertit obsequia. Et anima corporis sui deserit ministerium, in amati corpus nititur transilire. Spiritus, animae currus, dum alio properat animus, alio quoque evolat exhalando. Propria itaque domo exit cogitatio, exit anima, exit et spiritus. Primum exitum insania et inquietudo, secundum debilitas mortisque formido, tertium trepidatio, pavor et suspirium comitatur. Quocirca propriis laribus, naturali sede, optata quiete privatus est amor.
[VI.9] Sine stramentis et tegmine ullo. Ubi enim quiescat et quo tegatur non habet. Cum enim res quaeque suam originem repetant, amoris igniculus a formosi corporis obiectu in appetitu amantis accensus in corpus idem revolare conatur. Quo quidem impetu et appetitum et appetentem secum evehit evolando. O crudelem amantium sortem! O vitam omni morte miseriorem, nisi forsitan vester animus, hac amoris violentia proprio ex corpore raptus, negligat insuper amati figuram, atque in divini splendoris aedem, ubi tandem quiescet, ubi explebitur, se recipiat. Quis item neget amorem sine tegmine nudumque vagari? Quis enim celet amorem, quem torvus, taurinus, affixus prodit intuitus, quem interceptus sermo declarat, rubor pallorque vultus, crebra suspiria, iactatio membrorum, perpetua querimonia, importunae laudationes, subita indignatio, iactantia, procacitas, petulantia, vana suspicio et vilissima indicant ministeria? Sicut in sole et igne calorem lux radii comitatur, sic intimum amoris incendium externa sequuntur indicia.
[VI.9] Ad fores dormit. Fores animi oculi et aures esse videntur. Hinc enim multa in animum invehuntur, et animi affectus et mores clarissime per oculos emicant. In figuris spectandis et vocibus audiendis amantes ut plurimum immorantur. Raro illorum mens in se ipsam se colligit. Saepius per oculos auresque vagatur. Idcirco ad fores dicuntur procumbere. Dicuntur et in via iacere. Nam corporis species via quaedam esse debet per quam ad speciem incipiamus altiorem ascendere. Qui autem turpibus libidinibus se prosternunt, aut etiam in aspectu ultra quam decet versantur, in via ipsa restare videntur, ad eius terminum minime proficisci.
[VI.9] Sub divo. Merito. Una enim in re penitus occupati nihil in rebus agendis considerant. Itaque casu vitam agentes omnibus fortunae periculis, tamquam qui nudi sub divo vitam ducunt omnibus tempestatibus, sunt expositi. Propter matris naturam semper egenus. Sane cum prima origo amoris ab indigentia fuerit, et quod naturale est penitus extirpari non possit, semper egenus, semper sitibundus est amor. Quamdiu enim deest ad consequendum aliquid, flagrat aestus amoris. Cum totum undique possidetur, cessante indigentia potius desinit ardor quam sine egestate perduret.

### Caput X. Quae dotes amantium propter amoris patrem

[VI.10] Haec inopiam amoris matrem sequuntur; copiam vero patrem eius contraria. Quae vero contraria sint, intellectis superioribus quivis agnoscet. Supra descriptus est simplex, incautus, vilis, inermis. Horum hic contraria inducuntur. Callidus enim dicitur, venator sagax, machinator, insidiator, prudentiae studiosus, philosophus, virilis et audax, vehemens, facundus, magus atque sophista. Idem amor, qui in ceteris negotiis incuriosum et inertem facit amantem, in rebus amatoriis astutum reddit et callidum, qui miris modis amati gratiam aucupetur, seu dolis implicet, seu captet obsequiis, sive eloquio mulceat, sive cantu deliniat. Idem furor qui obsequio blandum fecerat, idem, inquam, furor arma ministrat: indignantibus adversus amatum ferocitatem, pro eo pugnantibus securitatem roburque invictum.
[VI.10] Amor, ut diximus, ab aspectu ducit originem. Aspectus inter mentem et tactum est medius. Hinc semper amantis distrahitur animus et sursum vicissim deorsumque iactatur. Interdum amplexus cupido suboritur, interdum vero pudicum caelestis pulchritudinis desiderium, et modo illa, modo hoc pervincit et ducit. In his qui honestissime educati sunt et ingenii pollent acumine, hoc; in aliis illa saepius superat. Quicumque in faeces corporis se prosternunt, merito aridi, nudi, humiles, inermes et inertes esse censentur. Aridi, quia semper esuriunt, implentur numquam. Nudi, quia tamquam temerarii omnibus subiecti periculis, tamquam impudentissimi et inculti infames habentur. Humiles, quia nihil altum, nihil magnificum cogitant. Inermes, quia flagitiosae succumbunt cupiditati. Inertes, quoniam adeo hebetes sunt ut quo amor eos trahat ignorent, et in via restent, ad terminum non perveniant.
[VI.10] Contrarii vero contra videntur affecti. Nam solidis animi bonis vescentes implentur magis et tranquillius diligunt, pudorem servant, umbratilem corporis speciem negligunt atque altius elevantur, ac velut armis muniti inanes a se libidines fugant et sensus rationi subiiciunt. Hi tamquam sollertissimi omnium et prudentissimi ita philosophantur, ut per corporum figuras, quasi quaedam vestigia sive odores, providentissime gradiantur; ex his sacrum animi numinumque decorem sagaciter investigent, atque ita prudenter venando quod cupiunt feliciter assequantur.
[VI.10] Tantum profecto munus amoris a patre ipsius copia proficiscitur, quoniam pulchritudinis radius, qui et copia est et pater amoris, hanc habet vim ut illuc unde venerat reflectatur, secumque trahat amantem. Descendit autem a deo primum, inque angelum et animam quasi vitreas materias transiens, et ab anima in corpus eius susceptioni paratum facile demanans, ab eo ipso iunioris hominis corpore, praesertim per oculos, animi fenestras lucidissimas, emicat. Advolat per aerem protinus, et senioris oculos penetrans transfigit animam, appetitum accendit, sauciam animam appetitumque accensum in medelam eius et refrigerium ducit, dum eodem rapit secum unde ipse descenderat, gradatim quidem in corpus amati primum, in animam secundo, tertio in angelum, postremo in deum, primam splendoris huius originem.
[VI.10] Haec utilis venatio, hoc felix amantium aucupium. Hanc utique venationem apud Platonem in Protagora Socrati nostro familiaris quidam eius attribuit. Undenam, inquit, o Socrates? Arbitror equidem a venatione illa redire te, ad quam honesta Alcibiadis indoles provocare te solet. Praeterea sophistam amorem vocat et magum. Sophistam Plato in Sophistae dialogo ambitiosum et subdolum definit disputatorem, qui captiuncularum versutiis falsum pro vero nobis ostendit, cogitque eos qui secum disputant sibimet in sermonibus contradicere. Hoc tam amantes quam amati quandoque perpetiuntur. Siquidem amantes amoris nebulis occaecati falsa saepe pro veris accipiunt, dum dilectos suos formosiores, acutiores, meliores quam sint arbitrantur. Sibimet ipsi propter amoris violentiam contradicunt. Aliud enim ratio consulit, aliud concupiscentia sequitur. Consilia sua ad amati imperium mutant; sibi ipsis, ut morem gerant aliis, adversantur. Saepe etiam formosi amatorum astutia irretiuntur, et faciles fiunt qui antea fuerant pertinaces.
[VI.10] Sed cur magum putamus amorem? Quia tota vis magicae in amore consistit. Magicae opus est attractio rei unius ab alia ex quadam cognatione naturae. Mundi autem huius partes, ceu animalis unius membra, omnes ab uno auctore pendentes, unius naturae communione invicem copulantur. Ideo sicut in nobis cerebrum, pulmones, cor, iecur et reliqua membra a se invicem trahunt aliquid seque mutuo iuvant, et uno illorum aliquo patiente compatiuntur, ita ingentis huius animalis membra, id est omnia mundi corpora connexa similiter, mutuant invicem naturas et mutuantur. Ex communi cognatione communis innascitur amor, ex amore communis attractio. Haec autem vera magica est. Sic ab orbis lunae concavitate propter naturae congruitatem sursum trahitur ignis; ab ignis concavitate aer; a mundi centro terra ad infima trahitur; a loco etiam suo rapitur aqua. Hinc et magnes ferrum, et electrum paleas, ignem sulphur; sol flores multos ad se vertit et folia; luna aquas; Mars ventos ciere solet; et herbae variae varia quoque ad se invitant animantium genera. In rebus etiam humanis trahit sua quemque voluptas.
[VI.10] Magicae igitur opera naturae opera sunt; ars vero ministra. Ars enim, ubi naturali cognationi deest aliquid, per vapores, numeros, figuras, qualitates opportunis supplet temporibus, quemadmodum in agricultura natura segetes parit, ars praeparat. Hanc artem veteres daemonibus attribuerunt, quia intelligunt qualis sit rerum naturalium societas, quid cuique congruat, quomodo concordia rerum, sicubi desit, instauretur. His nonnulli vel naturae similitudine quadam amici, ut Zoroaster et Socrates, vel cultu dilecti, ut Apollonius Tyaneus et Porphyrius, fuisse traduntur. Ideo vel vigilantibus signa, voces atque portenta, vel dormientibus oracula et simulacra a daemonibus contigisse narrantur. Qui amicitia daemonum magi evasisse videntur, quemadmodum daemones magi sunt rerum ipsarum amicitiam cognoscentes. Et natura omnis ex amore mutuo maga cognominatur.
[VI.10] Quin etiam formosus quisque teneris nos fascinat oculis. Viri eos eloquentiae viribus et carminum modulis, quasi quibusdam incantationibus, deliniunt sibique conciliant. Cultu praeterea et muneribus non aliter quam veneficiis placant et capiunt. Quapropter nemini dubium est quin amor sit magus, cum et tota vis magicae in amore consistat, et amoris opus fascinationibus, incantationibus, veneficiis expleatur. Neque mortalis est omnino, neque etiam immortalis. Non mortalis, quoniam duo amores in nobis, duo illi quos dicimus daemones, insunt perpetui. Non immortalis, quoniam tres horum medii mutantur quotidie, crescunt atque decrescunt.
[VI.10] Praeterea in hominum appetitu a vitae primordiis inextinguibilis innatus est fervor, qui animum quiescere non permittit, ac semper impellit ut ad certum aliquid studiose se applicet. Diversa hominum ingenia sunt, nec voto vivitur uno. Unde continuus ille concupiscentiae fervor, qui naturalis est amor, alios ad studia litterarum, ad musicam alios vel figuras, alios ad honestatem morum seu vitam religiosam, alios ad honores, nonnullos ad pecunias cumulandas, plerosque ad ventris luxuriam, alios impellit ad alia; necnon eundem hominem in diversis aetatibus ad diversa. Idem itaque fervor et immortalis dicitur et mortalis. Immortalis, quia numquam extinguitur, mutatque materiam potius quam evanescat. Mortalis, quia non ad idem semper incumbit, sed aut ex naturae mutatione, aut ex diuturna rei eiusdem frequentatione orta satietate, nova requirit oblectamenta, et qui in re una ferme defecit, in alia quodammodo reviviscit.
[VI.10] Dicitur etiam ob eam causam immortalis, quod dilecta semel figura semper amatur. Quamdiu enim eadem in eodem homine permanet, in eo ipso diligitur. Cum vero ab eo defluxerit, non amplius eadem in illo figura est quam prius amabas. Novam hanc non ardes quidem, quia nec arseras ante; priorem vero illam amare non desinis. Hoc tamen interest, quod illam prius prospiciebas in alio; iam vero in te ipso inspicis solum, eandemque memoria semper infixam semper et amas, et quoties animi oculis occurrit, toties te urit amantem. Ideo quoties illum nobis olim carissimum habemus obvium, toties commovemur, vel saliunt trepidantve praecordia, vel liquescit iecur, vel tremunt oculi, variosque trahit vultus adverso illo colores. Eius enim praesentia latentem mente figuram animi suggerit oculis, ac velut sopitos sub cineribus flando suscitat ignes. Hac de causa amor dicitur immortalis.
[VI.10] Sed hic etiam ideo mortalis habetur, quia licet maneant semper infixi pectore vultus, non tamen aeque se mentis oculis offerunt. Quocirca fervere vicissim benevolentia atque refervere videtur. Accedit ad haec quod et ferinus et humanus amor sine indignatione esse numquam potest. Quis illi non indignetur qui ipsi abstulerit animum? Ut enim prae ceteris grata libertas, ita servitus onerosa. Itaque formosos odis simul et amas. Odis tamquam fures et homicidas; tamquam specula caelesti fulgore micantia mirari cogeris et amare.
[VI.10] Quid agas, miser? Quo te vertas nescis, heu perdite, nescis. Cum tui hoc homicida esse nolles; nolles etiam sine beato spectaculo vivere. Cum hoc esse non potes, qui te perdit, qui enecat. Sine hoc non potes vivere, qui tam miris illecebris te tibi surripit, qui totum te sibi vendicat. Hunc fugere cupis, qui suis te flammis adurit. Huic etiam cupis haerere, ut ipsi te possidenti proximus tibi quoque cohaereas. Te ipsum, miser, extra te quaeris, haeresque raptori, ut captum quandoque te redimas. Amare quidem nolles, insane, quia emori nolles. Nolles etiam non amare, quippe qui caelestium simulacro iudicas serviendum. Quapropter hac alternatione fit ut singulis, ut ita dicam, momentis arescat amor et revirescat.
[VI.10] Ponitur etiam a Diotima inter sapientiam et ignorantiam medius. Porro amor quae pulchra sunt sequitur. Omnium pulcherrima sapientia est. Appetit igitur sapientiam. Qui sapientiam appetit, eam omnino non possidet. Quis enim praesentia quaerat? Neque etiam caret omnino. In eo enim uno saltem est sapiens, quod suam inscitiam recognoscit. Qui vero ignorare se nescit, tam res ipsas quam suam ignorat inscitiam, neque scientiam expetit, cuius esse se nescit expertem. Amor igitur sapientiae, quia partim sapientia privatus est, partim est sapiens, inter sapientiam ignorantiamque locatur. Haec, inquit Diotima, est amoris condicio. Ipsius autem pulchri, id est supremae pulchritudinis, natura est ut delicatum sit, perfectum atque beatum. Delicatum, in quantum sua quadam suavitate ad se allicit omnium appetitum. Perfectum, in quantum quae illexit accedentia illustrat radiis suis et perficit. Beatum, in quantum illustrata bonis implet aeternis.

