Astronomicon — Manilius ======================= ASTRONOMICA Translation/edition: Latin text Language: Latin Read in Plato Scroll: https://plato-scroll.com/s/manilius-astronomica/ This file: https://plato-scroll.com/text/manilius-astronomica-b.txt Other editions of this work: - Thomas Creech (1700): https://plato-scroll.com/text/manilius-astronomica.txt Sources and licences: https://plato-scroll.com/attribution.html Numbers in [brackets] are the edition's reference loci (Stephanus, Bekker, book.line, page...). Superscript numerals refer to the Notes at the end. M. Manilii Astronomicon libri quinque. Latin text after the Latin Library edition; line numbers follow that text (Books II–IV counted continuously, so they run a few lines past the Housman–Goold numbering). ## Liber I [1.1] Carmine divinas artes et conscia fati [1.2] sidera, diversos hominum variantia casus, [1.3] caelestis rationis opus, deducere mundo [1.4] aggredior primusque novis Helicona movere [1.5] cantibus et viridi nutantis vertice silvas, [1.6] hospita sacra ferens nulli memorata priorum. [1.7] hunc mihi tu, Caesar, patriae princepsque paterque, [1.8] qui regis augustis parentem legibus orbem [1.9] concessumque patri mundum deus ipse mereris, [1.10] das animum viresque facis ad tanta canenda. [1.11] iam propiusque favet mundus scrutantibus ipsum [1.12] et cupit aetherios per carmina pandere census. [1.13] hoc sub pace vacat tantum; iuvat ire per ipsum [1.14] aera et immenso spatiantem vivere caelo [1.15] signaque et adversos stellarum noscere cursus. [1.16] quod solum novisse parum est. impensius ipsa [1.17] scire iuvat magni penitus praecordia mundi, [1.18] quaque regat generetque suis animalia signis, [1.19] cernere et in numerum Phoebe modulante referre. [1.20] bina mihi positis lucent altaria flammis, [1.21] ad duo templa precor duplici circumdatus aestu [1.22] carminis et rerum; certa cum lege canentem [1.23] mundus et immenso vatem circumstrepit orbe [1.24] vixque soluta suis immittit verba figuris. [1.25] quem primum interius licuit cognoscere terris [1.26] munere caelestum. quis enim condentibus illis [1.27] clepsisset furto mundum, quo cuncta reguntur? [1.28] quis foret humano conatus pectore tantum, [1.29] invitis ut dis cuperet deus ipse videri? [1.30] tu princeps auctorque sacri, Cyllenie, tanti; [1.31] per te iam caelum interius, iam sidera nota [1.32] sublimis aperire vias imumque sub orbem, [1.33] et per inane suis parentia finibus astra [1.34] nominaque et cursus signorum, pondera, vires, [1.35] major uti facies mundi foret et veneranda [1.36] non species tantum, sed et ipsa potentia rerum, [1.37] sentirentque deum gentes quam maximus esset. [1.38] [qui sua disposuit per tempora, cognita ut essent [1.39] omnibus et mundi facies caelumque supernum.] [1.40] et natura dedit vires seque ipsa reclusit, [1.41] regalis animos primum dignata movere [1.42] proxima tangentis rerum fastigia caelo, [1.43] qui domuere feras gentes oriente sub ipso, [1.44] quas secat Euphrates, in quas et Nilus inundat, [1.45] qua mundus redit et nigras super evolat urbes. [1.46] tunc qui templa sacris coluerunt omne per aevum [1.47] delectique sacerdotes in publica vota [1.48] officio vinxere deum, quibus ipsa potentis [1.49] numinis accendit castam praesentia mentem, [1.50] inque deum deus ipse tulit patuitque ministris. [1.51] hi tantum movere decus primique per artem [1.52] sideribus videre vagis pendentia fata. [1.53] singula nam proprio signarunt tempora casu, [1.54] longa per assiduas complexi saecula curas: [1.55] nascendi quae cuique dies, quae vita fuisset, [1.56] in quas fortunae leges quaeque hora valeret, [1.57] quantaque quam parvi facerent discrimina motus. [1.58] postquam omnis caeli species redeuntibus astris [1.59] percepta in proprias sedes, et reddita certis [1.60] fatorum ordinibus sua cuique potentia formae, [1.61] per varios usus artem experientia fecit [1.62] exemplo monstrante viam speculataque longe [1.63] deprendit tacitis dominantia legibus astra [1.64] et totum aeterna mundum ratione moveri [1.65] fatorumque vices certis discernere signis. [1.66] nam rudis ante illos nullo discrimine vita [1.67] in speciem conversa operum ratione carebat [1.68] et stupefacta novo pendebat lumine mundi, [1.69] tum velut amissis maerens, tum laeta renatis [1.70] sideribus, variosque dies incertaque noctis [1.71] tempora nec similis umbras iam sole regresso, [1.72] iam propiore suis poterant discernere causis. [1.73] necdum etiam doctas sollertia fecerat artes, [1.74] terraque sub rudibus cessabat vasta colonis; [1.75] tumque in desertis habitabat montibus aurum, [1.76] immotusque novos pontus subduxerat orbes; [1.77] nec vitam pelago nec ventis credere vota [1.78] audebant; se quisque satis novisse putabant. [1.79] sed cum longa dies acuit mortalia corda [1.80] et labor ingenium miseris dedit et sua quemque [1.81] advigilare sibi iussit fortuna premendo, [1.82] seducta in varias certarunt pectora curas, [1.83] et quodcumque sagax temptando repperit usus, [1.84] in commune bonum commentum laeta dederunt. [1.85] tune et lingua suas accepit barbara leges, [1.86] et fera diversis exercita frugibus arva, [1.87] et vagus in caecum penetravit navita pontum, [1.88] fecit et ignotis itiner commercia terris. [1.89] tum belli pacisque artes commenta vetustas; [1.90] semper enim ex aliis alias proseminat usus. [1.91] ne vulgata canam: linguas didicere volucrum, [1.92] consultare fibras et rumpere vocibus angues, [1.93] sollicitare umbras imumque Acheronta movere [1.94] in noctemque dies, in lucem vertere noctes. [1.95] omnia conando docilis sollertia vicit. [1.96] nec prius imposuit rebus finemque manumque, [1.97] quam caelum ascendit ratio cepitque profundam [1.98] naturam rerum causis viditque quod usquam est; [1.99] nubila cur tanto quaterentur pulsa fragore, [1.100] hiberna aestiva nix grandine mollior esset, [1.101] arderent terrae solidusque tremesceret orbis, [1.102] cur imbres ruerent, ventos quae causa moveret, [1.103] pervidit solvitque animis miracula rerum [1.104] eripuitque Iovi fulmen viresque tonantis [1.105] et sonitum ventis concessit, nubibus ignem. [1.106] quae postquam in proprias deduxit singula causas, [1.107] vicinam ex alto mundi cognoscere molem [1.108] intendit totumque animo comprendere caelum, [1.109] attribuitque suas formas, sua nomina signis, [1.110] quasque vices agerent certa sub sorte notavit, [1.111] omniaque ad numen mundi faciemque moveri, [1.112] sideribus vario mutantibus ordine fata. [1.113] hoc mihi surgit opus non ullis ante sacratum [1.114] carminibus. faveat magno fortuna labori, [1.115] annosa et molli contingat vita senecta, [1.116] ut possim rerum tantas emergere moles [1.117] magnaque cum parvis simili percurrere cura. [1.118] et quoniam caelo descendit carmen ab alto, [1.119] et venit in terras fatorum conditus ordo, [1.120] ipsa mihi primum naturae forma canenda est, [1.121] ponendusque sua totus sub imagine mundus. [1.122] quem sive ex nullis repetentem semina rebus [1.123] natali quoque egere placet semperque fuisse [1.124] et fore principio pariter fatoque carentem: [1.125] seu permixta chaos rerum primordia quondam [1.126] discrevit partu, mundumque enixa nitentem [1.127] fugit in infernas caligo pulsa tenebras; [1.128] sive individuis in idem reditura soluta [1.129] principiis natura manet post saecula mille, [1.130] et paene ex nihilo summa est nihilumque futurum, [1.131] caecaque materies caelum, perfecit et orbem; [1.132] sive ignis fabricavit opus flammaeque micantes, [1.133] quae mundi fecere oculos habitantque per omne [1.134] corpus et in caelo vibrantia fulmina fingunt; [1.135] seu liquor hoc peperit, sine quo riget arida rerum [1.136] materies ipsumque vorat, quo solvitur, ignem; [1.137] aut neque terra patrem novit nec flamma nec aer [1.138] aut umor, faciuntque deum per quattuor artus [1.139] et mundi struxere globum prohibentque requiri [1.140] ultra se quicquam, cum per se cuncta [1.141] creentur, [1.142] frigida nec calidis desint, aut umida siccis, [1.143] spiritus aut solidis, sitque haec discordia concors, [1.144] quae nexus habilis et opus generabile fingit, [1.145] atque omnis partus elementa capacia reddit; -- [1.146] semper erit genus in pugna, dubiumque manebit [1.147] quod latet et tantum supra est hominemque deumque; [1.148] sed facies quaecumque tamen sub origine rerum, [1.149] convenit et certo digestum est ordine corpus. [1.150] ignis in aetherias volucer se sustulit oras [1.151] summaque complexus stellantis culmina caeli [1.152] flammarum vallo naturae moenia fecit. [1.153] proximus in tenuis descendit spiritus auras [1.154] aeraque extendit medium per inania mundi; [1.155] ignem flatus alit vicinis subditus astris. [1.156] tertia sors undas stravit fluctusque natantis [1.157] aequora per fudit toto nascentia ponto, [1.158] ut liquor exhalet tenuis atque evomat auras [1.159] aeraque ex ipso ducentem semina pascat. [1.160] ultima subsedit glomerato pondere tellus, [1.161] convenitque vagis permixtus limus harenis [1.162] paulatim ad summum tenui fugiente liquore; [1.163] quoque magis puras umor secessit in auras, [1.164] et siccata magis struxerunt aequora terram, [1.165] adiacuitque cavis fluidum convallibus aequor, [1.166] emersere fretis montes, orbisque per undas [1.167] exsiliit vasto clausus tamen undique ponto. [1.167b] imaque de