### Caput XI. Quae utilitas amoris ex eius definitione

[VI.11] Postquam vero quae sit amoris origo et qualis ipse sit Diotima enarravit, iam quorsum tendat et ad quid conducat hominibus aperit. Omnes quidem bona habere cupimus, nec habere solum, sed semper habere. Singula vero mortalium bona mutantur atque deficiunt, ac cito cuncta vanescerent, nisi abeuntium loco nova quotidie fierent. Ut ergo bona semper nobis quoquo modo perdurent, pereuntia cupimus recreare. Generando recreatio fit. Hinc innatus est omnibus generationis instinctus. Generatio autem, cum mortalia divinis continuatione similia reddat, munus est profecto divinum. Divinis, utpote pulchris, deformia contraria sunt, formosa similia et amica. Idcirco generatio, divinum opus, in eo quod pulchrum est perfecte et facile consummatur, in contrario contra. Quapropter generationis ille conatus formosa poscit, contraria refugit. Quid hominum amor sit postulatis? Ad quid conducat? Cupido generationis in pulchro ob servandam vitam mortalibus in rebus perpetuam. Hic hominum in terra viventium amor est, hic nostri finis amoris.
[VI.11] Enimvero eo ipso in tempore quo animalium unumquodque vivere dicitur idemque esse, ut a pueritia ad senectutem, quamvis idem dicatur, numquam tamen in se eadem continet, sed novum semper efficitur, ut Plato inquit, et vetera exuit, secundum pilos, carnem, ossa et sanguinem et corpus penitus universum. Neque in corpore solum, sed etiam in anima id contingit. Mores, consuetudines, opiniones, cupidines, voluptates, dolores atque timores iugiter permutantur, nec aliquid ex istis idem et simile perseverat. Priora quidem abolentur, nova succedunt atque adolescunt. Quin etiam, quod mirabilius est, scientiae quoque non solum aliae evanescunt, aliae surgunt, neque semper secundum scientias iidem sumus, verum etiam una quaevis scientiarum ferme idem patitur. Meditatio enim et reminiscentia quasi praetereuntis scientiae resumptio est. Oblivio namque scientiae exitus esse videtur. Meditatio vero novam semper memoriam abeuntis loco restituens scientiam servat, ut esse eadem videatur. Hoc utique pacto quaecumque in animo vel corpore mutabilia sunt servantur, non quia semper omnino eadem sint (hoc enim divinorum est proprium), sed quoniam quod tabescit et abit novum et simile sibi relinquit. Hoc certe remedio mortalia immortalibus redduntur similia.
[VI.11] Est igitur in utraque animae parte, tum ea quae ad cognitionem spectat, tum ea qua regitur corpus, amor generationis innatus ad vitam perpetuo conservandam. Amor qui in hac parte est ad corpus regendum accommodata statim ab initio nos impellit ad cibum potumque sumendum, ut his alimentis generentur humores, quibus quod a corpore iugiter defluit resumatur. Qua generatione nutritur corpus et crescit. Adulto corpore semen ipsum lacessit et procreandae sobolis libidinem provocat, ut quod in se ipso semper manere non potest, reservatum in prole sibi persimili maneat sempiternum. Amor etiam generationis parti animae cognoscenti tributus efficit ut anima veritatem, alimoniam propriam, concupiscat, per quam suo modo nutriatur et crescat; ac si quid per oblivionem animo excidit, aut torpet propter desidiam et incuriam, recordationis et meditationis studio quasi regenerat, revocatque in mentem quod per oblivionem perierat vel torpuerat per ignaviam. Adultum vero iam animum flagrantissima docendi atque scribendi stimulat cupiditate, ut scientia vel in scriptis vel in discipulorum animis generata, praeceptoris intelligentia et veritas inter homines aeterna permaneat. Atque ita amoris beneficio cuiusque hominis tam corpus quam anima in rebus humanis post mortem semper superesse posse videntur.
[VI.11] Amor uterque pulchra sectatur. Nempe qui corpus regit atque gubernat, corpus proprium ex epulis quam delicatissimis, iucundissimis et pulcherrimis alere concupiscit, et prolem formosam cum speciosa femina generare. Et qui ad animum pertinet, eum ornatissimis gratissimisque disciplinis studet imbuere, ac scientiam suae simillimam scribendo ornato pulchroque in stilo edere, et docendo in animo quodam pulcherrimo generare: puro, inquam, animo, acuto et optimo. Animum quidem ipsum non cernimus; ideo neque eius inspicimus pulchritudinem. Corpus autem, umbram animi imaginemque, videmus. Itaque ex eius imagine suspicantes in corpore formoso speciosum esse animum coniectamur. Quamobrem formosos homines libentius erudimus.

### Caput XII. De duobus amoribus, et quod anima nascitur praedita veritate

[VI.12] De amoris definitione satis iam diximus. Nunc autem quae apud Platonem sit ex animi corporisve fecunditate de amore distinctio declaremus. Omnium, inquit, hominum praegnans et gravidum corpus est, praegnans et animus. Corpori semina suorum omnium ab initio sunt inserta. Hinc statutis temporum curriculis dentes erumpunt, prodeunt pili, barba profunditur, procreationis semina defluunt. Si fecundum corpus est gravidumque seminibus, multo magis animus praestantior corpore uberrimus est, atque suorum omnium ab initio semina possidet. Igitur morum, artium, disciplinarum rationes iamdiu sortitus est animus, suosque fetus inde, si recte colatur, statutis temporibus promit in lucem. Quod autem rationes suorum omnium ingenitas habeat, ex appetitu eius, inquisitione, inventione, iudicio et comparatione cognoscimus.
[VI.12] Quis neget animum statim a tenera aetate vera, bona, honesta, utilia exoptare? Optat autem nullus incognita. Ergo insunt istorum aliquae, etiam antequam appetat, in animo notiones, per quas ceu formas rationesve ipsorum ea iudicat appetenda. Idem ab inquisitione et inventione probatur. Si in turba hominum quaerat Socrates Alcibiadem, sitque illum aliquando reperturus, necesse est Socratis menti aliquam Alcibiadis inesse figuram, ut sciat quem hominem quaerat prae ceteris, ac repertum in coetu multorum Alcibiadem ab aliis discernere valeat. Ita neque indagaret ea quattuor animus, neque aliquando inveniret, nisi haberet illorum, id est veritatis, bonitatis, honestatis, utilitatis, aliquam notionem, per quam illa quaereret inventurus, ut quoties reperit quae investigaverat recognoscat, atque ab eorum discernat contrariis.
[VI.12] Neque solum ab appetitu, indagatione, inventione, sed etiam a iudicio id probamus. Quicumque enim aliquem sibi amicum iudicat vel inimicum, quid amicitia quidve malevolentia sit non ignorat. Quonam igitur pacto multa vera vel falsa, bona vel mala, ut solemus, quotidie iudicaremus, et recte iudicaremus, nisi esset nobis veritas quodammodo bonitasque praecognita? Quomodo rursus structurae, musicae, picturae et artium ceterarum opera, necnon inventa philosophorum, multi etiam in his artibus non versati probarent saepissime recte et reprobarent, nisi illarum rerum forma quaedam esset et ratio illis a natura tributa?
[VI.12] Comparatio quoque idem nobis ostendit. Quicumque enim mel vino comparans alterum altero pronuntiat dulcius, quis dulcis sit sapor agnoscit. Et qui Speusippum et Xenocratem conferens ad Platonem Xenocratem censet Platonis similiorem quam Speusippum, Platonis figuram procul dubio novit. Eodem modo, cum e multis bonis aliud alio melius recte existimemus, et maiori minorive bonitatis participatione aliud alio melius deteriusve appareat, necesse est bonitatem non ignorare. Praeterea, cum e multis diversis philosophorum aut etiam aliorum opinionibus quae veri sit similior et probabilior saepe optime iudicemus, oportet non deesse nobis aliquem veritatis intuitum, ut quae sint illius similiora non nesciamus. Quapropter nonnulli in adolescentia, aliqui etiam sine praeceptore, plerique ex paucissimis doctrinae rudimentis a praeceptoribus demonstratis, doctissimi evasisse traduntur; quod numquam nisi multum, ut diximus, iuvante natura fieri potuisset. Hoc abunde Socrates Phaedoni, Theaeteto, Menoni pueris demonstravit, docuitque posse pueros recte in singulis artibus respondere, si quis prudenter eos interroget, quippe cum a natura sint artium disciplinarumque omnium rationibus praediti.