cunctis mediam tenet undique sedem, [1.168] idcircoque manet stabilis, quia totus ab illa [1.169] tantundem refugit mundus fecitque cadendo [1.170] undique ne caderet (medium totius et imum est), [1.171] ictaque contractis consistunt corpora plagis [1.172] et concurrendo prohibent in longius ire. [1.173] quodni librato penderet pondere tellus, [1.174] non ageret cursus mundi subeuntibus astris [1.175] Phoebus ad occasum et numquam remearet ad ortus, [1.176] lunave submersos regeret per inania cursus, [1.177] nec matutinis fulgeret Lucifer horis, [1.178] Hesperos emenso dederat qui lumen Olympo. [1.179] nunc quia non imo tellus deiecta profundo, [1.180] sed medio suspensa manet, sunt pervia cuncta, [1.181] qua cadat et subeat caelum rursusque resurgat. [1.182] nam neque fortuitos ortus surgentibus astris [1.183] nec totiens possum nascentem credere mundum [1.184] solisve assiduos partus et fata diurna, [1.185] cum facies eadem signis per saecula constet, [1.186] idem Phoebus eat caeli de partibus isdem, [1.187] lunaque per totidem luces mutetur et orbes, [1.188] et natura vias servet, quas fecerat ipsa, [1.189] nec tirocinio peccet circumque feratur [1.190] aeterna cum luce dies, qui tempora monstrat [1.191] nunc his nunc illis eadem regionibus orbis, [1.192] semper et ulterior vadentibus ortus ad ortum, [1.193] occasumve obitus, caelum et cum sole perennet. [1.194] nec vero natura tibi admiranda videri [1.195] pendentis terrae debet. cum pendeat ipse [1.196] mundus et in nullo ponat vestigia fundo, [1.197] quod patet ex ipso motu cursuque volantis, [1.198] cum suspensus eat Phoebus currusque reflectat [1.199] huc illuc agiles et servet in aethere metas, [1.200] cum luna et stellae volitent per inania mundi, [1.201] terra quoque aerias leges imitata pependit. [1.202] est igitur tellus mediam sortita cavernam [1.203] aeris et tote pariter sublata profundo [1.204] nec patulas distenta plagas, sed condita in orbem [1.205] undique surgentem pariter pariterque cadentem. [1.206] haec est naturae facies; sic mundus et ipse [1.207] in convexa volans teretes facit esse figuras [1.208] stellarum; solisque orbem lunaeque rotundum [1.209] aspicimus, tumido quaerentis corpore lumen, [1.210] quod globus obliquos totus non accipit ignes. [1.211] haec aeterna manet divisque simillima forma, [1.212] cui neque principium est usquam, nec finis in ipsa, [1.213] sed similis tote ore manet perque omnia par est. [1.214] sic tellus glomerata manet mundique figura. [1.215] idcirco terris non omnibus omnia signa [1.216] conspicimus. nusquam invenies fulgere Canopum, [1.217] donec Niliacas per pontum veneris oras; [1.218] sed quaerent Helicen, quibus ille supervenit ignis, [1.219] quod laterum tractus habitant, medioque tumore [1.220] eripiunt terrae caelum visusque coercent. [1.221] te testem dat, luna, sui glomeraminis orbis, [1.222] quae cum mersa nigris per noctem deficis umbris, [1.223] non omnis pariter confundis sidere dempto, [1.224] sed prius eoae quaerunt tua lumina gentes, [1.225] post, medio subiecta polo quaecumque coluntur, [1.226] ultima ad hesperios infectis volveris alis [1.227] seraque in extremis quatiuntur gentibus aera. [1.228] quodsi plana foret tellus, semel orta per omnem [1.229] deficeret pariter toti miserabilis orbi. [1.230] sed quia per teretem deducta est terra tumorem, [1.231] his modo, post illis apparet Delia terris [1.232] exoriens simul atque cadens; quia fertur in orbem [1.233] ventris et acclivis pariter declivia iungit [1.234] atque alios superat gyros aliosque relinquit. [1.235] ex quo colligitur terrarum forma rotunda. [1.236] hanc circum variae gentes hominum atque ferarum [1.237] aeriaeque colunt volucres. pars eius ad arctos [1.238] eminet, austrinis pars est habitabilis oris [1.239] sub pedibusque iacet nostris supraque videtur [1.240] ipsa sibi fallente solo declivia longa [1.241] et pariter surgente via pariterque cadente. [1.242] hanc ubi ad occasus nostros sol aspicit ortus, [1.243] illic orta dies sopitas excitat urbes [1.244] et cum luce refert operum vadimonia terris; [1.245] nos in nocte sumus somnosque in membra vocamus. [1.246] pontus utrosque suis distinguit et alligat undis. [1.247] hoc opus immensi constructum corpore mundi [1.248] membraque naturae diversa condita forma [1.249] aeris atque ignis terrae pelagique iacentis [1.250] vis animae divina regit, sacroque meatu [1.251] conspirat deus et tacita ratione gubernat [1.252] mutuaque in cunctas dispensat foedera partes, [1.253] altera ut alterius vires faciatque feratque, [1.255] summaque per varias maneat cognata figuras. [1.256] nunc tibi signorum lucentis undique flammas [1.257] ordinibus certis referam, primumque canentur [1.258] quae media obliquo praecingunt ordine mundum [1.259] solemque alternis vicibus per tempora portant [1.260] atque alia adverso luctantia sidera mundo; [1.261] omnia, quae possis caelo numerare sereno; [1.262] e quibus et ratio fatorum ducitur omnis, [1.263] ut sit idem mundi primum quod continet arcem. [1.264] aurato princeps Aries in vellere fulgens [1.265] respicit admirans aversum surgere Taurum [1.266] summisso vultu Geminos et fronte vocantem. [1.267] quos sequitur Cancer, Cancrum Leo, Virgo Leonem. [1.268] aequato tum Libra die cum tempore noctis [1.269] attrahit ardenti fulgentem Scorpion astro. [1.270] in cuius caudam contento dirigit arcu [1.271] mixtus equo volucrem missurus iamque sagittam. [1.272] tum venit angusto Capricornus sidere flexus; [1.273] post hunc inflexa defundit Aquarius urna [1.274] Piscibus assuetas avide subeuntibus undas, [1.275] quos Aries tangit claudentis ultima signa. [1.276] at qua fulgentis caelum consurgit ad Arctos, [1.277] omnia quae summo despectant sidera mundo, [1.278] nec norunt obitus unoque in vertice tendunt. [1.279] in diversa situ caelumque et sidera torquens [1.280] aera per gelidum tenuis deducitur axis [1.281] libratumque regit diverso cardine mundum, [1.281b] sidereus circa medium quem volvitur orbis [1.282] aetheriosque rotat cursus; immotus at ille [1.283] in binas Arctos magni per inania mundi [1.284] perque ipsum terrae directus constitit orbem. [1.285] nec vero e solido stat robore corporis eius, [1.286] nec grave pondus habet, quod onus ferat aetheris alti; [1.287] sed cum aer omnis semper volvatur in orbem, [1.288] quoque semel coepit, totus volet undique in ipsum, [1.289] quodcumque in medio est, circa quod cuncta moventur, [1.290] usque adeo tenue, ut verti non possit in ipsum [1.291] nec iam inclinari nec se convertere in orbem, [1.292] hoc dixere axem, quia motum non habet ullum, [1.293] ipse videt circa volitantia cuncta moveri. [1.294] summa tenent eius miseris notissima nautis [1.295] signa per immensum cupidos ducentia pontum: [1.296] maioremque Helice major decircinat arcum, [1.297] septem illam stellae certantes lumine signant, [1.298] qua duce per fluctus Graiae dant vela carinae. [1.299] angusto Cynosura brevis torquetur in orbe [1.300] quam spatio, tam luce minor; sed iudice vincit [1.301] maiorem Tyrio. Poenis haec certior auctor, [1.302] non apparentem pelago quaerentibus orbem. [1.303] nec paribus positae sunt frontibus; utraque caudam [1.304] vergit in alterius rostro sequiturque sequentem. [1.305] has inter fusus circumque amplexus utramque [1.306] dividit et cingit stellis ardentibus Anguis, [1.307] ne coeant abeantve suis a sedibus umquam. [1.308] hunc inter mediumque orbem, quo sidera septem [1.309] per bis sena volant contra nitentia signa [1.310] mixta ex diversis consurgunt viribus astra [1.311] hine vicina polo Phoebique hinc proxima flammis; [1.312] quae quia dissimilis, qua pugnat, temperat aer, [1.313] frugiferum sub se reddunt mortalibus orbem. [1.314] proxima frigentis Arctos boreamque rigentem [1.315] nixa venit species genibus sibi conscia causae. [1.316] a tergo nitet Arctophylax, idemque Bootes, [1.317] quod stimulis iunctis instat de more iuvencis; [1.318] Arcturumque rapit medio sub pectore secum. [1.319] at parte ex alia claro volat orbe Corona, [1.320] luce micans varia; nam stella vincitur una [1.321] circulus, in media radiat quae maxima fronte [1.322] candidaque ardenti distinguit lumina flamma: [1.323] Gnosia desertae fulgent monimenta puellae. [1.324] at Lyra diductis per caelum cornibus inter [1.325] sidera conspicitur, qua quondam ceperat Orpheus [1.326] omne quod attigerat cantu manesque per ipsos [1.327] fecit iter domuitque infernas carmine leges. [1.328] hinc caelestis honos similisque potentia causae: [1.329] tunc silvas et saxa trahens, nunc sidera ducit [1.330] et rapit immensum mundi revolubilis orbem. [1.331] Serpentem magnis Ophiuchus nomine signis [1.332] dividit, ut tote cingentem corpore corpus [1.333] explicet et nodes sinuataque terga per orbes: [1.334] respicit ille tamen molli cervice reflexus [1.335] et redit effusis per laxa volumina palmis: [1.336] semper erit paribus bellum, quia viribus aequant. [1.337] proxima sors Cycni, quem caelo Iuppiter ipse [1.338] imposuit, formae pretium, qua cepit amantem, [1.339] cum deus in niveum descendit versus olorem [1.340] tergaque fidenti subiecit plumea Ledae. [1.341] nunc quoque diductas volitat stellatus in alas. [1.342] hinc imitata nitent cursumque habitumque Sagittae [1.343] sidera. tum magni Iovis ales fertur in altum, [1.344] assueto volitans gestet ceu fulmina mundo, [1.345] digna Iove et caelo, quod