### Caput XIII. In anima est veritatis lumen

[VI.13] Quo autem modo huiusmodi sint in animo rationes, apud Platonem videtur ambiguum. Si quis eos libros sequatur quos iunior scripsit Plato, Phaedrum, Menonem et Phaedonem, putabit forsitan ita ferme illas esse in animi substantia pictas tamquam in pariete figuras; quod in superioribus saepe et a me et a vobis est tactum. Sic enim ibi videtur innuere. In sexto autem de Republica libro divinus ille vir totam rem aperit, dicitque lumen esse mentis ad intelligenda omnia eundem ipsum Deum a quo facta sunt omnia. Solem namque et Deum ita invicem comparat, ut quemadmodum se habet sol ad oculos, ita ad mentes se Deus habeat. Sol oculos generat, vimque illis praestat videndi; quae frustra esset et sempiternis obruta tenebris, nisi solis lumen adesset corporum pictum coloribus et figuris, in quo oculus corporum colores videt atque figuras. Neque aliud quicquam nisi lumen oculus intuetur. Videtur tamen varia intueri, quia lumen ipsi infusum variis externorum corporum formulis est ornatum. Hoc quidem lumen in corporibus reflexum oculus percipit; ipsam vero in fonte suo lucem minime sustinet.
[VI.13] Eodem pacto Deus animam procreat, eique mentem, vim ad intelligendum, largitur; quae vacua esset atque obscura, nisi Dei sibi lumen adesset, in quo rerum omnium inspiciat rationes. Unde per Dei lumen intelligit, atque ipsum divinum dumtaxat lumen agnoscit. Diversa tamen videtur agnoscere, quia sub diversis rerum ideis et rationibus ipsum intelligit. Quando quis oculis videns hominem in phantasia hominis imaginem fabricat, diutiusque in ea iudicanda revolvitur, mentis suae aciem tollit ad hominis rationem in divino lumine existentem suspiciendam. Inde scintilla in mente protinus emicat, ac revera natura ipsa hominis intelligitur. Atque de ceteris omnibus eodem pacto. Itaque per Dei lumen omnia intelligimus. Ipsum vero purum lumen eiusque fontem hac in vita videre non possumus. In hoc plane tota animae consistit fecunditas, quod in eius penetralibus lux illa Dei fulget aeterna, rerum omnium rationibus ideisque plenissima. Ad quam anima quoties vult vitae puritate et summa studii intentione convertitur; conversa scintillis emicat idearum.

### Caput XIV. Unde amor erga masculos, unde erga feminas

[VI.14] Ita praegnans hominum corpus, ut Plato vult, praegnans et animus, et ambo amoris incitamentis stimulantur ad partum. Ceterum alii vel propter naturam vel propter educationem ad animi fetus sunt quam corporis aptiores; alii, et quidem plurimi, contra. Illi caelestem sequuntur amorem, hi vulgarem. Illi natura idcirco mares, et illos quidem iam paene adultos, potius quam feminas aut pueros amant, quoniam in eis magis admodum viget mentis acumen, quod ad disciplinam quam illi generaturi sunt propter excellentiorem sui pulchritudinem est aptissimum. Alii contra, propter congressus venerei voluptatem et corporalis generationis effectum.
[VI.14] Quoniam vero genitalis illa vis animi, utpote cognitionis expers, sexuum nullum habet discrimen, natura tamen sua toties incitatur ad generandum quoties formosum corpus aliquod iudicamus, contingit plerumque ut qui cum masculis conversantur, quo genitalis partis stimulos sedent, illis se misceant; hi praesertim in quorum genesi Venus in signo masculino et cum Saturno fuerit, vel in Saturni finibus, vel Saturno opposita. Oportebat autem animadvertere genitalis partis illius incitamenta non irritum hoc iacturae opus, sed serendi et procreandi officium affectare, atque a masculis ad feminas eam traducere. Huiusmodi quodam errore nefarium scelus illud exortum putamus, quod in Legibus suis Plato tamquam homicidii speciem acerrime detestatur. Quippe non minus homicida censendus est qui hominem praeripit nasciturum, quam qui natum tollit e medio. Audacior quidem qui praesentem abrumpit vitam; crudelior autem qui lucem invidet nascituro, et nondum natos suos filios enecat.

### Caput XV. Supra corpus est anima, super animam angelus, super angelum Deus

[VI.15] Verum de gemina ubertate animae geminisque amoribus hactenus. Deinceps quibus gradibus Diotima Socratem ab infimis ad superna evehit disseramus. A corpore in animam, ab anima in angelum, ab angelo reducit in Deum. Hos quattuor rerum gradus in natura esse debere ita licet argumentari. Omne corpus ab alio quodam movetur. Movere autem se ipsum natura sua non potest, cum nec agere per se quicquam valeat. Sed propter animae praesentiam se ipso moveri videtur, et propter animam vivere. Et praesente quidem anima se ipsum movet quodammodo; absente vero ab alio dumtaxat movetur, utpote quod hanc ex se ipso naturam non habeat, sed anima proprie vim se ipsam movendi possideat. Nam cuicumque adest, vim ad se ipsum movendum impertit. Quod autem ipsa sui praesentia impertit aliis, hoc ipsa multo prius magisque debet habere. Est igitur anima supra corpora, utpote quae se ipsam secundum essentiam suam movere queat, atque idcirco super illa debeat esse quae non ex se ipsis, sed aliorum praesentia ut se moveant assequuntur.
[VI.15] Cum dicimus se ipsa moveri animam, non transitive, ut ita dixerim, quemadmodum a Platone accipi voluit Aristoteles, sed absolute verbum illud proferimus, ut cum stare per se Deum, lucere solem per se, calere ignem asseveremus. Non enim pars animae movet, pars agitatur, sed tota ex se, id est sua natura, movetur: hoc est, ab alio in aliud ratione discurrit, ac nutritionis, augmenti, generationis opera per intervalla temporum transigit. Temporalis ista discursio ex se ipsa competit animae, quia quod super eam est non aliis momentis alia, sed uno aeternitatis puncto simul intelligit omnia. Quapropter recte primus a Platone motus et primum temporis intervallum in anima ponitur, unde et motus et tempus in corpora transeunt.
[VI.15] Quoniam vero ante motum statum esse necessarium est, cum status sit motione perfectior, supra rationem animae mobilem oportet stabilem aliquam intelligentiam reperiri, quae secundum se totam intelligentia sit et actu semper intelligentia. Anima enim non se tota, neque semper, sed ex quadam sui parte et quandoque intelligit; neque certam habet, sed ambiguam intelligendi virtutem. Ut ergo quod perfectius est illud quod est imperfectius antecedat, supra mentem animae, quae mobilis est, quae pars, quae intermissa, quae dubia, ponenda est angeli mens stabilis, tota, continua atque certissima; ut quemadmodum corpori ab alio agitato anima per se mota praecedit, ita animae per se agitatae mens stabilis per se praecedat. Et quemadmodum corpus per animam habet ut sese moveat, atque ideo non omnia corpora, sed animata sponte sua moveri videntur, ita anima per mentem habet quod semper intelligat. Si enim suapte natura animae intellectus inesset, omnibus etiam bestiarum competeret animabus, quemadmodum sui ipsius agitandi potestas. Non igitur animae intellectus per se primoque competit. Quare eam antecedat oportet quod per se primoque mentis est compos. Huiusmodi angelus est, animis excellentior.
[VI.15] Sed enim angeli mentem rerum illud principium summumque bonum, quod in Parmenide Plato ipsum unum vocat, necessario supereminet. Quippe super omnem rei compositae multitudinem unum ipsum simplex debet esse natura. Ab uno enim numerus, et a simplicibus compositio tota conflatur. Mens autem illa, licet immobilis sit, non tamen unum ipsum purum simplex existit. Intelligit enim se ipsam; ubi diversa inter sese quoquo modo videntur haec tria: quod intelligit, quod intelligitur, intellectio. Alia enim ipsius ratio est prout intelligit, prout intelligitur alia, alia item prout intellectio est. Habet praeterea cognoscendi potentiam ante cognitionis actum per se prorsus informem; cognoscendo formatur, quae intelligendo veritatis lumen cupit et capit, quo videtur antequam intelligeret caruisse. Habet quoque in se idearum omnium multitudinem. Cernis quanta sit, quam varia in angelo multitudo atque compositio. Itaque ipsi purum unum et simplex praeponere cogimur.
[VI.15] Ipsi autem uni Deo nihil possumus anteponere, quia verum unum omnis multitudinis, omnis compositionis est expers. Quod si supra se quicquam haberet, ab illo utique fieret. Quare ab eo dependens in hoc ipso ab eodem degeneraret, ut a causa omnis solet effectus. Ideoque non unum iam esset et simplex, sed saltem ex duobus compositum, scilicet ex causae suae munere propriove defectu. Ipsum itaque unum, ut Plato vult et Dionysius Areopagita confirmat, omnia supereminet, excellentissimumque Dei nomen unum ipsum ab utroque censetur.
[VI.15] Huius sublimitatem ratio quoque illa nobis ostendit, quod eminentissimae causae donum esse debet amplissimum, virtutisque suae praestantia se ad cuncta protendere. Unius munus per universa se propagat. Nam non mens solum una est, et anima quaelibet una, corpus quodlibet unum, sed etiam informis ipsa materies rerumque privatio una quodammodo dicitur. Nam unum silentium dicimus, unam obscuritatem, mortem unam. Mentis tamen et animae munera ad eam usque non extenduntur. Mens enim speciem artificiosam ordinemque largitur; anima vitam praestat et motum. Informis vero et prima mundi materia rerumque privatio speciei et vitae est expers. Ita ipsum unum mentem et animam antecedit, cum munus eius latius diffundatur. Eadem ratione mens animam videtur excedere, quia vita, munus animae, non omnibus datur corporibus; omnibus tamen his speciem ordinemque mens tribuit.

### Caput XVI. Quae comparatio inter Deum, angelum, animam, corpus

[VI.16] Ergo a corpore in animam, ab hac in angelum, ab hoc in Deum ascendimus. Deus super aeternitatem est. Angelus in aeternitate est totus; sane tam eius operatio quam essentia stabilis permanet. Status autem aeternitatis est proprius. Anima partim in aeternitate est, partim in tempore. Eius enim substantia eadem semper absque ulla incrementi aut detrimenti mutatione perdurat. Operatio autem, ut paulo ante monstravimus, per temporis intervalla discurrit. Corpus tempori omnino subicitur. Nam et substantia eius mutatur, et operatio eius omnis temporis spatium exigit. Igitur ipsum unum supra statum motumve existit; angelus in statu; anima in statu pariter atque motu; corpus solo in motu locatur. Unum rursus super numerum, motum locumque manet; angelus in numero super motum et locum ponitur; anima in numero motuque, sed super locum; corpus numero, motui, loco subicitur. Siquidem ipsum unum neque numerum ullum aut compositionem partium habet, neque ullo pacto ab eo quod est mutatur, neque loco clauditur ullo. Angelus numerum quidem habet partium vel formarum, sed a motu locoque est liber. Anima partium habet et affectuum multitudinem, et ratiocinationis progressione perturbationumque varietate mutatur; sed a loci limitibus est exempta. Corpus autem his omnibus est obnoxium.

### Caput XVII. Quae comparatio inter pulchritudines Dei, angeli, animae, corporis

[VI.17] Eadem vero inter quattuor haec et eorum formas est comparatio. Nempe corporis forma in multarum partium compositione consistit, loco astringitur, tempore labitur. Species animi temporis quidem vicissitudines patitur et partium continet multitudinem, sed a loci terminis est absoluta. Angeli vero species numerum habet solum, a duobus aliis immunis existit. Dei autem nihil istorum perpetitur. Corporis utique formam vides. Visne animi quoque speciem intueri? Detrahe corporali formae ipsius materiae pondus limitesque locorum; relinque cetera: animi iam speciem habes. Vis et angeli? Deme, obsecro, non loci spatia solum, sed temporis quoque progressum; compositionem multiplicem retine: eam protinus nancisceris. Cupis etiam Dei pulchritudinem cernere? Auferas insuper multiplicem illam formarum compositionem; simplicem prorsus relinque formam: confestim Dei speciem fueris consecutus.
[VI.17] Verum quid mihi tandem subtractis istis reliquum supererit? An tu esse aliud quam lucem pulchritudinem ducis? Porro corporum omnium pulchritudo lumen istud est solis quod vides, tribus illis infectum: formarum multitudine (nam multis id aspicis figuris coloribusque depictum), loci spatio, temporali mutatione. Tolle sedem eius in materia, ut praeter locum reliqua duo retineat: huiusmodi prorsus est animi pulchritudo. Tolle hinc temporis, si lubet, mutationem; mitte reliquum: lumen restat sine loco, sine motu clarissimum, sed omnibus insculptum rerum omnium rationibus. Id angelus est, id angeli pulchritudo. Tolle postremo diversarum illum numerum idearum; unam, simplicem ac meram relinque lucem, instar lucis eius quae in globo solis ipso permanet, per aerem non dispergitur: iam Dei pulchritudinem quodammodo comprehendis. Quae tantum saltem formas reliquas antecellit, quantum lux illa solis in se ipsa mera, una, inviolata splendorem solis per nubilosum aera disiectum, divisum, infectum, obscuratum exsuperat. Fons itaque totius pulchritudinis Deus est. Fons itaque totius amoris est Deus.
[VI.17] Lumen praeterea solis in aqua umbra quaedam est ad clarius eiusdem lumen in aere. Splendor in aere umbra similiter ad eiusdem in igne fulgorem. Fulgor in igne umbra ad lucem solis eodem ipso in sole fulgentem. Eadem est inter quattuor illas, corporis, animi, angeli, Dei, pulchritudines comparatio. Deus numquam ita decipitur ut suae speciei umbram in angelo amet quidem, propriam sui ac veram negligat pulchritudinem. Neque angelus usque adeo capitur animae specie, quae ipsius est umbra, ut sui umbra detentus figuram propriam deserat. Anima tamen nostra, quod summopere dolendum est (haec enim est totius nostrae infelicitatis origo), anima, inquam, sola ita corporalis formae blanditiis delinitur, ut propriam posthabeat speciem; corporis vero formam, quae suae umbra est, sui ipsius oblita sectetur.
[VI.17] Hinc crudelissimum illud apud Orpheum Narcissi fatum. Hinc hominum miseranda calamitas. Narcissus quidem adolescens, id est, temerarii et imperiti hominis animus, sui vultum non aspicit, propriam sui substantiam et virtutem nequaquam animadvertit; sed eius umbram in aqua prosequitur et amplecti conatur, id est, pulchritudinem in fragili corpore et instar aquae fluentis, quae ipsius animi umbra est, admiratur. Suam quidem figuram deserit, umbram numquam assequitur; quoniam animus corpus sectando se negligit, et usu corporis non impletur. Non enim ipsum revera appetit corpus, sed sui ipsius speciem, a corporali forma, quae speciei suae imago est, illectus, quemadmodum Narcissus, affectat. Cumque id minime advertat, dum aliud quidem cupit, aliud sequitur, desiderium suum explere non potest. Ideo in lacrimas resolutus consumitur, id est, animus ita extra se positus et delapsus in corpus perniciosis perturbationibus cruciatur, corporisque infectus sordibus quasi moritur, cum iam corpus esse potius quam animus videatur. Quam utique mortem ut Socrates devitaret, Diotima ipsum a corpore ad animum, ab hoc in angelum, ab eo reduxit in Deum.

### Caput XVIII. Quomodo anima a corporis pulchritudine ad Dei pulchritudinem elevetur

[VI.18] Agite, convivae carissimi, Diotimam fingite ita Socratem alloquentem. Nullum corpus, o Socrates, undique pulchrum. Nam aut in hac parte formosum, illa deforme; aut hodie formosum, alias minime; aut ab alio pulchrum, ab alio turpe censetur. Ergo corporis pulchritudo turpitudinis contagione coinquinata pura, vera et prima pulchritudo esse non potest. Quin etiam pulchritudinem turpem esse nemo aliquando suspicatur, quemadmodum neque sapientiam esse insipientem. Corporum vero dispositionem quandoque speciosam, quandoque turpem putamus, eodemque tempore de illa alii aliter sentiunt. Non igitur prima et vera est in corporibus pulchritudo.
[VI.18] Adde quod multa corpora uno pulchritudinis vocantur cognomine. Una igitur est in corporibus multis pulchritudinis natura communis, per quam similiter pulchra denominantur. Unam vero naturam huiusmodi, sicut in alio est, id est in materia, sic ab alio dependere putato. Quod enim in se ipso sustentari non potest, multo minus a se ipso pendere. Numquid a materia dependebit? Minime. Nihil enim deforme et imperfectum se ipsum ornare potest atque perficere. Quod autem unum est, ab uno debet oriri. Quapropter una multorum corporum pulchritudo ab uno aliquo incorporali pendet artifice. Artifex unus omnium Deus est, qui per angelos atque animas pulchram quotidie reddit omnem mundi materiam. Propterea veram illam pulchritudinis rationem in Deo eiusque ministris potius quam in mundi corpore reperiri putandum.
[VI.18] Ad eam rursus his gradibus facile, ut arbitror, ascendes, o Socrates. Si oculos tibi lynceos natura dedisset, mi Socrates, ut aspectu quaelibet occurrentia penetrares, formosissimum illud extrinsecus Alcibiadis tui corpus tibi turpissimum videretur. Quantum est quod amas, amice? Superficies dumtaxat, immo color te rapit, immo quaedam reflexio luminum et umbra levissima. Seu te vana imaginatio decipit; ita quod somnias potius quam quod videas amas. Ceterum ne tibi videar penitus adversari, sit sane Alcibiades iste formosus. At enim quota parte formosus? Omnibus profecto membris praeterquam naso simo et elatioribus quam deceat superciliis. Haec tamen in Phaedro speciosa sunt. Sed crurum in eo crassitudo non placet. Decora haec apud Charmidem, nisi gracile te collum offenderet. Ita si homines singulos observabis, nullum ex omni parte laudabis. Quicquid ubique rectum est colliges; figuram apud te integram ex observatione omnium fabricabis, ut absoluta humani generis pulchritudo, quae in multis reperitur sparsa corporibus, in animo tuo sit unius imaginis cogitatione collecta. Cuiusque hominis figuram parvi pendes, o Socrates, si ad istam contuleris. Istam vero non tam corporum quam animi tui beneficio possides. Itaque istam potius quam tuus animus fabricavit, et animum ipsum eius artificem, quam exteriorem illam mancam dispersamque amato.
[VI.18] Quid autem in animo amare te iubeo? Animi pulchritudinem. Lux autem est pulchritudo corporum; lux est et animi pulchritudo. Lux animi veritas, quam solam amicus tuus Plato in votis suis a Deo postulare videtur. Da mihi, inquit, Deus, ut meus animus pulcher efficiatur, et quae ad corpus attinent animi pulchritudinem non impediant; solum sapientem divitem putem. In his Plato declarat pulchritudinem animae in veritate sapientiaque consistere, eam a Deo hominibus tribui. Veritas una est, et eadem nobis a Deo tributa in variis eius effectibus variarum virtutum cognomenta sortitur. Prout divina demonstrat, sapientia, quam a Deo prae ceteris Plato poposcit; prout naturalia, scientia; ut humana, prudentia; ut aequos facit, iustitia; ut invictos, fortitudo; ut tranquillos, dicitur temperantia.
[VI.18] Ex his duo virtutum genera numerantur: morales, inquam, virtutes et intellectivae illis praestantiores. Intellectivae sunt sapientia, scientia, prudentia; morales iustitia, fortitudo et temperantia. Morales propter operationes earum civiliaque officia notiores sunt; intellectivae propter reconditam veritatem occultiores. Praeterea qui honestis moribus educatur, utpote purior aliis, facile ad intellectivas virtutes erigitur. Ideo pulchritudinem animi quae consistit in moribus primam considerare te iubeo, ut intelligas unam esse morum omnium rationem, per quam similiter honesti vocantur: unam scilicet vitae purissimae veritatem, quae iustitiae, fortitudinis, temperantiae actionibus ad veram nos perducit felicitatem. Unam igitur hanc veritatem morum lucemque animi speciosissimam primam diligito.
[VI.18] Scito quin etiam supra mores ad sapientiae, scientiae, prudentiae lucidissimam veritatem te protinus ascensurum, si considerabis haec animo optimis moribus educato concedi, atque in eis normam moralis vitae rectissimam contineri. Quamvis autem varias sapientiae, scientiae prudentiaeque doctrinas contuearis, in cunctis tamen unicam esse veritatis lucem existimato, per quam omnes pulchrae similiter appellantur. Eam tibi, utpote supremam animi pulchritudinem, summopere amare praecipio. Sed enim una haec in doctrinis plurimis veritas prima omnium veritas ideo esse nequit, quoniam in alio est, cum sit in multis distributa doctrinis. Quicquid autem iacet in alio, ab alio certe dependet. Neque tamen veritas una a doctrinarum multitudine nascitur. Quod enim unum est, ab uno debet oriri. Quare oportet unam quandam esse super animam hominis sapientiam, quae non per diversas sit divisa doctrinas, sed una sapientia sit, a cuius unica veritate veritas hominum multiplex oriatur.
[VI.18] Illam, o Socrates, unicam unicae sapientiae lucem angeli pulchritudinem esse memento, quae tibi super animi speciem sit colenda. Ea, ut in superioribus demonstravimus, corporum speciem antecellit, quia neque loco astringitur, neque secundum materiae partes dividitur, neque corrumpitur. Antecellit et animi speciem, quia aeterna est penitus, neque temporali discursione movetur. Quoniam vero angeli lux in idearum complurium serie micat, ac supra multitudinem omnem unitas sit oportet, quae est numeri totius origo, necesse est eam ab uno rerum omnium principio, quod ipsum unum vocamus, effluere. Ipsius itaque unius lux penitus simplicissima infinita pulchritudo est, quia nec materiae sordibus inquinatur, ut corporis species, neque, ut animi forma, temporali progressione mutatur, neque, ut angeli species, multitudine dissipatur.
[VI.18] Omnis autem qualitas ab extraneo additamento secreta dicitur apud physicos infinita. Si in se ipso sit calor, frigore et humore non impeditus, materiae pondere non gravatus, calor dicitur infinitus, quia vis eius libera est, neque ullis additionis limitibus coarctatur. Similiter lumen ab omni corpore liberum infinitum. Nam sine modo ac termino lucet quod natura lucet sua, quando ab alio minime terminatur. Itaque Dei lux et pulchritudo, quae mera est prorsus, ab aliis omnibus absoluta, absque dubio infinita dicitur pulchritudo. Infinita vero pulchritudo immensum quoque requirit amorem. Quapropter te obsecro, Socrates, ut certo quodam modo et termino cetera diligas; Deum vero amore diligas infinito, neque ullus divino modus adsit amori.

### Caput XIX. Quomodo Deus amandus

[VI.19] Haec Diotima Socrati. Nos autem, viri clarissimi, non solum sine modo Deum, ut iubere Diotima fingitur, sed Deum solum amabimus. Ita enim mens ad Deum, ut ad solem acies oculorum. Oculus autem non modo lumen prae ceteris, sed solum appetit lumen. Si corpora, si animos, si angelos diligemus, non haec quidem, sed Deum in his amabimus: in corporibus quidem Dei umbram, in animis Dei similitudinem, in angelis eiusdem imaginem. Ita Deum ad praesens in omnibus diligemus, ut in Deo tandem omnia diligamus. Nam ita viventes eo proficiscemur, ut et Deum et in Deo omnia videamus, amemusque et ipsum et quae in ipso sunt omnia.
[VI.19] Et quisquis hoc in tempore sese Deo caritate devoverit, se denique recuperabit in Deo. Nempe ad suam, per quam creatus est, redibit ideam. Ibi rursus, si quid ipsi defuerit, reformabitur; ideae suae perpetuo cohaerebit. Verus autem homo et idea hominis idem. Ideo quisque nostrum in terris a Deo separatus non verus est homo, cum a sui idea sit formaque disiunctus. Ad eam nos divinus amor pietasque perducet. Cum hic discerpti simus et mutilati, ideae tunc nostrae amando coniuncti integri homines evademus, ut Deum primo in rebus coluisse videamur, quo res deinde in Deo colamus, resque in Deo ideo venerari, ut nos ipsos prae ceteris amplectamur, et amando Deum nos ipsos videamur amasse.