sacris instruit armis. [1.346] tum quoque de ponto surgit Delphinus ad astra, [1.347] oceani caelique decus, per utrumque sacratus. [1.348] quem rapido conatus Equus comprendere cursu [1.349] festinat pectus fulgenti sidere clarus. [1.350] et finitur in Andromeda; [quam Perseus armis [1.351] eripit et sociat sibi, cui] succedit iniquo [1.352] divisum spatio, quod tertia lampada dispar [1.353] conspicitur paribus, Deltoton nomine sidus, [1.354] ex simili dictum; Cepheusque et Cassiepia [1.355] in poenas signata suas iuxtaque relictam [1.356] Andromedam vastos metuentem pristis hiatus, [1.357] expositam ponto deflet scopulisque revinctam, [1.358] ni veterem Perseus caelo quoque servet amorem [1.359] auxilioque iuvet fugiendaque Gorgonis ora [1.360] sustineat spoliumque sibi pestemque videnti. [1.361] tum vicina ferens nixo vestigia Tauro [1.362] Heniochus studio mundumque et nomen adeptus, [1.363] quem primum curru volitantem Iuppiter alto [1.364] quadriiugis conspexit equis caeloque sacravit. [1.365] hunc subeunt Haedi claudentes sidere pontum, [1.366] nobilis et mundi nutrito rege Capella, [1.367] cuius ab uberibus magnum ile ascendit Olympum. [1.368] lacte fero crescens ad fulmina vimque tonandi; [1.369] hanc ergo aeternis merito sacravit in astris [1.370] Iuppiter et caeli caelum mercede rependit. [1.371] Pleiadesque Hyadesque feri pars utraque Tauri [1.372] in boream scandunt. haec sunt aquilonia signa. [1.373] aspice nunc infra solis surgentia cursus, [1.374] quae super exustas labuntur sidera terras [1.375] quaeque inter gelidum Capricorni sidus et axe [1.376] imo subnixum vertuntur lumina mundum, [1.377] altera pars orbis sub quis iacet invia nobis [1.378] ignotaeque hominum gentes nec transita regna, [1.379] commune ex uno lumen ducentia sole [1.380] diversasque umbras laevaque cadentia signa [1.381] et dextros ortus caelo spectantia verso. [1.382] nec minor est illis mundus nec lumine peior, [1.383] nec numerosa minus nascuntur sidera in orbem. [1.384] cetera non cedunt; uno vincuntur in astro, [1.385] Augusto, sidus nostro quod contigit orbi, [1.386] Caesar nunc terris, post caelo maximus auctor. [1.387] cernere vicinum Geminis licet Oriona, [1.388] in magnam caeli tendentem bracchia partem [1.389] nec minus extento surgentem ad sidera passu, [1.390] singula fulgentis umeros cui lumina signant [1.391] et tribus obliquis demissus ducitur ensis. [1.392] at caput Orion excelso immersus Olympo [1.393] per tria subducto signatur lumina vultu, [1.394] non quod clara minus, sed quod magis alta recedunt. [1.395] hoc duce per totum decurrunt sidera mundum. [1.396] subsequitur rapido contenta Canicula cursu, [1.397] qua nullum terris violentius advenit astrum [1.398] nec gravius cedit; nunc horrida frigore surgit, [1.399] nunc vacuum soli fulgentem deserit orbem: [1.400] sic in utrumque movet mundum et contraria reddit. [1.401] hanc qui surgentem, primo cum redditur ortu, [1.402] montis ab excelso speculantur vertice Tauri, [1.403] eventus frugum varios et tempora dicunt, [1.404] quaeque valetudo veniat, concordia quanta; [1.405] bella facit pacemque refert varieque revertens [1.406] sic movet, ut vidit mundum, vultuque gubernat. [1.407] magna fides hoc posse color cursusque micantis [1.408] in radios: vix sole minor, nisi quod procul haerens [1.409] frigida caeruleo contorquet lumina vultu. [1.410] cetera vincuntur specie, nec clarius astrum [1.411] tinguitur oceano caelumve revisit ab undis. [1.412] tunc Procyon veloxque Lepus, tum nobilis Argo [1.413] in caelum subducta mari, quod prima cucurrit, [1.414] emeritum magnis mundum tenet acta periclis, [1.415] servando dea facta deos. cui proximus Anguis [1.416] squamea dispositis imitatur lumina flammis. [1.417] et Phoebo sacer Ales et una gratus Iaccho [1.418] Crater et duplici Centaurus imagine fulget, [1.419] pars hominis, tergo pectus commissus equino. [1.420] ipsius hinc mundo templum est, victrixque solutis [1.421] Ara nitet sacris, vastos cum terra gigantes [1.422] in caelum furibunda tulit. tum di quoque magnos [1.423] quaesivere deos; dubitavit Iuppiter ipse, [1.424] quod poterat non posse timens, cum surgere terram [1.425] cerneret, ut verti naturam crederet omnem, [1.426] montibus atque aliis aggestos crescere montes, [1.427] et tam vicinos fugientia sidera colles, [1.428] * arma importantis et rupta matre creatos, [1.429] * discordes vultum permixtaque corpora partus. [1.430] necdum pestiferum sibi quemquam (aut) numina norat [1.431] si qua forent maiora suis. tunc Iuppiter Arae [1.432] sidera constituit, quae nunc quoque maxima fulgent. [1.433] quam propter Cetus convolvens squamea terga [1.434] orbibus insurgit tortis et fluctuat alvo, [1.435] intentans morsum, similis iam iamque tenenti, [1.436] qualis ad expositae fatum Cepheidos undis [1.437] expulit adveniens ultra sua litora pontum. [1.438] tum notius Piscis venti de nomine dictus [1.439] exsurgit de parte noti; cui iuncta feruntur [1.440] flexa per ingentis stellarum flumina gyros. [1.441] alterius capiti coniungit Aquarius undas [1.442] amnis, et in medium coeunt et sidera miscent. [1.443] his, inter solisque vias Arctosque latentes [1.444] axem quae mundi stridentem pondere torquent, [1.445] orbe peregrino caelum depingitur astris, [1.446] quae notia antiqui dixerunt sidera vates. [1.447] ultima quae mundo semper volvuntur in imo, [1.448] quis innixa manent caeli fulgentia templa, [1.449] nusquam in conspectum redeuntia, cardine verso [1.450] sublimis speciem mundi similisque figuras [1.451] astrorum referunt. et versas frontibus Arctos [1.452] uno distingui medias claudique Dracone [1.453] credimus exemplo. quamvis fugientia visus [1.454] hunc orbem caeli vertentis sidera cursu [1.455] cardine tam simili fultum, quam vertice, pingunt. [1.456] haec igitur magno divisas aethere sedes [1.457] signa tenent mundi totum deducta per orbem. [1.458] tu modo corporeis similis ne quaere figuras, [1.459] omnia ut aequali fulgentia membra colore [1.460] deficiat nihil aut vacuum qua lumine cesset. [1.461] non poterit mundus sufferre incendia tanta, [1.462] omnia si plenis ardebunt sidera membris. [1.463] quicquid subduxit flammis, natura pepercit [1.464] succubitura oneri, formas disiungere tantum [1.465] contenta et stellis ostendere sidera certis. [1.466] linea designat species, atque ignibus ignes [1.467] respondent, media extremis atque ultima summis [1.468] creduntur; satis est, si se non omnia celant. [1.469] praecipue medio cum luna implebitur orbe, [1.470] certa nitent mundo tum lumina, conditur omne [1.471] stellarum vulgus, fugiunt sine nomine signa. [1.472] pura licet vacuo tum cernere sidera caelo, [1.473] nec fallunt numero, parvis nec mixta feruntur. [1.474] et quo clara magis possis cognoscere signa, [1.475] non varios obitus norunt variosque recursus, [1.476] certa sed in proprias oriuntur sidera luces, [1.477] natalesque suos occasumque ordine servant. [1.478] nec quicquam in tanta magis est mirabile mole, [1.479] quam ratio et certis quod legibus omnia parent. [1.480] nusquam turba nocet, nihil ullis partibus errat, [1.481] laxius aut brevius mutatove ordine fertur. [1.482] quid tam confusum specie, quid tam vice certum est? [1.483] ac mihi tam praesens ratio non ulla videtur, [1.484] qua pateat mundum divino numine verti [1.485] atque ipsum esse deum nec forte coisse magistra, [1.486] ut voluit eredi, qui primus moenia mundi [1.487] seminibus struxit minimis inque illa resolvit, [1.488] e quis et maria et terras et sidera caeli [1.489] aetheraque immensis fabricantem finibus orbes [1.490] solventemque alios constare et cuncta reverti [1.491] in sua principia et rerum mutare figuras. [1.492] quis credat tantas operum sine numine moles, [1.493] ex minimis caecoque creatum foedere mundum? [1.494] si fors ista dedit nobis, fors ipsa gubernet; [1.495] at cur dispositis vicibus consurgere signa [1.496] et velut imperio praescriptos reddere cursus [1.497] cernimus ac nullis properantibus ulla relinqui? [1.498] cur eadem aestivas exornant sidera noctes [1.499] semper et hibernas eadem, certamque figuram [1.500] cuiusque dies reddit mundo certamque relinquit? [1.501] iam tum, cum Graiae verterunt Pergama gentes, [1.502] Arctos et Orion adversis frontibus ibant, [1.503] haec contenta suos in vertice flectere gyros, [1.504] ille ex diverso vertentem surgere contra [1.505] obvius et toto semper decurrere mundo. [1.506] temporaque obscurae noctis deprendere signis [1.507] iam poterant, caelumque suas distinxerat horas. [1.508] quot post excidium Troiae sunt eruta regna! [1.509] quot capti populi! quotiens fortuna per orbem [1.510] servitium imperiumque tulit varieque revertit! [1.511] Troianos cineres in quantum oblita refovit [1.512] imperium! fatis Asiae iam Graecia pressa est. [1.513] saecula dinumerare piget, quotiensque recurrens [1.514] lustrarit mundum vario sol igneus orbe. [1.515] omnia mortali mutantur lege creata, [1.516] nec se cognoscunt terrae vertentibus annis [1.517] exutas variam faciem per saecula gentes. [1.518] at manet incolumis mundus suaque omnia servat, [1.519] quae nec longa dies auget minuitque senectus, [1.520] nec motus puncto curvat cursusque fatigat: [1.521] idem semper erit, quoniam semper fuit idem. [1.522] non alium videre patres aliumve nepotes [1.523] aspicient: deus est, qui non mutatur in aevo. [1.524] numquam