## Oratio septima


### Caput I. Conclusio supradictorum et opinio Guidonis Cavalcantis philosophi

[VII.1] Postremo Christophorus Marsupinus, vir humanissimus, Alcibiadis personam gesturus, his ad me verbis convertitur. Gratulor equidem, Marsili, Ioannis tui familiae plurimum, quae inter multos et doctrina et rebus gestis clarissimos equites Guidonem philosophum peperit, de republica bene meritum, et aculeis dialecticae cunctis suo saeculo praecellentem; qui hunc amorem Socraticum tam moribus quam carminibus imitatus, brevi quaecumque a vobis sunt dicta perstrinxit. Phaedrus enim amoris originem tetigit ex chaos visceribus emanantem. Pausanias iam natum amorem geminam divisit in speciem, caelestem scilicet et vulgarem. Eryximachus eius aperuit amplitudinem, dum cunctis in rebus eum sic inesse monstraret in partes geminas distributum. Aristophanes quid agat in singulis tam amplissimi Dei praesentia declaravit, ostendens per hunc fractos homines resarciri. Agatho quanta sit eius virtus potentiaque tractavit, cum ab eo solo beatos fieri homines disputaret. Socrates tandem a Diotima edoctus, summatim quid sit amor, et qualis, et unde ortus, quot habeat partes, quorsum tendat, et quantum valeat explicavit.
[VII.1] Guido Cavalcantes philosophus omnia haec artificiosissime videtur carminibus suis inseruisse. Quemadmodum solis radio speculum modo quodam percussum splendet iterum, et proxime sibi appositam lanam reflexione illa splendoris inflammat, ita ille partem animae, quam obscuram phantasiam vocant atque memoriam, ceu speculum, pulchritudinis ipsius solis locum habentis simulacro tamquam radio quodam per oculos hausto censet ita pulsari, ut ipsa sibi ex illo alterum effingat simulacrum, quasi simulacri primi splendorem; quo appetendi vis non aliter quam lana accendatur et amet.
[VII.1] Addit amorem hunc primum in appetitu sensus accensum a forma corporis per oculos inspecta creari; sed eam ipsam formam non eo modo, quo in corporis materia est, in phantasia imprimi, sed sine materia; ita tamen ut certi cuiusdam hominis signato in loco et tempore positi sit imago. Rursus imaginis huiusmodi speciem aliquam statim in mente lucere, quae non amplius unius cuiusdam humani corporis, ut erat in phantasia, videatur esse similitudo, sed totius aeque generis humani ratio communis et definitio.
[VII.1] Itaque sicut ex phantasiae imagine a corpore sumpta, in appetitu sensus corpori dedito amor ad sensum proclivis exoritur, ita ex hac mentis specie rationeque communi, tamquam a corpore remotissima, amor alius in voluntate nascitur a commercio corporis alienissimus. Illum in voluptate, hunc in contemplatione locavit. Illum circa particularem corporis unius formam revolvi putat, hunc circa universalem totius humani generis pulchritudinem. Hos utique amores sibi ipsis in homine repugnare, et illum deorsum ad ferinam et voluptuosam depellere, hunc sursum ad angelicam vitam contemplativamque attollere; hunc absque perturbatione vult esse, et in paucis reperiri; illum multis passionibus anxium, ac plurimos occupare. Ideo istum paucis verbis absolvit, in alterius passionibus enarrandis prolixior.
[VII.1] Quoniam vero eadem apertissime, quae et vos in superioribus narravistis, hic explicat, ea in praesentia recensere opus esse non censui. Verum cognovisse sufficiat philosophum hunc aliquam chaos informitatem, qualem supra vos posuistis, in amoris procreatione miscuisse, dum diceret obscuram phantasiam illuminari, atque ex illius obscuritatis et huius luminis mixtione amorem originem ducere. Amorem praeterea geminum illum caelestem atque vulgarem quis in eius verbis non videat? Originem quin etiam illius primam in divinorum, secundam in corporum collocat pulchritudine. Solem namque Dei lucem, radium corporum formam intelligit. Finem postremo suum vult eiusdem principiis respondere, dum alios usque ad formam corporis, alios usque ad Dei speciem amoris provehit instigatio.

### Caput II. Socrates fuit verus amator et Cupidini similis

[VII.2] De amore hactenus. Ad Alcibiadem et Socratem veniamus. Postquam convivae satis amantium deum laudaverant, reliquum erat ut dei huius cultores legitimi laudarentur. Maxime omnium legitime amasse Socrates ab omnibus perhibetur. Is cum per omnem vitam palam sine ulla prorsus dissimulatione in castris Cupidinis militasset, a nullis umquam notatus est quasi minus honeste quemquam dilexerit. Huic vitae severitas et alienorum scelerum correptio frequens multos et magnos viros, ut solet veritas, infensos reddiderat, Anytum, Melitum, Lyconem praesertim, cives in republica potentissimos; Thrasymachum, Polium et Calliam oratores. Aristophanem praeterea comicum acerrimum habuit insectatorem. Sed neque cives illi in accusatione, qua Socratem in iudicium traxere, inhonestos amores inscripserunt, neque oratores eius hostes tale quicquam Socrati obiecere, neque Aristophanes comicus, licet alia multa et absurda in Dionysiis colligat in Socratem maledicta. An censetis eum si tam foeda se labe coinquinasset, immo nisi fuisset ab huius criminis suspicione remotissimus, venenosas talium detractorum linguas evasurum fuisse?
[VII.2] Numquid, optimi viri, illud in superioribus animadvertistis, quod dum Plato ipsum fingit Amorem, Socratis omnem pingit effigiem, ac numinis illius figuram ex Socratis persona describit, quasi verus amor ac Socrates simillimi sint, atque ideo ille prae ceteris verus sit legitimusque amator? Agite iam Amoris picturam in animum revocate. Videbitis in ea Socratem figuratum. Socratis personam ante oculos ponite. Macilentum, aridum, squalidumque videbitis: hominem scilicet natura melancholicum, ut fertur, atque hirsutum. Extenuatum inedia. Incuria sordidum. Nudum praeterea, id est simplici et veteri opertum palliolo. Sine calceis incedentem. Ita semper solitum incedere Socratem apud Platonem Phaedrus ostendit.
[VII.2] Humilem perque infima volantem. Humi semper Socratis defixus erat aspectus, ut ait Phaedo. Loca insuper vilia frequentabat: aut enim in Simonis coriarii, aut in sculptorum officinis obversabatur. Rusticis et incomptis utebatur vocabulis, quod illi obicit Callicles in Gorgia. Adeo praeterea mitis, ut multis lacessitus iniuriis, saepe etiam pulsatus, ne commotus quidem animo fuisse tradatur. Sine domicilio. Interrogatus Socrates cuias esset: Mundanus, inquit. Ibi enim patria, ubi bonum. Sed neque huic proprii lares, neque mollis lectus, neque delicatus victus, neque speciosa supellex. Ad fores, in via, sub divo dormiens. Haec apertum pectus et cor patens omnibus in Socrate nostro significant. Praeterea quod et visu delectabatur atque auditu, quae fores animi sunt; quod etiam securus et intrepidus incedebat, iacebatque etiam, si oportuisset, pallio obvolutus ubique.
[VII.2] Semper egenus. Quis nesciat Socratem sculptoris et obstetricis fuisse filium, et usque ad senectutem in sculpendis lapidibus manu propria victum quaesisse, nec habuisse umquam unde se satis et filios aleret? Hic inopiam suae mentis passim confitebatur, interrogans omnes, nihil scire se praedicans. Virilis: erat enim constantis animi, invictaeque sententiae, qui etiam Archelaum Macedonem et Scopam Crannonium Eurylochumque Larissaeum aspernatus est alto animo, cum ab eis missas pecunias non acceperit, neque ipse ad eos voluit proficisci. Audax feroxque. Quanta eius fuerit in rebus bellicis fortitudo, Alcibiades in Convivio explicat copiosissime; cui Socrates cum in Potidaea vicisset, victoriam sponte dicitur concessisse.
[VII.2] Vehemens: erat quippe, ut recte Zopyrus physionomus iudicaverat, concitatissimus. Saepe vero inter loquendum, agente id orationis vehementia, iactare digitos solebat et crines vellere. Facundus. Huic rationes in utramque partem ferme pares, dum dissereret, suppetebant. Hic licet incomptis verbis uteretur, ut in Convivio Alcibiades ait, magis tamen quam Themistocles et Pericles omnesque ceteri oratores audientium animos commovebat. Pulchris et bonis insidiatur. Insidiatum sibi semper fuisse Socratem Alcibiades inquit. Eorum quippe qui honesta indole praediti videbantur amore captus, eosdem rationibus suis ad philosophiae studia Socrates capiebat.
[VII.2] Callidus sagaxque venator. Socratem venari solitum ex corporis forma divinam speciem, in superioribus satis est dictum, et in Protagora Plato testatur. Machinator. Multis modis, ut indicant Platonis dialogi, sophistas confutabat, adolescentes exhortabatur, modestos viros erudiebat. Prudentiae studiosus. Fuit enim tanta prudentia et in praesagiendo tam perspicax, ut quisquis contra eius consilium quicquam auderet, perderetur; quod in Theage a Platone narratur. Per omnem vitam philosophans. Hic in sua illa apud iudices defensione iudicibus edixit, si ea condicione eum morte absolverent, ut numquam postea philosophetur, se mori malle quam philosophari desinere.
[VII.2] Incantator, fascinator, veneficus atque sophista. Nam Alcibiades ait se magis Socraticis verbis quam Marsyae Olympique excellentium musicorum melodia mulceri. Daemonem vero illi fuisse familiarem et accusatores sui et amici testantur. Sophistam quoque Socratem Aristophanes comicus appellavit, atque etiam sui accusatores. Quippe cui aequa esset hortandi et dehortandi facultas. Inter sapientiam et inscitiam medius. Cum omnes homines ignorantes sint, inquit Socrates, hoc ego tantum a ceteris differo, quod meam ignorantiam non ignoro, cum alii prorsus ignorent. Ita erat inter sapientiam et ignorantiam medius, quia licet res ipsas nesciret, suam tamen ignorantiam cognoscebat.
[VII.2] Quas ob res Socratem amori simillimum ideoque verissimum amatorem post amorem ipsum laudandum Alcibiades iudicavit, ut in eius laude intelligamus omnes qui similiter amant esse laudatos. Quae Socratis laudes sint, hic audistis, et in Platonis verbis Alcibiadis ore patent clarissime. Quo etiam pacto amabat Socrates, cognoscere potest qui Diotimae doctrinae meminerit. Ita enim amavit Socrates, ut supra Diotima docuit.