transversas solem decurrere ad Arctos [1.525] nec mutare vias et in ortum vertere cursus [1.526] auroramque novis nascentem ostendere terris, [1.527] nec lunam certos excedere luminis orbes [1.528] sed servare modum, quo crescat quove recedat, [1.529] nec cadere in terram pendentia sidera caelo [1.530] sed dimensa suis consumere tempora signis: [1.531] non casus opus est, magni sed numinis ordo. [1.532] haec igitur texunt aequali sidera tractu [1.533] ignibus in varias caelum laqueantia formas. [1.534] altius his nihil est; haec sunt fastigia mundi; [1.535] publica naturae domus his contenta tenetur [1.536] finibus amplectens pontum terrasque iacentis. [1.537] omnia concordi tractu veniuntque caduntque, [1.538] qua semel incubuit caelum versumque resurgit. [1.539] ipse autem quantum convexo mundus Olympo [1.540] obtineat spatium, quantis bis sena ferantur [1.541] finibus astra, docet ratio, cui nulla resistunt [1.542] claustra nec immensae moles, ceduntque recessus, [1.543] omnia succumbunt, ipsum est penetrabile caelum. [1.544] nam quantum a terris atque aequore signa recedunt, [1.545] tantum bina patent. quacumque inciditur orbis [1.546] per medium, pars efficitur tum tertia gyri, [1.547] exiguo dirimens solidam discrimine summam. [1.548] summum igitur caelum bis bina refugit ab imo [1.549] astra, bis senis ut sit pars tertia signis. [1.550] sed quia per medium est tellus suspensa profundum, [1.551] binis a summo signis discedit et imo. [1.552] hinc igitur quodcumque supra te suspicis ipse, [1.553] qua per inane meant oculi quaque ire recusant. [1.554] binis aequandum est signis, sex tanta [1.555] rotundae [1.556] efficiunt orbem zonae, qua signa feruntur [1.557] bis sex aequali spatio texentia caelum. [1.558] nec mirere vagos partus eadem esse per astra [1.559] et mixtum ingenti generis discrimine fatum, [1.560] singula cum tantum teneant tantoque ferantur [1.561] tempore; sex tota surgentia sidera luce [1.562] * [1.563] * [1.564] * [1.565] * [1.566] * [1.567] * [1.568] * [1.569] restat ut aetherios fines tibi reddere coner [1.570] filaque dispositis vicibus comitantia caelum [1.571] per quae dirigitur signorum flammeus ordo. [1.572] [circulus a summo nascentem vertice mundum [1.573] permeat Arctophylaca petens per terga draconis] [1.574] circulus ad boream fulgentem sustinet Arcton [1.575] sexque fugit solidas a caeli vertice partes. [1.576] alter ad extremi decurrens sidera Cancri, [1.577] in quo consummat Phoebus lucemque moramque [1.578] tardaque per longos circumfert lumina flexus, [1.579] aestivum medio nomen sibi sumit ab aestu [1.580] temporis et titulo potitur metamque volantis [1.581] solis et extremos designat fervidus actus [1.582] et quinque in partes aquilonis distat ab orbe. [1.583] tertius in media mundi regione locatus [1.584] ingenti spira totum praecingit Olympum [1.585] parte ab utraque videns axem, quo limite Phoebus [1.586] componit paribus numeris noctemque diemque [1.587] veris et autumni currens per tempora mixta, [1.588] cum medium aequali distinguit limite caelum [1.581b] quattuor et gradibus sua fila reducit ab aestu. [1.582b] proximus hunc ultra brumalis nomine limes [1.583b] ultima designat fugientis limina solis [1.584b] invidaque obliqua radiorum munera flamma [1.585b] dat per iter minimum nobis; sed finibus illis, [1.586b] quos super incubuit, longa stant tempora luce, [1.587b] vixque dies transit candentem extenta per aestum, [1.588b] bisque iacet binis summotus partibus orbis. [1.589] unus ab his superest extremo proximus axi [1.590] circulus, austrinas qui stringit et obsidet Arctos. [1.591] hic quoque brumalem per partes quinque relinquit, [1.592] et quantum a nostro sublimis cardine gyrus, [1.593] distat ab adverso tantundem proximus illi. [1.594] [sic tibi per binas vertex a vertice partes [1.595] divisus duplici summa circumdat Olympum [1.596] et per quinque notat signantis tempore fines.] [1.597] his eadem est via quae mundo pariterque rotantur [1.598] inclines sociosque ortus occasibus aequant, [1.599] quandoquidem secti, qua totus volvitur orbis, [1.600] fila trahunt alti cursum comitantia caeli [1.601] intervalla pari servantes limite semper [1.602] divisosque semel fines sortemque dicatam. [1.603] sunt duo, quos recipit ductos a vertice vertex, [1.604] inter se adversi, qui cunctos ante relatos [1.605] seque secant gemino coeuntes cardine mundi [1.606] transversoque polo rectum ducuntur in axem, [1.607] tempora signantes anni caelumque per astra [1.608] quattuor in partes divisum mensibus aequis. [1.609] alter ab excelso decurrens limes Olympo [1.610] serpentis caudam siccas et dividit Arctos, [1.611] et iuga Chelarum medio volitantia gyro [1.612] extremamque secans Hydram mediumque sub austris [1.613] Centaurum adverso concurrit rursus in axe [1.614] et redit in caelum squamosaque tergora Ceti [1.615] Lanigerique notat fines clarumque Trigonum [1.616] Andromedaeque sinus imos, vestigia matris [1.617] principiumque suum repetito cardine claudit. [1.618] alter in hunc medium summumque incumbit in axem [1.619] perque pedes primos cervicem transit et Ursae, [1.620] quam septem stellae primam iam sole remoto [1.621] producunt nigrae praebentem lumina nocti, [1.622] et Geminis Cancrum dirimit stringitque flagrantem [1.623] ore Canem clavumque Ratis, quae vicerat aequor. [1.624] inde axem occultum per gyri signa prioris [1.625] transversa atque illo rursus de limite tangit [1.626] te, Capricorne, tuisque Aquilam designat ab astris, [1.627] perque Lyram inversam currens spirasque Draconis: [1.628] posteriora pedum Cynosurae praeterit astra [1.629] transversamque secat vicino cardine caudam. [1.630] hic fretum coit ipse sibi memor, unde profectus. [1.631] atque hos aeterna fixerunt tempora sede [1.632] immotis per signa modis statione perenni. [1.633] hos volucris fecere duos; namque alter ab ipsa [1.634] consurgens Helice medium praecidit Olympum [1.635] discernitque diem sextamque examinat horam [1.636] et paribus spatiis occasus cernit et ortus. [1.637] hic mutat per signa vices; seu si quis eoos [1.638] seu petit hesperios, supra se circinat orbem [1.639] verticibus super astantem mediumque secantem [1.640] caelum et diviso signantem culmine mundum [1.641] (quando aliis aliud medium est; volat hora per orbem), [1.642] cumque loco terrae caelumque et tempora mutat. [1.643] atque ubi se primis extollit Phoebus ab undis, [1.644] illis sexta manet, quos tum premit aureus orbis. [1.645] rursus ad hesperios sexta est, ubi cedit in umbras; [1.646] nos primam ac summam sextam numeramus utramque [1.647] et gelidum extremo lumen sentimus ab igni. [1.648] alterius fines si vis cognoscere gyri, [1.649] circumfer faciles oculos vultumque per orbem. [1.650] quicquid erit caelique imum terraeque supremum, [1.651] qua coit ipse sibi nullo discrimine mundus [1.652] redditque aut recipit fulgentia sidera ponto, [1.653] praecingit tenui transversum limite mundum. [1.654] haec quoque per totum volitabit linea caelum, [1.655] non tantum ad medium vergens mediumque repente [1.656] orbem, nunc septem ad stellas nec mota sub astra, [1.657] sed quacumque vagae tulerint vestigia plantae [1.658] has modo terrarum nunc has gradientis in oras, [1.659] semper erit novus et terris mutabitur arcus; [1.660] quippe aliud caelum ostendens aliudque relinquens [1.661] dimidium teget et referet varioque notabit [1.662] fine et cum visu pariter sua fila movente. [1.663] hic terrestris erit, quia terram amplectitur [1.664] orbis, [1.665] [et mundum pleno praecingit limite gyrus] [1.666] atque a fine trahens titulum memoratur horizon. [1.667] his adice obliquos adversaque fila trahentis [1.668] inter se gyros, quorum fulgentia signa [1.669] alter habet, per quae Phoebus moderatur habenas, [1.670] subsequiturque suo solem vaga Delia curru, [1.671] et quinque adverso luctantia sidera mundo [1.672] exercent varias naturae lege choreas. [1.673] hunc tenet a summo Cancer, Capricornus ab imo, [1.674] bis recipit, lucem qui circulus aequat et umbras, [1.675] Lanigeri et Librae signo sua fila secantem. [1.676] sic per tres gyros inflexus ducitur orbis [1.677] rectaque devexo fallit vestigia clivo; [1.678] nec visus aciemque fugit tantumque notari [1.679] mente potest, sicut cernuntur mente priores, [1.680] sed nitet ingenti stellatus balteus orbe [1.681] insignemque facit caelato lumine mundum [1.682] et ter vicenas partes patet atque trecentas [1.683] in longum; bis sex latescit fascia partes, [1.684] quae cohibet vario labentia sidera cursu. [1.685] alter in adversum positus succedit ad Arctos [1.686] et paulum a boreae gyro sua fila reducit [1.687] transitque inversae per sidera Cassiepiae. [1.688] inde per obliquum descendens tangit Olorem [1.689] aestivosque secat fines Aquilamque supinam [1.690] temporaque aequantem gyrum zonamque ferentem [1.691] Solis equos inter caudam, qua Scorpius ardet, [1.692] extremamque Sagittari laevam atque Sagittam. [1.693] inde suos sinuat flexus crura pedesque [1.694] Centauri alterius rursusque ascendere caelum [1.694b] incipit Argivumque Ratem per aplustria summa [1.695] et medium mundi gyrum Geminosque per ima [1.696] signa secat, subit Heniochum, teque, unde profectus, [1.697] Cassiepia, petens super ipsum Persea transit [1.698] orbemque ex illa coeptum concludit in ipsa [1.699] trisque secat medios gyros et signa ferentem [1.700] partibus