### Caput III. De amore ferino, quod insaniae species est

[VII.3] Verum interroget forte quispiam, quid hominum generi Socraticus amor iste conducat, cur tantis sit laudibus celebrandus, quid obsit contrarius. Dicam equidem altius aliquanto exorsus. Plato noster furorem in Phaedro mentis alienationem definit. Alienationis autem duo genera tradit. Alteram ab humanis morbis, alteram a Deo provenire existimat. Insaniam illam, hanc divinum furorem nuncupat. Insaniae morbo infra hominis speciem homo deicitur, et ex homine brutum quodammodo redditur.
[VII.3] Insaniae duo sunt genera. Unum cerebri, alterum cordis vitio nascitur. Cerebrum saepe adusta bili, saepe sanguine adusto, nonnumquam atra bili nimium occupatur; hinc dementes homines quandoque redduntur. Qui adusta bili vexantur, vel a nemine lacessiti vehementissime irascuntur, alte vociferantur, in obvios irruunt, se ipsos et alios caedunt. Qui sanguine adusto laborant, effusos nimium in risus prorumpunt, praeter omnium consuetudinem se iactant, mirabilia de se pollicentur, cantu gestiunt exsultantque tripudio. Qui bili premuntur atra, maerent perpetuo; ipsi sibi somnia fingunt, quae vel praesentia expavescant, vel futura formident.
[VII.3] Atque hae quidem tres insaniae species cerebri fiunt defectu. Quando enim humores illi retinentur in corde, angustiam et sollicitudinem pariunt, non dementiam; tunc vero amentiam, quando caput oppresserint; ideo cerebri vitio dicuntur contingere. Cordis autem morbo eam proprie insaniam fieri arbitramur, qua affliguntur hi qui perdite amant. His falso sacratissimum nomen amoris tribuitur. Verum ne forte nimis contra multos sapere videamur, disputationis gratia nos etiam nomine ad istos utamur.

### Caput IV. Amor vulgaris est fascinatio quaedam

[VII.4] Vos autem aurium ac mentis intentionem dicendis accommodate. Sanguis in adolescentia subtilis est, clarus, calidus atque dulcis. Procedente enim aetate subtilioribus partibus resolutis fit crassior; propterea fit et obscurior. Nempe quod tenue rarumque est, purum est atque perlucidum; contrarium vero contra. Cur calidus atque dulcis? Quia vita et vivendi initium, ipsa scilicet generatio, in calore et humore consistit, ac semen, prima viventium genitura, calidum est et humidum. Natura talis in pueritia et adolescentia viget. In sequentibus aetatibus paulatim in contrarias qualitates, siccitatem et frigiditatem, necessario permutatur. Ideo sanguis in adolescente subtilis est, clarus, calidus atque dulcis: quia subtilis, clarus; quia recens, calidus atque humidus; quia calidus et humidus est, ideo dulcis esse videtur. Dulcedo enim fit in calidi et humidi mixtione.
[VII.4] Quorsum haec? Nempe ut intelligatis spiritus in hac aetate subtiles et claros esse, calidos atque dulces. Hi enim cum a cordis calore ex puriori sanguine generentur, tales in nobis sunt semper, qualis est et sanguinis humor. Quemadmodum vero spirituum vapor huiusmodi creatur ex sanguine, ita et ipse similes sibi radios per oculos quasi vitreas fenestras emittit. Atque etiam sicut cor mundi sol suo circuitu lumen, perque lumen virtutes suas ad inferiora demittit, sic corporis nostri cor, motu suo quodam perpetuo proximum sibi sanguinem agitans, ex eo spiritus in totum corpus, perque illos luminum scintillas per membra diffundit quidem singula, per oculos autem maxime.
[VII.4] Ad altissimas quippe corporis partes spiritus maxime, cum sit levissimus, evolat; eiusque lumen per oculos, cum ipsi perspicui sint atque omnium partium nitidissimi, uberius emicat. Inesse vero oculis et cerebro lumen aliquod, licet exiguum, animalia multa quae noctu vident testimonio esse possunt, quorum in tenebris coruscant oculi. Ac etiam si quis certo quodam modo oculi angulum digito presserit contorseritque, circulum quendam videtur intra se lucidum intueri. Fertur et divus Augustus oculos adeo claros et nitidos habuisse, ut cum acrius quemquam intueretur, cogeret eum quasi ad solis fulgorem vultum submittere. Tiberius quoque praegrandibus fuisse oculis traditur, et qui, quod mirum esset, noctu etiam et in tenebris viderent; sed ad breve, et cum primo e somno patuissent; deinde rursus hebescebant.
[VII.4] Quod autem radius emissus ab oculis vaporem secum spiritalem trahat, et vapor is sanguinem, ex eo perspicimus, quod lippi et rubentes oculi spectantis proxime oculos radii sui emissione cogunt morbo simili laborare. Ubi apparet et radium usque ad obvium illum protendi, et cum radio una vaporem corrupti sanguinis emanare, cuius contagione oculus spectantis inficitur. Scribit Aristoteles mulieres, quando sanguis menstruus defluit, intuitu suo speculum sanguineis guttis saepe foedare. Quod ex eo fieri arbitror, quia spiritus, qui vapor sanguinis est, sanguis quidam tenuissimus videtur esse, adeo ut aspectum effugiat oculorum; sed in speculi superficie factus crassior, clare perspicitur.
[VII.4] Hic si in rariorem materiam aliquam, ceu pannum aut linum, incidat, ideo non videtur, quia in superficie rei illius non restat, sed penetrat. Si in densam quidem, sed asperam, sicut saxa, lateres et similia, corporis illius inaequalitate dissipatur et frangitur. Speculum autem propter duritiem sistit in superficie spiritum; propter aequalitatem levitatemque servat infractum; propter nitorem spiritus ipsius radium iuvat et auget; propter frigiditatem rarissimam illius nebulam cogit in guttulas. Eadem ferme ratione quoties hiantibus faucibus obnixe anhelamus in vitrum, eius faciem tenuissimo quodam salivae rore conspergimus. Siquidem halitus a saliva evolans, in ea materia compressus, relabitur in salivam.
[VII.4] Ergo quid mirum si patefactus oculus et intentus in aliquem radiorum suorum aculeos in adstantis oculos iaculatur, atque etiam cum aculeis istis, qui spirituum vehicula sunt, sanguineum vaporem illum, quem spiritum nuncupamus, intendit? Hinc virulentus aculeus transverberat oculos; cumque a corde percutientis mittatur, hominis perculsi praecordia quasi regionem propriam repetit; cor vulnerat, inque eius duriori dorso hebescit, reditque in sanguinem. Peregrinus hic sanguis a saucii hominis natura quodammodo alienus, sanguinem eius proprium inficit; infectus sanguis aegrotat.
[VII.4] Hinc duplex sequitur fascinatio. Aspectus foetidi senis, et mulieris menstrua patientis, puerum fascinat. Aspectus adolescentis fascinat seniorem. Quoniam vero senioris humor frigidus est atque tardissimus, vix dorsum cordis attingit in puero; et ineptus ad transitum cor, nisi propter infantiam sit mollissimum, parum admodum commovet. Haec ideo levis fascinatio est; illa vero gravissima, per quam iunior transfigit praecordia senioris. Hoc illud est, amici optimi, de quo Platonicus Apuleius conqueritur. Causa, inquit, omnis et origo praesentis huius doloris, etiam medela ipsa et salus unica mihi tute ipse es. Isti enim tui oculi per meos oculos ad intima delapsi praecordia, acerrimum meis medullis commovent incendium. Ergo miserere tua causa pereuntis.
[VII.4] Ponite, obsecro, ante oculos Phaedrum Myrrhinusium et Thebanum illum eius amore captum Lysiam oratorem. Lysias in Phaedri vultum inhiat. Phaedrus in oculos Lysiae scintillas suorum defigit oculorum, cumque scintillis una transmittit et spiritum. Radius Phaedri radio Lysiae facile copulatur; spiritui quoque facile iungitur spiritus. Vapor huiusmodi a Phaedri corde genitus Lysiae statim petit praecordia; quorum hebetudine fit compactior, et in priorem Phaedri relabitur sanguinem; ita ut Phaedri sanguis, quod mirum est, iam in corde sit Lysiae. Hinc ad clamorem confestim prorumpit uterque. Lysias ad Phaedrum: Cor meum, Phaedre, carissima viscera. Phaedrus ad Lysiam: O spiritus meus, o meus sanguis, Lysia.
[VII.4] Sequitur Phaedrus Lysiam, quia cor suum poscit humorem. Sectatur Phaedrum Lysias, quia sanguineus humor vas proprium postulat, suam exigit sedem. Verum Lysias Phaedrum sectatur ardentius. Facilius enim cor sine minima humoris sui particula, quam humor ipse sine corde proprio vivit. Rivus fonte magis quam fons rivulo indiget. Igitur ut ferrum qualitate magnetis accepta ad lapidem hunc trahitur quidem, lapidem vero non attrahit, ita Lysias Phaedrum magis quam Phaedrus Lysiam sequitur.

### Caput V. Quam facile amore irretiamur

[VII.5] An potest, dixerit quispiam, tenuis radius, levissimus spiritus, pauculus sanguis Phaedri, tam cito, tam vehementer, tam perniciose totum Lysiam inquinare? Hoc utique mirum non videbitur, si ceteros morbos, qui contagione nascuntur, considerabitis, si pruritum, si scabiem, si lepram, pleuresim, phthisim, dysenteriam, lippitudinem, epidemiam. Amatoria vero contagio facile fit, et gravissima omnium pestis evadit.
[VII.5] Quippe spiritualis vapor ille sanguisque ab adolescente seniori prorsus iniectus, quattuor habet, ut supra diximus, qualitates. Clarus est, subtilis, calidus atque dulcis. Quia clarus, oculorum et spirituum claritati in seniore maxime consonat, blanditur et allicit; quo fit ut avide ab illis hauriatur. Quia subtilis, celerrime convolat in praecordia; inde facillime per venas et arterias in corpus permanat universum. Quia calidus, vehementer agit et movet, et fortius senioris sanguinem inficit, eumque in suam convertit naturam; quod Lucretius ita tetigit:
[VII.5] Hinc in te primum Veneris dulcedinis in cor
Stillavit gutta, et successit frigida cura.
[VII.5] Praeterea quia dulcis, fovet viscera quodammodo, pascit atque oblectat. Hinc fit ut totus viri sanguis in iuvenilis sanguinis naturam mutatus, iunioris illius appetat corpus, quo suas venas inhabitet, et recentis sanguinis humor venas quoque recentes et teneras illabatur. Fit etiam ut voluptate simul et dolore aeger hic tangatur. Voluptate propter vaporis illius et sanguinis claritatem atque dulcedinem. Illa siquidem allicit, haec oblectat. Dolore propter eius subtilitatem atque calorem. Illa quippe viscera dividit et discerpit; hic homini quod suum est aufert, et in alterius mutat naturam; per quam sane mutationem eum in se quiescere non permittit, sed ad eum semper, a quo infectus est, trahit. Hoc ita Lucretius innuit:
[VII.5] Idque petit corpus mens unde est saucia amore.
Namque omnes plerumque cadunt in vulnus, et illam
Emicat in partem sanguis unde icimur ictu,
Et si comminus est, hostem ruber occupat humor.
[VII.5] In his carminibus Lucretius non aliter vult sanguinem hominis oculorum radio vulnerati in vulnerantem prolabi, quam hominis gladio caesi sanguis prolabitur in caedentem. Huius, ut ita dicam, miraculi si rationem requiritis, afferam. Vulnerat Hector Patroclum, ac perimit. Patroclus Hectorem inspicit vulnerantem. Unde eius cogitatio iudicat ulciscendum. Confestim ad vindictam bilis accenditur; ab ea sanguis inflammatur, et ad vulnus e vestigio properat, tum ut partem illam corporis foveat, tum etiam ad vindictam.
[VII.5] Eodem concurrunt et spiritus. Ii quia leves sunt, ad Hectorem usque volantes in eum migrant, eius calore servantur ad tempus, puta ad horas septem. Eo ipso in tempore si Hector cadaveris vulnus comminus intentus inspiciat, vulnus cruorem versus Hectorem eicit; potest enim cruor versus hostem quodammodo effluere, tum quia nondum calor omnis exstinctus est, nondum agitatio quievit interior, tum quia paulo ante in eum concitus fuerat, tum denique quia sanguis spiritus repetit suos, atque etiam spiritus suum attrahunt sanguinem. Simili quodam pacto hominis amore saucii sanguinem festinare in ferientem et Lucretius innuit, et nos summopere comprobamus.

### Caput VI. De miro quodam effectu vulgaris amoris

[VII.6] Dicamne, viri castissimi, quod sequitur, an potius praetermittam? Dicam certe, postquam res ipsa postulat, etsi dictu videtur absurdum. At quis turpia non turpiter dixerit? Tanta permutatio senioris hominis urgens ad iunioris similitudinem facit, ut hic totum suum corpus in illum transferre et totum illius in se transfundere studeat, ut vel recens humor vasa recentia, vel vasa teneriora teneriorem consequatur humorem. Hinc multa inter se turpissime facere compelluntur. Cum enim genitale semen a toto corpore defluat, solo huius iactu vel tractu totum corpus tradere se posse confidunt, et totum accipere. Id in se ipso philosophus Epicureus ille praesensit Lucretius, amantium omnium infelicissimus:
[VII.6] Sic igitur Veneris qui telis accipit ictus,
Sive puer membris muliebribus hunc iaculatur
Seu mulier toto iactans de corpore amorem,
Unde feritur, eo tendit gestitque coire,
Et iacere humorem in corpus de corpore ductum.
Affigunt avide corpus, iunguntque salivas
Oris, et inspirant pressantes dentibus ora
Nequiquam, quoniam nil inde abradere possunt,
Nec penetrare et abire in corpus corpore toto.
Nam facere interdum velle et certare videntur.
Usque adeo cupide Veneris compagibus haerent,
Membra voluptatis dum vi labefacta liquescunt.
[VII.6] Haec Lucretius Epicureus. Quod etiam totum in se capere amatum amantes cupiant, Artemisia Mausoli regis Cariae uxor ostendit, quae supra affectionis humanae fidem virum suum amavisse dicitur, eiusque defuncti corpus redegisse in pulverem, et aquae inditum ebibisse.

### Caput VII. Vulgaris amor est sanguinis perturbatio

[VII.7] Esse vero hanc in sanguine passionem, illud argumento est, quod aestus huiusmodi alterna requie caret. Continua vero febris a physicis in sanguine ponitur; quae autem horas sex quieti relinquit, in pituita; quae diem unum, in bili; quae duos, in atrae bilis humore. In sanguine igitur illam merito collocamus. In sanguine videlicet melancholico, ut in oratione Socratis audivistis. Hunc sanguinis contagionis ⟨?⟩ semper affixio comitatur.

### Caput VIII. Quomodo amantes fiunt amati similes

[VII.8] Ideo nemo vestrum miretur si quem amantem audiverit amati sui similitudinem aliquam vel figuram suo in corpore contraxisse. Praegnantes saepe mulieres vinum quod avidissime cupiunt, vehementer excogitant. Vehemens cogitatio spiritus movet interiores, atque in his excogitatae rei pingit imaginem. Isti sanguinem movent similiter, et in mollissima fetus materia vini imaginem exprimunt. Amator autem ardentius quam praegnantes suas cupit delicias; vehementius quoque et firmius cogitat. Quid mirum si usque adeo haerentes et infixi pectore vultus ab ipsa cogitatione pingantur in spiritu, a spiritu statim in sanguine infigantur? Praesertim cum in Lysiae venis iam mollissimus sanguis Phaedri sit genitus, ut facillime possit Phaedri vultus in sui ipsius sanguine relucere.
[VII.8] Quoniam vero membra corporis singula, ut quotidie arescunt, ita sumpto alimoniae rore quotidie reviviscunt, sequitur ut in dies corpus cuiusque hominis, quod sensim exaruit, paulatim reficiatur. Reficiuntur autem membra a sanguine ex venarum rivulis emanante. Ergo miraberis si certa similitudine pictus sanguis eandem membris impresserit, ut Lysias tandem Phaedro in nonnullis vel coloribus vel lineamentis, aut affectibus, aut gestibus evasisse similis videatur?

### Caput IX. A quibus praecipue irretiamur

[VII.9] Quaeret forsitan aliquis, a quibus praecipue et quo pacto illaqueentur, et quomodo solvantur amantes. Feminae profecto viros facile capiunt; facilius autem illae, quae masculam quandam indolem prae se ferunt; et tanto facilius masculi, quanto similiores sunt viris quam feminae, et sanguinem spiritumque habent lucidiorem, calidiorem, subtiliorem; qua in re amatoria consistit illaqueatio. Ex maribus autem illi viros seu mulieres velocissime fascinant, qui sanguinei sunt potissimum, et quadam ex parte cholerici, oculos amplos habent glaucos atque nitentes; praecipue vero si casti vivant, neque per coitum claro humorum succo exhausto serenos vultus foedaverint. Haec enim ad ipsas sagittas proprie emittendas quae cor vulnerant, ut supra tetigimus, requiruntur.
[VII.9] Irretiuntur praeterea cito quibus nascentibus Venus fuerit in Leone, vel Luna Venerem vehementer aspexerit, et qui eadem complexione sunt praediti. Phlegmatici, in quibus dominatur pituita, numquam; melancholici, in quibus atra bilis, vix quidem capiuntur; sed capti, numquam postea liberantur. Quando sanguineus devincit sanguineum, leve iugum est, suave vinculum; similis namque complexio mutuum creat amorem. Huius praeterea humoris suavitas spem et fiduciam praestat amanti. Quando cholericus cholericum, intolerabilior servitus. Vicissitudinem quidem nonnullam benevolentiae in his facit complexionis similitudo; sed igneus ille bilis humor crebra illos iracundia turbat.
[VII.9] Quando sanguineus cholericum, aut contra, propter suavis simul et acris humoris commixtionem alternatio quaedam provenit iracundiae et gratiae, voluptatis atque doloris. Cum sanguineus melancholicum ligat, nodus perpetuus, non miserrimus. Sanguinis quippe dulcedo melancholiae amaritudinem temperat. Cum vero cholericus illaqueat melancholicum, pestis omnium perniciosissima. Acutissimus adolescentis humor senioris viscera passim illabitur. Est mollis flamma medullas. Uritur infelix amator. Cholera ad iracundiam caedesque provocat. Melancholia ad maerorem et perpetuam querimoniam. Iis saepe idem qui Phyllidi, Didoni, Lucretio, amoris est exitus. Phlegmaticus autem seu melancholicus adolescens propter sanguinis et spirituum crassitudinem capit neminem.

### Caput X. Modus illaqueationis

[VII.10] Quo autem pacto fascinentur amantes, satis supra dixisse videmur, si modo illud addamus, mortales tunc summopere fascinari, quando frequentissimo intuitu aciem visus ad aciem dirigentes, lumina iungunt luminibus, et longum miseri combibunt amorem. Huius profecto morbi, ut Musaeo placet, causa omnis et origo est oculus. Ideo si quis nitore polleat oculorum, licet minus in reliquis membris compositus sit, saepius intuentes ea ratione qua diximus insanire compellit. Qui contra dispositus est, ad moderatam quandam benevolentiam invitat potius quam ardorem.
[VII.10] Reliquorum praeter oculos membrorum concinnitas non causae vim ad aegrotationem huiusmodi, sed occasionis impulsum videtur habere. Talis quippe compositio eminus prospicientem, ut propius accedat, hortatur; deinde cernentem comminus in ipsa sui consideratione diutissime detinet. Immorantem vero solus ipse ferit intuitus. Ad moderatum autem amorem illum divinitatis participem, de quo in hoc convivio ut plurimum disputatur, non oculus solus, ut causa, sed partium cunctarum concordia iucunditasque concurrit.

### Caput XI. Curatio amoris

[VII.11] Hactenus quomodo et a quibus irretiamur, tractavimus; restat ut quo modo solvamur, paucis doceamus. Solutio vero duplex est: altera quidem naturae, altera diligentiae. Naturalis est, quae certis temporis intervallis perficitur. Quae non ad hunc solum, sed ad omnes attinet morbos. Siquidem in cute pruritus eatenus permanet, quatenus tabidi sanguinis faex in venis, aut salsedo pituitae viget in membris. Defaecato sanguine et pituita demollita pruritus desinit, et foedae cutis maculae abolentur. Evacuationis tamen matura diligentia confert plurimum. Repentina evacuatio, vel unctio, periculosissima iudicatur.
[VII.11] Inquietudo quoque amantium tamdiu necessario perseverat, quamdiu infectio illa sanguinis per fascinationem iniecta visceribus permanens gravi cor premit cura, vulnus alit venis, caecis membra flammis adurit. A corde siquidem in venas, a venis in membra fit transitus. Hac denique expurgata, amantium, immo vero amentium, cessat inquietudo. Id longum in omnibus requirit temporis spatium; in melancholicis vero longissimum, praesertim si Saturni influxu fuerint irretiti. Adde et amarissimum, si Saturno retrogrado, vel Marti coniuncto, vel Soli opposito mancipati sint. Aegrotant et illi diutissime, in quorum nativitate Venus in domo Saturni fuerit, vel Saturnum Lunamque vehementer aspexerit.
[VII.11] Addenda est naturali huic purgationi diligentissimae artis industria. Cavendum in primis ne immatura evellere vel amputare tentemus, neque summo cum periculo discindamus, quae tutius dissuere possumus. Consuetudinis intermissio facienda. Summopere vero cavendum ne lumina oculorum luminibus coniungantur. Si quid in amati animo vel corpore vitii est, diligenter animo revolvendum. Plurimis, variis, gravibus negotiis animus applicandus. Saepe minuendus sanguis est. Vino utendum claro, nonnumquam etiam ebrietate, ut veteri sanguine vacuato novus sanguis accedat, novus et spiritus. Exercitatione saepe ad sudorem usque uti praestat, per quam corporis meatus ad expurgationem faciendam aperiantur. Ea insuper omnia quae physici ad cordis praesidium adhibent et cerebri alimentum, prosunt quam plurimum. Saepe etiam coeundum Lucretius praecipit:
[VII.11] Sed fugitare decet simulacra, et pabula amoris
Absterrere sibi atque alio convertere mentem,
Et iacere humorem coniectum in corpora quaeque,
Nec retinere semen conversum unius amore.

### Caput XII. Quam noxius vulgaris amor

[VII.12] Sed ne diutius de insania loquentes insaniamus, sic brevibus concludamus. Insaniae species quaedam est anxia illa sollicitudo, qua vulgares amantes diu nocteque vexantur; qui amore durante bilis incendio primum, deinde atrae bilis adustione afflicti, in furias ignemque ruunt, et quasi caeci quo praecipitentur ignorant. Quam perniciosus adulterinus hic amor tam amatis quam amantibus sit, Lysias Thebanus et Socrates apud Platonem in Phaedro demonstrant. Hoc itaque furore homo in bestiae naturam devolvitur.