e binis, quotiens praeciditur ipse. [1.701] nec quaerendus erit: visus incurrit in ipsos [1.702] sponte sua seque ipse docet cogitque notari. [1.703] namque in caeruleo candens nitet orbita mundo [1.704] ceu missura diem subito caelumque recludens. [1.705] ac veluti virides discernit semita campos, [1.706] quam terit assiduo renovans iter orbita tractu; [1.707] [inter divisas aequalibus est via partis] [1.708] ut freta canescunt sulcum ducente carina [1.709] accipiuntque viam fluctus spumantibus undis, [1.710] quam tortus verso movit de gurgite vertex, [1.711] candidus in nigro lucet sic limes Olympo [1.712] caeruleum findens ingenti lumine mundum. [1.713] utque suos arcus per nubila circinat Iris, [1.714] sic superincumbit signato culmine limes [1.715] candidus et resupina facit mortalibus ora, [1.716] dum nova per caecam mirantur lumina noctem [1.717] inquiruntque sacras humano pectore causas, [1.718] num se diductis conetur solvere moles [1.719] segminibus, raraque labent compagine rimae [1.720] admittantque novum laxato tegmine lumen; -- [1.724] quid sibi non timeant, magni cum vulnera caeli [1.725] conspiciant, feriatque oculos iniuria mundi? -- [1.726] an coeat mundus, duplicisque extrema cavernae [1.727] conveniant caelique oras et sidera iungant, [1.728] perque ipsos fiat nexus manifesta cicatrix [1.729] fusuram faciens mundi, stipatus et orbis [1.730] aeriam in nebulam clara compagine versus [1.731] in cuneos alti cogat fundamina caeli. [1.732] an melius manet illa fides, per saecula prisca [1.733] illac solis equos diversis cursibus isse [1.734] atque aliam trivisse viam, longumque per aevum [1.735] exustas sedes incoctaque sidera flammis [1.736] caeruleam verso speciem mutasse colore, [1.737] infusumque loco cinerem mundumque sepultum? [1.738] fama etiam antiquis ad nos descendit ab annis [1.739] Phaethontem patrio curru per signa volantem, [1.740] dum nova miratur propius spectacula mundi [1.741] et puer in caelo ludit curruque superbus [1.742] luxuriat mundo, cupit et maiora parente, [1.743] monstratas liquisse vias orbemque rigenti [1.744] imposuisse polo; nec signa insueta tulisse [1.745] errantis meta flammas cursumque solutum, [1.746] * deflexum solito cursu curvisque quadrigis. [1.747] quid querimur flammas totum saevisse per orbem, [1.748] terrarumque rogum cunctas arsisse per urbes, [1.749] cum vaga dispersi fluitarunt lumina currus, [1.750] et caelum exustum est? luit ipse incendia mundus, [1.748b] et nova vicinis flagrarunt sidera flammis [1.749b] nunc quoque praeteriti faciem referentia casus. [1.750b] nec mihi celanda est famae vulgata vetustas [1.751] mollior: e niveo lactis fluxisse liquorem [1.752] pectore reginae divum caelumque colore [1.753] infecisse suo. quapropter lacteus orbis [1.754] dicitur, et nomen causa descendit ab ipsa. [1.755] an maior densa stellarum turba corona [1.756] convexit flammas et crasso lumine candet, [1.757] et fulgore nitet collato clarior orbis? [1.758] an fortes animae dignataque nomina caelo [1.759] corporibus resoluta suis terraeque remissa [1.760] huc migrant ex orbe suumque habitantia caelum [1.761] aetherios vivunt annos mundoque fruuntur? [1.762] atque hic Aeacidas, hic et veneramur Atridas [1.763] Tydidemque ferum terraeque marisque triumphis [1.764] naturae victorem Ithacum Pyliumque senecta [1.765] insignem triplici Danaumque ad Pergama reges, [1.766] [castra ducum et caeli victamque sub Hectore Troiam] [1.767] Auroraeque nigrum partum stirpemque Tonantis [1.768] rectorem Lyciae; nec te, Mavortia virgo, [1.769] praeteream regesque alios, quos Thraecia misit [1.770] atque Asiae gentes et Magno maxima Pella; [1.771] quique animi vires et strictae pondera mentis [1.772] prudentes habuere viri, quibus omnis in ipsis [1.773] census erat, iustusque Solon fortisque Lycurgus, [1.774] aetheriusque Platon et qui fabricaverat illum [1.775] damnatusque suas melius damnavit Athenas, [1.776] Persidis et victor, strarat quae classibus aequor. [1.777] Romanique viri, quorum iam maxima turba est: [1.778] Tarquinioque minus reges, et Horatia proles, [1.779] tota acies partus, nec non et Scaevola trunco [1.780] nobilior, maiorque viris et cloelia virgo, [1.781] et Romana ferens, quae texit, moenia Cocles, [1.782] et commilitio volucris Corvinus adeptus [1.783] et spolia et nomen, qui gestat in alite Phoebum, [1.784] et Iove qui meruit caelum Romamque Camillus [1.785] servando posuit, Brutusque a rege receptae [1.786] conditor, et Pyrrhi per bella Papirius ultor, [1.787] Fabricius Curiusque pares, et tertia palma [1.788] Marcellus, Cossusque prior de rege necato, [1.789] certantesque Deci votis similesque triumphis, [1.790] invictusque mora Fabius, victorque necantis [1.791] Livius Hasdrubalis socio per bella Nerone, [1.792] Scipiadaeque duces, fatum Carthaginis unum, [1.793] Pompeiusque orbis domitor per trisque triumphos [1.794] ante deum princeps, et censu Tullius oris [1.795] emeritus caelum, et Claudi magna propago, [1.796] Aemiliaeque domus proceres, clarique Metelli, [1.797] et Cato fortunae victor, matrisque sub armis [1.798] miles Agrippa suae. Venerisque ab origine proles [1.799] Iulia descendit caelo caelumque replevit, [1.800] quod regit Augustus socio per signa Tonante, [1.801] cernit et in coetu divum magnumque Quirinum [1.802] altius aetherii quam candet circulus orbis. [1.803] illa deum sedes, haec illis proxima, divum [1.804] qui virtute sua similes vestigia tangunt. [1.805] ac prius incipiam stellis quam reddere vires [1.806] signorumque canam fatalia carmine iura, [1.807] implenda est mundi facies, corpusque per omne [1.808] quid, quod ubique nitet, vigeat quandoque, notandum est. [1.809] sunt alia adverso pugnantia sidera mundo, [1.810] quae terram caelumque inter volitantia pendent. [1.811] [Saturni, Iovis et Martis Solisque, sub illis [1.812] Mercurius Venerem inter agit Lunamque locatus.] [1.813] sunt etiam raris orti natalibus ignes, [1.814] protinus et rapti. subitas candescere flammas [1.815] aera per liquidum tractosque perire cometas [1.816] rata per ingentis viderunt saecula motus. [1.817] sive, quod ingenitum terra spirante vaporem [1.818] umidior sicca superatur spiritus aura, [1.819] nubila cum longo cessant dispulsa sereno, [1.820] et solis radiis arescit torridus aer, [1.821] apta alimenta sibi demissus corripit ignis [1.822] materiamque sui deprendit flamma capacem. -- [1.823] et quia non solidum est corpus, sed rara vagantur [1.824] principia aurarum volucrique simillima fumo, [1.825] in breve vivit opus coeptaque incendia fine [1.826] subsistunt pariterque cadunt fulgentque cometae. [1.827] quod nisi vicinos agerent occasibus ortus [1.828] et tam parva forent accensis tempora flammis, [1.829] alter nocte dies esset caelumque rediret [1.830] inversum et somno totum deprenderet orbem. [1.831] tum quia non una specie dispergitur omnis [1.832] aridior terrae vapor et comprenditur igni, [1.833] diversas quoque per facies accensa feruntur [1.834] lumina, quae subitis exsistunt nata tenebris. [1.835] nam modo, ceu longi fluitent de vertice crines, [1.836] flamma comas imitata volat, tenuisque capillos [1.837] diffusos radiis ardentibus explicat ignis. [1.838] nunc prior haec facies dispersis crinibus exit, [1.839] et glomus ardentis sequitur sub imagine barbae [1.845] hirta figurantis tremulo sub lumine menta. [1.840] interdum aequali laterum compagine ductus [1.841] quadratamve trabem fingit teretemve columnam. [1.842] quin etiam tumidis exaequat dolia flammis [1.843] procere distenta uteros, parvosque catillos [1.844] mentitur curvos ignis glomeratus in orbes. [1.846] lampadas et fissas ramosos fundit in ignes. [1.847] praecipites stellae passimque volare videntur, [1.848] cum vaga per nitidum scintillant lumina mundum [1.849] et tenuem longis iaculantur crinibus ignem; [1.850] excurruntque procul volucris imitata sagittas, [1.851] arida cum gracili tenuatur semita filo. [1.852] sunt autem cunctis permixti partibus ignes, [1.853] qui gravidas habitant fabricantis fulmina nubes [1.854] et penetrant terras Aetnamque minantur Olympo [1.855] et calidas reddunt ipsis in fontibus undas [1.856] ac silice in dura viridique in cortice sedem [1.857] inveniunt, cum silva sibi collisa crematur: [1.858] ignibus usque adeo natura est omnis abundans. [1.859] ne mirere faces subitas erumpere caelo [1.860] aeraque accensum flammis lucere coruscis [1.861] arida complexum spirantis semina terrae, [1.862] quae volucer pascens ignis sequiturque fugitque, [1.863] fulgura cum videas tremulum vibrantia lumen, [1.864] imbribus e mediis et caelum fulmine ruptum, -- [1.865] sive igitur ratio praebentis semina terrae [1.866] in volucres ignes potuit generate cometas, [1.867] sive illas natura faces ut cuncta creavit [1.868] sidera per tenues caelo lucentia flammas, [1.869] (sed trahit ad semet rapido Titanius aestu [1.870] involvitque suo flammantis igne cometas, [1.871] ac modo dimittit, sicut Cyllenius orbis [1.872] et Venus, accenso cum ducit vespere noctem, [1.873] saepe nitent falluntque oculos rursusque revisunt) [1.874] seu deus instantis fati miseratus in orbem [1.875] signa per affectus caelique incendia mittit; [1.876] numquam futtilibus excanduit ignibus aether: [1.877] squalidaque elusi deplorant arva coloni, [1.878] et sterilis inter sulcos defessus arator [1.879] ad iuga maerentis cogit frustrata