### Caput XIII. Quam utilis divinus amor, et de quattuor eius speciebus

[VII.13] Divino autem furore super hominis naturam erigitur, et in Deum transit. Est autem furor divinus illustratio rationalis animae, per quam Deus animam a superis delapsam ad infera, ab inferis ad supera retrahit. Lapsus animae ab ipso uno rerum omnium principio ad corpora per quattuor gradus efficitur, per mentem, rationem, opinionem atque naturam. Nam cum in omni rerum ordine sex gradus existant, quorum summum tenet ipsum unum, infimum corpus, media vero sunt quattuor quae praediximus, necesse est quicquid a primo ad ultimum labitur, quattuor per media cadere.
[VII.13] Ipsum unum rerum omnium terminus et mensura, confusionis et multitudinis expers. Mens angelica multitudo quidem idearum, sed stabilis et aeterna. Ratio animae multitudo notionum argumentationumque mobilis, sed ordinata. Opinio autem inordinata et mobilis imaginum multitudo, sed substantia punctisque unita, cum anima ipsa, in qua est opinio, una substantia sit nullum occupans locum. Natura, id est nutriendi vis ab anima, et animalis complexio similiter, nisi quod per corporis puncta diffunditur. Corpus autem indeterminata partium et accidentium multitudo subiecta motui, et substantia punctis momentisque divisa.
[VII.13] Haec omnia respicit anima nostra, per haec et descendit, per haec et ascendit. Ut enim ab ipso uno quod omnium principium est producitur, unitatem quandam sortita est, quae omnem essentiam eius vires operationesque unit; a qua et ad quam ita cetera, quae in anima sunt, se habent, sicut a centro et ad centrum circuli lineae. Unit vero non modo animae partes invicem et ad totam animam, sed animam totam ad ipsum unum rerum omnium causam.
[VII.13] Ut autem divinae mentis radio claret, rerum omnium ideas per mentem actu stabili contemplatur. Ut se ipsam respicit, rationes rerum universales cogitat, et a principiis ad conclusiones ratiocinatione discurrit. Ut corpora respicit, particulares rerum mobilium formas atque imagines per sensus acceptas opinione volutat. Ut materiam attingit, natura velut instrumento utitur, quo unit materiam, movet et format. Unde generationes, augmenta, et eorum contraria proficiscuntur. Cernitis igitur ab uno quod super aeternitatem in aeternam multitudinem labitur, ab aeternitate in tempus, a tempore in locum atque materiam. Labitur, inquam, quando ab ea puritate qua nata est, longius corpus amplectendo discedit.

### Caput XIV. Quibus gradibus divini furores animam extollunt

[VII.14] Quapropter sicut per quattuor descendit gradus, per quattuor ascendat necesse est. Furor autem divinus est, qui ad supera tollit, ut in eius definitione constitit. Quattuor ergo divini furoris sunt species. Primus quidem poeticus furor. Alter mysterialis. Tertius vaticinium. Amatorius affectus est quartus. Est autem poesis a Musis. Mysterium a Dionysio. Vaticinium ab Apolline. Amor a Venere. Redire quippe ad unum animus nequit, nisi ipse unum efficiatur. Multa vero effectus est, quia est lapsus in corpus, in operationes varias distributus, et ad corporalium rerum multitudinem respicit infinitam. Ex quo partes eius superiores paene obdormiunt, inferiores aliis dominantur. Illae torpore, hae perturbatione afficiuntur. Totus autem animus discordia et inconcinnitate repletur.
[VII.14] Poetico ergo furore primum opus est, qui per musicos tonos quae torpent suscitet; per harmonicam suavitatem quae turbantur mulceat; per diversorum denique consonantiam dissonantem pellat discordiam, et varias partes animi temperet. Neque satis hoc est. Multitudo enim adhuc et diversitas restat in animo. Accedit ergo mysterium ad Dionysium pertinens, quod expiationibus sacrisque et omni cultu divino partium omnium intentionem in mentem, qua Deus colitur, dirigit. Unde cum singulae animi partes ad unam mentem redactae sint, iam totum quoddam unum ex pluribus factus est animus.
[VII.14] Tertio vero ad hoc opus est furore, qui mentem ad unitatem ipsam, animae caput, reducat. Hoc Apollo per vaticinium efficit. Nam cum anima supra mentem in unitatem surgit, futura praesagit. Demum cum anima facta est unum, unum inquam quod in ipsa natura et essentia animae est, restat ut ilico in unum quod est super essentiam, id est Deum, se revocet. Hoc caelestis illa Venus per amorem, id est divinae pulchritudinis desiderium bonique ardorem, explet. Primus itaque furor inconcinna et dissonantia temperat. Secundus temperata unum totum ex partibus efficit. Tertius unum totum supra partes. Quartus in unum quod super essentiam et super totum est ducit.
[VII.14] Plato in Phaedro mentem divinis deditam in anima hominis aurigam vocat; unitatem animae, aurigae caput; rationem opinionemque per naturalia discurrentem, equum bonum; phantasiam confusam appetitumque sensuum, malum equum; animae totius naturam, currum; quia motus suus tamquam orbicularis a se incipiens in se denique redit, dum sui ipsius naturam animadvertit. Ubi consideratio eius ab anima profecta in eandem revertitur. Alas animo tribuit, per quas in sublime feratur; quarum alteram putamus indagationem illam esse, qua mens assidue ad veritatem annititur; alteram boni desiderium, quo nostra voluntas semper afficitur. Hae partes animae suum amittunt ordinem, quando perturbante corpore confunduntur.
[VII.14] Primus itaque furor bonum equum, id est rationem opinionemque, a malo equo, id est a phantasia confusa et sensuum appetitu, distinguit. Secundus malum equum bono, bonum aurigae, id est menti, subicit. Tertius aurigam in caput suum, id est in unitatem, mentis apicem, dirigit. Postremus caput aurigae in caput rerum omnium vertit. Ubi auriga beatus est, et ad praesepe, id est ad divinam pulchritudinem, sistens equos, id est accommodans omnes sibi subiectas animae partes, obicit illis ambrosiam, et super ipsam nectar potandum, id est visionem pulchritudinis, et ex visione laetitiam. Haec quattuor furorum opera sunt. De quibus generatim in Phaedro disputat, proprie vero de poetico furore in Ione, de amatorio in Convivio. Omnibus his furoribus occupatum fuisse Orpheum libri eius testimonio esse possunt. Amatorio maxime Sappho, Anacreontem et Socratem fuisse correptos accepimus.

### Caput XV. Omnibus his furoribus amor praestantior est

[VII.15] Omnium potentissimus et praestantissimus est amatorius. Potentissimus, inquam, propterea quod omnes alii ipso necessario indigent. Neque enim poesim, neque mysteria, neque vaticinium sine ingenti studio, flagranti pietate, et sedulo divinitatis cultu consequimur. Studium vero, pietatem, cultum quid aliud dicimus quam amorem? Igitur omnes amoris potentia constant. Est etiam praestantissimus, quoniam ad hunc tamquam ad finem alii referuntur. Hic autem proxime Deo qui nos copulat.
[VII.15] Hos utique furores quattuor totidem adulterini affectus falso imitari videntur. Poeticum quidem musica ista vulgaris, quae auribus dumtaxat blanditur. Mysterialem, vana multorum hominum superstitio. Fatidicum, fallax peritiae humanae coniectio. Amatorium, libidinis impetus. Verus enim amor nihil est aliud quam nixus quidam ad divinam pulchritudinem evolandi, ab aspectu corporalis pulchritudinis excitatus. Adulterinus autem, ab aspectu in tactum praecipitatio.

### Caput XVI. Quam utilis amor Socraticus

[VII.16] Quaeritis quid amor Socraticus conferat? Primo quidem ipsi Socrati plurimum ad alas illas recuperandas, quibus in patriam revolet. Deinde civitati suae magnopere ad honeste feliciterque vivendum. Civitatem profecto non lapides, sed homines faciunt. Homines vero a tenera aetate, quemadmodum arbores a tenerioribus, curandi sunt, et ad frugem optimam dirigendi. Puerorum curam parentes habent et paedagogi. Adolescentes autem limites parentum et paedagogorum non prius transgrediuntur, quam iniqua vulgi consuetudine depraventur. Superiorem quippe vivendi normam domi imbibitam sequerentur, nisi ab ea improborum hominum, eorum praesertim qui illis blandiuntur, usu consuetudineque deflecterentur.
[VII.16] Quid ergo Socrates faciet? Num permittet ut flagitiosorum contagione adolescentia, quae futurae reipublicae semen est, corrumpatur? At ubi patriae caritas? Succurret itaque patriae Socrates, filiosque illius, suos autem fratres, hac pernicie liberabit. Leges fortasse conscribet, quibus lascivos viros ab adolescentum consuetudine segregabit. Sed non omnes Lycurgi aut Solones esse possumus. Paucis legum condendarum datur auctoritas, paucissimi legibus latis obtemperant. Quid ergo? Vim inferet, et manu iniecta seniores a iuventute depellet? At solus Hercules cum monstris dicitur decertasse; ceteris periculosissima est huiusmodi violentia. Forsitan scelestos homines monebit, corripiet, obiurgabit. Ceterum perturbatus animus monentis verba contemnit, et quod deterius est, saevit in monitorem. Qua de causa ab alio pugno, ab alio calce, dum id tentaret, percussus est Socrates.
[VII.16] Unica restat iuventuti via salutis, Socratis consuetudo. Huic ergo Graecorum ille sapientissimus caritate devinctus sese miscet ubique, et magna incedit adolescentum comitante caterva. Ita verus amator, utpote pastor, agnorum gregem a falsorum amantium, ceu luporum, voragine ac peste tutatur. Quoniam vero pares cum paribus facillime congregantur, parem se facit iunioribus puritate vitae, verborum simplicitate, ludis, iocis atque facetiis. Seque ex sene puerum facit, in primis ut pueros quandoque reddat domestica et iucunda familiaritate seniles. Ad voluptatem prona iuventus sola voluptate tenetur, rigidos effugit praeceptores. Hinc nostrae adolescentiae tutor ad patriae suae salutem, rerum suarum administratione neglecta, iuniorum suscipit curam, eosque primum iucundae consuetudinis captat suavitate. Ita illaqueatos monet deinde severius. Postremo censura rigidiori castigat.
[VII.16] Hoc pacto Phaedonem adolescentulum lupanari publico prostitutum ab ea calamitate redemit, fecitque philosophum. Platonem poesi deditum coegit tragoedias igni tradere, et studia pretiosiora capessere. Xenophontem a vulgari luxu ad sapientum traduxit sobrietatem. Aeschinem et Aristippum ex pauperibus divites, Phaedrum ex oratore philosophum, Alcibiadem ex ignorante doctissimum reddidit. Charmidem gravem fecit et verecundum. Theagem iustum fortemque in republica civem. Euthydemum ac Menonem a sophistarum captiunculis ad veram transtulit sapientiam. Quo factum est, ut non tam iucunda quam utilis fuerit Socratis consuetudo, ac multo ardentius ab adolescentibus, ut Alcibiades ait, dilectus fuerit Socrates, quam dilexerit.

### Caput XVII. Quomodo agendae sunt gratiae Spiritui Sancto, qui nos ad hanc disputationem illuminavit atque accendit

[VII.17] Iam igitur, convivae optimi, quid amor sit, quis verus amator, quaeve amantis utilitas, ex vestra primum, ex mea deinde disputatione feliciter comperisse videmur. Huius autem inventionis felicissimae causam et magistrum eundem ipsum amorem, qui et compertus est, fuisse procul dubio existimate. Amore namque, ut ita dixerim, inveniendi amoris accensi, amorem quaesivimus et invenimus, ut eidem inquisitionis et inventionis pariter habenda sit gratia.
[VII.17] O miram numinis huius magnificentiam. O incomparabilem amoris benignitatem. Cetera siquidem numina vix tandem postquam diu quaesieris, se parumper ostendunt; Amor etiam quaesituris occurrit. Quapropter huic multo magis quam ceteris homines se debere fatentur. Sunt autem qui divinam potentiam saepe audeant exsecrari, scelerum nostrorum fulminatricem. Nonnulli etiam sapientiam oderunt, nostrorum omnium exploratricem flagitiorum. Amorem vero divinorum bonorum omnium largitorem non amare non possumus. Nos autem amorem hunc adeo nobis propitium ea mente colemus, ut veneremur sapientiam et potentiam admiremur, ut amore duce totum, ut ita loquar, deum habeamus propitium, ac totum amoris flagrantia diligentes, toto etiam deo amore perpetuo perfruamur.