iuvencos. [1.880] aut gravibus morbis et lenta corpora tabe [1.881] corripit exustis letalis flamma medullis [1.882] labentisque rapit populos, totasque per urbes [1.883] publica succensis peraguntur fata sepulcris. [1.884] qualis Erechtheos pestis populata colonos [1.885] extulit antiquas per funera pacis Athenas, [1.886] alter in alterius labens cum fata ruebant. [1.887] nec locus artis erat medicae nec vota valebant; [1.888] cesserat officium morbis, et funera deerant [1.889] mortibus et lacrimae; lassus defecerat ignis, [1.890] et coacervatis ardebant corpora membris, [1.891] ac tanto quondam populo vix contigit heres. [1.892] talia significant lucentes saepe cometae: [1.893] funera cum facibus veniunt terrisque minantur [1.894] ardentis sine fine rogos, cum mundus et ipsa [1.895] aegrotet natura, hominum sortita sepulcrum. [1.896] quin et bella canunt ignes subitosque tumultus [1.897] et clandestinis surgentia fraudibus arma, [1.898] externas modo per gentes, -- ut foedere rupto [1.899] cum fera ductorem rapuit Germania Varum [1.900] infecitque trium legionum sanguine campos, [1.901] arserunt toto passim minitantia mundo [1.902] lumina, et ipsa tulit bellum natura per ignes [1.903] opposuitque suas vires finemque minata est. [1.904] nec mirere graves rerumque hominumque ruinas: [1.905] saepe domi culpa est; nescimus credere caelo; -- [1.906] civilis etiam motus cognataque bella [1.907] significant. nec plura alias incendia mundus [1.908] sustinuit, quam cum ducibus iurata cruentis [1.909] arma Philippeos implerunt agmine campos. [1.910] vixque etiam sicca miles Romanus harena [1.911] ossa verum lacerosque prius superastitit artus, [1.912] imperiumque suis conflixit viribus ipsum, [1.913] perque patris pater Augustus vestigia vicit. [1.914] necdum finis erat: restabant Actia bella [1.915] dotali commissa acie, repetitaque rerum [1.916] alea, et in ponto quaesitus rector Olympi, [1.917] femineum sortita iugum cum Roma pependit, [1.918] atque ipsa Isiaco certarunt fulmina sistro. [1.919] restabant profugo servilia milite bella, [1.920] cum patrios armis imitatus filius hostis [1.921] aequora Pompeius cepit defensa parenti. [1.922] sed satis hoc fatis fuerit. iam bella quiescant, [1.923] atque adamanteis discordia vincta catenis [1.924] aeternos habeat frenos in carcere clausa. [1.925] sit pater invictus patriae, sit Roma sub illo, [1.926] cumque deum caelo dederit, non quaerat in orbe. ## Liber II [2.1] Maximus Iliacae gentis certamina vates [2.2] et quinquaginta regum regemque patremque [2.3] Hectoraque Aeacidae victamque sub Hectore Troiam, [2.4] erroremque ducis totidem, quot vicerat, annis [2.5] 105a [2.108] eximium natura dedit linguamque capaxque [2.109] ingenium volucremque animum, quem denique in unum [2.110] descendit deus atque habitat seque ipse requirit? [2.111] mitte alias artes, quarum est permissa facultas [2.112] invidiosa adeo, nec nostri munera census: 110 [2.113] [mitto quod aequali nihil est sub lege tributum, [2.114] quo patet auctoris summam, non corporis, esse; [2.115] mitto quod certum est et inevitabile fatum [2.116] materiaeque datum est cogi sed cogere mundo] [2.117] quis caelum posset nisi caeli munere nosse, 115 [2.118] et reperire deum, nisi qui pars ipse deorum est? [2.119] quisve hanc convexi molem sine fine patentis [2.120] signorumque choros ac mundi flammea tecta, [2.121] aeternum et stellis adversus sidera bellum [2.122] [ac terras caeloque fretum subiectaque utrisque] 120 [2.123] cernere et angusto sub pectore claudere posset, [2.124] ni sanctos animis oculos natura dedisset [2.125] cognatamque sibi mentem vertisset ad ipsam [2.126] et tantum dictasset opus, caeloque veniret [2.127] quod vocat in caelum sacra ad commercia rerum? 125 [2.128] quis neget esse nefas invitum prendere mundum 127 [2.129] et velut in semet captum deducere in orbem? [2.130] sed, ne circuitu longo manifesta probentur, [2.131] ipsa fides operi faciet pondusque fidemque; 130 [2.132] nam neque decipitur ratio nec decipit umquam. [2.133] rite sequenda via est ac veris credita causis, [2.134] eventusque datur qualis praedicitur ante. [2.135] quod Fortuna ratum faciat, quis dicere falsum [2.136] audeat et tantae suffragia vincere sortis? 135 [2.137] Haec ego divino cupiam cum ad sidera flatu [2.138] ferre, nec in turba nec turbae carmina condam [2.139] sed solus, vacuo veluti vectatus in orbe [2.140] liber agam currus non occursantibus ullis [2.141] nec per iter socios commune regentibus actus, 140 [2.142] sed caelo noscenda canam, mirantibus astris [2.143] et gaudente sui mundo per carmina vatis, [2.144] vel quibus illa sacros non invidere meatus [2.145] notitiamque sui, minima est quae turba per orbem. [2.146] illa frequens, quae divitias, quae diligit aurum, 145 [2.147] imperia et fasces mollemque per otia luxum [2.148] et blandis diversa sonis dulcemque per aures [2.149] affectum, ut modico noscenda ad fata labore. [2.150] hoc quoque fatorum est, legem perdiscere fati. [2.151] Et primum astrorum varia est natura notanda 150 [2.152] carminibus per utrumque genus. nam mascula sex sunt, [2.153] diversi totidem generis sub principe Tauro: [2.154] cernis ut aversos redeundo surgat in artus. [2.155] alternant genus et vicibus variantur in orbem. [2.156] Humanas etiam species in parte videbis, 155 [2.157] nec mores distant: pecudum pars atque ferarum [2.158] ingenium facient. quaedam signanda sagaci [2.159] singula sunt animo, propria quae sorte feruntur: [2.160] nunc binis insiste; dabunt geminata potentis [2.161] per socium effectus. multum comes addit et aufert, 160 [2.162] ambiguisque valent, quis sunt collegia, fatis [2.163] ad meritum noxamque. duos per sidera Pisces [2.164] et totidem Geminos nudatis aspice membris. [2.165] his coniuncta manent alterno bracchia nexu, [2.166] dissimile est illis iter in contraria versis. 165 [2.167] par numerus, sed enim dispar natura notanda est. [2.168] atque haec ex paribus toto gaudentia censu [2.169] signa meant, nihil exterius mirantur in ipsis [2.170] amissumve dolent, quaedam quod, parte recisa [2.171] atque ex diverso commissis corpore membris, 170 [2.172] ut Capricornus et intentum qui derigit arcum [2.173] iunctus equo: pars huic hominis, sed nulla priori. [2.174] [hoc quoque servandum est alta discrimen in arte, [2.175] distat enim gemini duo sint duplane figura] [2.176] quin etiam Erigone binis numeratur in astris, 175 [2.177] nec facies ratio duplex; nam desinit aestas, [2.178] incipit autumnus media sub Virgine utrimque. [2.179] idcirco tropicis praecedunt omnibus astra [2.180] bina, ut Lanigero, Chelis Cancroque Caproque, [2.181] quod duplicis retinent conexo tempore vires. 180 [2.182] ut, quos subsequitur Cancer per sidera fratres, [2.183] e geminis alter florentia tempora veris [2.184] sufficit, aestatem sitientem provehit alter; [2.185] nudus uterque tamen, sentit quia uterque calorem, [2.186] ille senescentis veris, subeuntis at ille 185 [2.187] aestatis: par est primae sors ultima parti. [2.188] quin etiam Arcitenens, qui te, Capricorne, sub ipso [2.189] promittit, duplici formatus imagine fertur: [2.190] mitior autumnus mollis sibi vindicat artus [2.191] materiamque hominis, fera tergo membra rigentem 190 [2.192] excipiunt hiemem mutantque in tempora signum. [2.193] quosque Aries prae se mittit, duo tempora Pisces [2.194] bina dicant: hiemem hic claudit, ver incohat alter. [2.195] cum sol aequoreis revolans decurrit in astris, [2.196] hiberni coeunt cum vernis roribus imbres. 195 [2.197] utraque sors umoris habet fluitantia signa. [2.198] Quin tria signa novem signis coniuncta repugnant [2.199] et quasi seditio caelum tenet. aspice Taurum [2.200] clunibus et Geminos pedibus, testudine Cancrum [2.201] surgere, cum rectis oriantur cetera membris; 200 [2.202] ne mirere moras, cum sol aversa per astra [2.203] aestivum tardis attollat mensibus annum. [2.204] Nec te praetereat nocturna diurnaque signa [2.205] quae sint perspicere et propria deducere lege, [2.206] non tenebris aut luce suam peragentia sortem 205 [2.207] (nam commune foret nullo discrimine nomen, [2.208] omnia quod certis vicibus per tempora fulgent [2.209] et nunc illa dies, nunc noctes illa sequuntur), [2.210] sed quibus illa parens mundi natura sacratas [2.211] temporis attribuit partes statione perenni. 210 [2.212] namque Sagittari signum rabidique Leonis [2.213] et sua respiciens aurato vellere terga, [2.214] tum Pisces Cancer et acri Scorpios ictu, [2.215] aut vicina loco, divisa aut partibus aequis, [2.216] omnia dicuntur simili sub sorte diurna. 215 [2.217] cetera, vel numero consortia vel vice sedis, [2.218] interiecta locis totidem, nocturna feruntur. [2.219] quidam etiam sex continuis dixere diurnas [2.220] esse vices astris, quae sunt a principe signo [2.221] Lanigeri, sex a Libra nocturna videri. 220 [2.222] sunt quibus esse diurna placet quae mascula surgunt, [2.223] femineam sortem tutis gaudere tenebris. [2.224] Quin non nulla tibi nullo monstrante loquuntur [2.225] Neptuno debere genus, scopulosus in undis [2.226] Cancer et effuso gaudentes aequore Pisces. 225 [2.227] at, quae terrena censentur sidera sorte, [2.228] princeps armenti Taurus regnoque superbus [2.229] lanigeri gregis est Aries pestisque duorum [2.230] praedatorque Leo dumosis Scorpios arvis. [2.231] sunt etiam mediae legis communia signa, 230 [2.232] ambiguus tergo Capricornus, Aquarius undis, [2.233] umida terrenis aequali foedere mixta. 233 [2.234] Non licet a minimis animum deflectere curis, [2.235] nec quicquam rationis eget frustrave creatum. [2.236] fecundum est proprie Cancri genus, acer et ictu [2.237] Scorpios, et partu complentes aequora Pisces. [2.238] sed sterilis Virgo est, simili coniuncta Leoni, [2.239] nec capit, aut captos effundit, Aquarius ortus. [2.240] inter utrumque manet Capricornus corpore mixto 240 [2.241] et qui Cretaeo fulget Centaurus in arcu, [2.242] communisque Aries aequantem tempora Libram [2.243] et Geminos Taurumque pari sub sorte recenset. [2.244] Nec tu nulla putes in eo commenta locasse [2.245] naturam rerum, quod sunt currentia quaedam, 245 [2.246] ut Leo et Arcitenens Ariesque in cornua tortus; [2.247] aut quae recta suis librantur stantia membris, [2.248] ut Virgo et Gemini, fundens et Aquarius undas; [2.249] vel quae fessa sedent pigras referentia mentes, [2.250] Taurus depositis collo sopitus aratris, 250 [2.251] Libra sub emerito considens orbe laborum, [2.252] tuque tuos, Capricorne, gelu contractus in artus; [2.253] quaeve iacent, Cancer patulam distentus in alvum, [2.254] Scorpios incumbens plano sub pectore terrae, [2.255] in latus obliqui Pisces semperque iacentes. 255 [2.256] Quod si sollerti circumspicis omnia cura, [2.257] fraudata invenies amissis sidera membris. [2.258] Scorpios in Libra consumit bracchia, Taurus [2.259] succidit incurvo claudus pede, lumina Cancro [2.260] desunt, Centauro superest et quaeritur unum. 260 [2.261] sic nostros casus solatur mundus in astris [2.262] exemploque docet patienter damna subire, [2.263] omnis cum caelo fortunae pendeat ordo [2.264] ipsaque debilibus formentur sidera membris. [2.265] Temporibus quoque sunt propriis pollentia signa: 265 [2.266] aestas a Geminis, autumnus Virgine surgit, [2.267] bruma Sagittifero, ver Piscibus incipit esse. [2.268] quattuor in partes scribuntur sidera terna; [2.269] hiberna aestivis, autumni verna repugnant. [2.270] Nec satis est proprias signorum noscere formas 270 [2.271] et privas quas dant leges nascentibus astra; 126 [2.272] consensu quoque fata movent et foedere gaudent 271 [2.273] atque aliis alia succedunt sorte locoque. [2.274] circulus ut dextro signorum clauditur orbe, [2.275] in tris aequalis discurrit linea ductus [2.276] inque vicem extremis iungit se finibus ipsa, 275 [2.277] et, quaecumque ferit, dicuntur signa trigona, [2.278] in tria partitus quod ter cadit angulus astra [2.279] quae divisa manent ternis distantia signis. [2.280] Laniger ex paribus spatiis duo signa, Leonis [2.281] atque Sagittari, diverso conspicit ortu; 280 [2.282] Virginis et Tauri Capricorno consonat astrum; [2.283] cetera sunt simili ratione triangula signa [2.284] per totidem sortes, desunt quae, condita mundo: [2.285] [sed discrimen erit dextris laevisque: sinistra [2.286] quae subeunt, quae praecedunt dextra esse feruntur; 285 [2.287] dexter erit Tauro Capricornus, Virgo sinistra] [2.288] hoc satis exemplo est. at, quae divisa quaternis [2.289] partibus aequali laterum sunt condita ductu [2.290] quorum designat normalis virgula sedes, [2.291] haec quadrata ferunt. Libram Capricornus et illum 290 [2.292] conspicit ante Aries atque ipsum a partibus aequis [2.293] Cancer et hunc laeva subeuntis sidera Librae. [2.294] semper enim dextris censentur signa priora. [2.295] sic licet in totidem partes diducere cuncta [2.296] ternaque bis senis quadrata effingere signis, 295 [2.297] quorum proposito reddentur in ordine vires. [2.298] Sed siquis contentus erit numerasse quadrata, [2.299] divisum signis mundum putet esse quaternis, [2.300] aut tribus ac binis signis ornare trigonum, [2.301] ut socias vires et amicos exigat ortus 300 [2.302] foederaque inveniat mundi cognata per astra, [2.303] falsus erit. nam, quina licet sint undique signa, [2.304] qui tamen e trinis, quae quinto quoque feruntur [2.305] astra loco, fuerint nati, sentire trigoni [2.306] non poterunt vires: licet illud nomine servent, 305 [2.307] amisere loco dotes numerisque repugnant. [2.308] nam, cum sint partes orbis per signa trecentae [2.309] et ter vicenae, quas Phoebi circuit ardor, [2.310] tertia pars eius numeri latus efficit unum [2.311] in tris perducti partes per signa trigoni. 310 [2.312] hanc autem numeri non reddit linea summam, [2.313] si signum signo, non pars a parte notetur, [2.314] quod, quamvis duo sunt ternis dirimentibus astra, [2.315] si tamen extremam laevi primamque prioris [2.316] inter se conferre voles numerumque notare, 315 [2.317] ter quinquagenas implebunt ordine partes; [2.318] transibit numerus formam finesque sequentis [2.319] consumet ductus. licet ergo signa trigona [2.320] dicantur, partes non servant illa trigonas. [2.321] haec eadem species fallet per signa quadrata 320 [2.322] (quod, cum totius numeri, qui construit orbem, [2.323] ter denae quadrum partes per sidera reddant, [2.324] evenit ut, prima signi de parte prioris [2.325] si partem ad summam ducatur virga sequentis, [2.326] bis sexagenas faciat; sin summa prioris 325 [2.327] et pars confertur subeuntis prima, duorum [2.328] signorum in medio numerum transique referque, [2.329] triginta duplicat partes, pars tertia derit); [2.330] et, quamvis quartum a quarto quis computet astrum, [2.331] naufragium facient partes unius in ipsis. 330 [2.332] non igitur satis est signis numerasse trigona [2.333] quadrative fidem quaeri per signa quaterna. [2.334] quadrati si forte voles effingere formam, [2.335] aut trinis paribus facies cum membra trigoni, [2.336] hic poscit quintam partem centesima summa, 335 [2.337] illic amittit decimam. sic convenit ordo. [2.338] et, quiscumque quater iunctis favet angulus usque, [2.339] quaeque loca in triplici signarit linea ductu [2.340] cum sinuata viae linquet dispendia recta, [2.341] his natura dedit communi foedera lege 340 [2.342] inque vicem affectus et mutua iura favoris. [2.343] quocirca non omnis habet genitura trigonis [2.344] consensum signis, nec, cum sunt forte quadrata, 345 [2.345] continuo inter se servant commercia rerum. [2.346] distat enim, partes consumat linea iustas [2.347] detrectetne modum numeri, quem circulus ambit, [2.348] nunc tris efficiens, nunc quattuor undique ductus, [2.349] quos in plura iubet ratio procedere signa 350 [2.350] interdum, quam sunt numeris memorata per orbem. [2.351] Sed longe maior vis est per signa trigoni [2.352] quam quibus est titulus sub quarto quoque quadratis. [2.353] altior est horum summoto linea templo, [2.354] illa magis vicina meat caeloque recedit 355 [2.355] et propius terras accedit visus eorum [2.356] aeraque infectum nostras demittit ad auras. [2.357] Debilia alternis data sunt commercia signis, [2.358] mutua nec magno consensu foedera servant, [2.359] invita angusto quod linea flectitur orbe. 360 [2.360] nam, cum praeteriens formatur singula limes [2.361] sidera et alterno devertitur angulus astro [2.362] sexque per anfractus curvatur virgula in orbem, [2.363] a Tauro venit in Cancrum, tum Virgine tacta [2.364] Scorpion ingreditur, tum te, Capricorne, rigentem 365 [2.365] et geminos a te Pisces aversaque Tauri [2.366] sidera contingens finit, qua coeperat, orbem. [2.367] alterius ductus locus est per transita signa, [2.368] utque ea praetereas quae sunt mihi singula dicta, [2.369] flexibus et totidem similis sit circulus illi. 370 [2.370] tertia convexo conduntur signa recessu; 374 [2.371] transversos igitur fugiunt subeuntia visus, 371 [2.372] quod nimis inclinata iacent limisque videntur [2.373] vicinoque latent: ex recto certior ictus. [2.374] et, quia succedit convexo linea caelo, 375 [2.375] singula circuitu quae tantum transeat astra, [2.376] visus eis procul est altoque vagatur Olympo [2.377] et tenuis vires ex longo mittit in orbem. [2.378] sed tamen est illis foedus sub lege propinqua, [2.379] quod non diversum genus est coeuntibus astris, 380 [2.380] mascula sed maribus respondent, cetera sexus [2.381] feminei secum iungunt commercia mundi. [2.382] sic, quamquam alternis, par est natura figuris, [2.383] et cognata iacent generis sub legibus astra. [2.384] Iam vero nulla est haerentibus addita signis 385 [2.385] gratia; nam consensus hebet, quia visus ademptus. [2.386] in seducta ferunt animos, quae cernere possunt. [2.387] sunt etiam adversi generis conexa per orbem [2.388] mascula femineis semperque obsessa vicissim. [2.389] [disparibus non ulla datur concordia signis] 390 [2.390] Sexta quoque in nullas numerantur commoda vires, [2.391] virgula per totum quod par non ducitur orbem [2.392] sed duo signa ferit mediis summota quaternis, [2.393] tertius absumpto ductus non sufficit orbe. [2.394] At, quae diversis e partibus astra refulgent 395 [2.395] per medium adverso mundum pendentia vultu [2.396] et toto divisa manent contraria caelo [2.397] septima quaeque, loco quamvis summota feruntur, [2.398] ex longo tamen illa valent viresque ministrant [2.399] vel bello vel pace suas, ut tempora poscunt, 400 [2.400] nunc foedus stellis, nunc et dictantibus iras. [2.401] quod si forte libet, quae sunt contraria, signa [2.402] per titulos celebrare suos sedesque, memento [2.403] solstitium brumae, Capricornum opponere Cancro, [2.404] Lanigerum Librae (par nox in utroque diesque est), 405 [2.405] Piscibus Erigonen, iuvenique urnaeque Leonem; [2.406] Scorpios e summo cum fulget, Taurus in imo est, [2.407] et cadit Arcitenens Geminis orientibus orbi. [2.408] [hos servant inter sese contraria cursus] [2.409] sed, quamquam adversis fulgent contraria signis, 410 [2.410] natura tamen interdum sociata feruntur, [2.411] et genere amplexis concordia mutua surgit: [2.412] mascula se paribus vel sic, diversa suorum [2.413] respondent generi. Pisces et Virginis artus [2.414] adversi volitant, sed amant communia iura, 415 [2.415] et vincit natura locum; sed vincitur ipsa [2.416] temporibus, Cancerque tibi, Capricorne, repugnat [2.417] femina femineo, quia brumae dissidet aestas. [2.418] hinc rigor et glacies nivibusque albentia rura, [2.419] hinc sitis et sudor nudusque in collibus orbis, 420 [2.420] aestivosque dies aequat nox frigida brumae. [2.421] sic bellum natura gerit, discordat et annus, [2.422] ne mirere in ea pugnantia sidera parte. [2.423] at non Lanigeri signum Libraeque repugnant [2.424] in totum, quia ver autumno tempore differt 425 [2.425] (fructibus hoc implet maturis, floribus illud) [2.426] sed ratione pari est, aequatis nocte diebus, [2.427] temporaque efficiunt simili concordia textu [2.428] permixtosque dies mediis hiemem inter et aestum [2.429] articulis uno servantia utrimque tenore 430 [2.430] quo minus infesto decertent sidera bello. [2.431] talis erit ratio diversis addita signis. [2.432] His animadversis rebus quae proxima cura? [2.433] noscere tutelas adiectaque numina signis [2.434] et quae cuique deo rerum natura dicavit, 435 [2.435] cum divina dedit magnis virtutibus ora, [2.436] condidit et varias sacro sub nomine vires, [2.437] pondus uti rebus persona imponere posset. [2.438] Lanigerum Pallas, Taurum Cytherea tuetur, [2.439] formosos Phoebus Geminos; Cyllenie, Cancrum, 440 [2.440] Iuppiter, et cum matre deum regis ipse Leonem; [2.441] spicifera est Virgo Cereris fabricataque Libra [2.442] Vulcani; pugnax Mavorti Scorpios haeret; [2.443] venantem Diana virum, sed partis equinae, [2.444] atque angusta fovet Capricorni sidera Vesta; 445 [2.445] e Iovis adverso Iunonis Aquarius astrum est [2.446] agnoscitque suos Neptunus in aethere Pisces. [2.447] hinc quoque magna tibi venient momenta futuri, [2.448] cum ratio tua per stellas et sidera curret [2.449] argumenta petens omni de parte viasque 450 [2.450] artis, ut ingenio divina potentia surgat [2.451] exaequentque fidem caelo mortalia corda. [2.452] Accipe divisas hominis per sidera partes [2.453] singulaque imperiis propriis parentia membra, [2.454] in quis praecipuas toto de corpore vires 455 [2.455] exercent. Aries caput est ante omnia princeps [2.456] sortitus censusque sui pulcherrima colla [2.457] Taurus, et in Geminis aequali bracchia sorte [2.458] scribuntur conexa umeris, pectusque locatum [2.459] sub Cancro est, laterum regnum scapulaeque Leonis, 460 [2.460] Virginis in propriam descendunt ilia sortem, [2.461] Libra regit clunes, et Scorpios inguine gaudet, [2.462] Centauro femina accedunt, Capricornus utrisque [2.463] imperitat genibus, crurum fundentis Aquari [2.464] arbitrium est, Piscesque pedum sibi iura reposcunt. 465 [2.465] Quin etiam propriis inter se legibus astra [2.466] conveniunt, ut certa gerant commercia rerum, [2.467] inque vicem praestant visus atque auribus haerent [2.468] aut odium foedusve gerunt, conversaque quaedam [2.469] in semet proprio ducuntur prona favore. 470 [2.470] idcirco adversis non numquam gratia signis, [2.471] et bellum sociata gerunt; alienaque sede [2.472] inter se generant coniunctos omne per aevum, [2.473] a triquetrisque orti pugnant fugiuntque vicissim; [2.474] quod deus, in leges mundum cum conderet omnem, 475 [2.475] affectus quoque divisit variantibus astris, [2.476] atque aliorum oculos, aliorum contulit aures, [2.477] iunxit amicitias horum sub foedere certo, [2.478] 478a [2.479] cernere ut inter se possent audireque quaedam, [2.480] diligerent alia et noxas bellumque moverent, [2.481] his etiam propriae foret indulgentia sortis, [2.482] ut se diligerent semper sibique ipsa placerent; [2.483] sicut naturas hominum plerasque videmus [2.484] qui genus ex signis ducunt formantibus ortus. [2.485] Consilium ipse suum est Aries, ut principe dignum est, 485 [2.486] audit se Libramque videt, frustratur amando [2.487] Taurum; Lanigero qui fraudem nectit et ultra [2.488] fulgentis geminos audit per sidera Pisces, [2.489] Virgine mens capitur visa. sic vexerat ante [2.490] Europam dorso retinentem cornua laeva 490 [2.491] indutusque Iovi. Geminorum ducitur auris [2.492] ad iuvenem aeternas fundentem Piscibus undas [2.493] inque ipsos animus Pisces oculique Leonem. [2.494] Cancer et adverso Capricornus conditus astro [2.495] in semet vertunt oculos, in mutua tendunt 495 [2.496] auribus, et Cancri captatur Aquarius astu. [2.497] at Leo cum Geminis aciem coniungit et aurem [2.498] Centauro ferus et Capricorni diligit astrum. [2.499] Erigone Taurum spectat sed Scorpion audit [2.500] atque Sagittifero conatur nectere fraudem. 500 [2.501] Libra suos sequitur sensus solumque videndo [2.502] Lanigerum atque animo complexa est Scorpion infra. [2.503] ille videt Pisces, audit quae proxima Librae. [2.504] nec non Arcitenens magno parere Leoni [2.505] auribus atque oculis sinum fundentis Aquari 505 [2.506] conspicere assuevit solamque ex omnibus astris [2.507] diligit Erigonen. contra Capricornus in ipsum [2.508] convertit visus (quid enim mirabitur ille [2.509] maius, in Augusti felix cum fulserit ortum?) [2.510] auribus et summi captat fastigia Cancri. 510 [2.511] at nudus Geminis intendit Aquarius aurem [2.512] sublimemque colit Cancrum spectatque reducta [2.513] tela Sagittiferi. Pisces ad Scorpion acrem [2.514] derexere aciem cupiuntque attendere Taurum. [2.515] has natura vices tribuit, cum sidera fixit. 515 [2.516] his orti similis referunt per mutua sensus, [2.517] audire ut cupiant alios aliosque videre, [2.518] [horum odio nunc horum idem ducuntur amore] [2.519] illis insidias tendant, captentur ab illis. [2.520] Quin adversa meant alterna trigona trigonis, 520 [2.521] alteraque in bellum diverso limite ducit [2.522] linea. sic veri per totum consonat ordo. [2.523] namque Aries, Leo et Arcitenens, sociata trigona [2.524] signa, negant Chelis foedus totique trigono [2.525] quod Gemini excipiunt fundens et Aquarius undas. 525 [2.526] idque duplex ratio cogit verum esse fateri, [2.527] quod tria signa tribus signis contraria fulgent, [2.528] quodque aeterna manent hominum bella atque ferarum. [2.529] [humana est facies Librae, diversa Leonis] [2.530] idcirco et cedunt pecudes, quod viribus amplis 530 [2.531] consilium est maius. victus Leo fulget in astris, [2.532] aurea Lanigero concessit sidera pellis, [2.533] ipse suae parti Centaurus tergore cedit, [2.534] usque adeo est hominis virtus. quid mirer ab illis [2.535] nascentis Librae superari posse trigono? 535 [2.536] Nec sola est ratio quae dat nascentibus arma 570 [2.537] inque odium generat partus et mutua bella; [2.538] sed plerumque manent inimica tertia quaeque [2.539] lege, in transversum vultu defixa maligno, [2.540] quodque, manent quaecumque loco contraria signa [2.541] adversosque gerunt inter se septima visus, 575 [2.542] tertia quaeque illis utriusque trigona feruntur; [2.543] ne sit mirandum si foedus non datur astris [2.544] quae sunt adversis signis cognata trigona. [2.545] quin etiam brevior ratio est per signa sequenda; 536 [2.546] nam, quaecumque nitent humana condita forma [2.547] astra, manent illis inimica et victa ferarum. [2.548] sed tamen in proprias secedunt singula mentes [2.549] et privata gerunt secretis hostibus arma. 540 [2.550] Lanigero genitis bellum est cum Virgine natis [2.551] et Libra Geminisque et eis quos protulit Urna. [2.552] in partus Tauri sub Cancro nata feruntur [2.553] pectora et in Chelis et quae dant Scorpios acer [2.554] et Pisces. at, quos Geminorum sidera formant, 545 [2.555] his cum Lanigero bellum est eiusque trigono. [2.556] in Cancro genitos Capricorni semina laedunt [2.557] et Librae partus et quos dat Virginis astrum [2.558] quique sub aversi numerantur sidere Tauri. [2.559] Lanigeri communis erit rabidique Leonis 550 [2.560] hostis, et a totidem bellum subscribitur astris. [2.561] Erigone Cancrumque timet geminique sub arcu [2.562] Centauri et Pisces et te, Capricorne, rigentem. [2.563] maxima turba petit Libram, Capricornus et illi [2.564] adversus Cancer, Iuvenis quod utrimque quadratum est, 555 [2.565] quaeque in Lanigeri numerantur signa trigonum. [2.566] Scorpios in totidem fecundus creditur hostes; [2.567] aequoreum iuvenem, Geminos, Taurum atque Leonem, [2.568] Erigonen Libramque fugit metuendus et ipse, [2.569] quique Sagittari veniunt de sidere partus. 560 [2.570] hos Geminis nati Libraque et Virgine et Urna [2.571] depressisse volent. naturae lege iubente [2.572] haec eadem, Capricorne, tuis inimica feruntur. [2.573] at quos aeternis perfundit Aquarius undis, [2.574] in pugnam Nemeaeus agit totumque trigonum, 565 [2.575] turba sub unius fugiens virtute ferarum. [2.576] Piscibus exortos vicinus Aquarius urget [2.577] et gemini fratres et quos dat Virginis astrum [2.578] quique Sagittari descendunt sidera nati. [2.579] Per tot signorum species contraria surgent 579 [2.580] corpora totque modis totiens inimica creantur. [2.581] idcirco nihil ex semet natura creavit [2.582] foedere amicitiae maius nec rarius umquam; [2.583] perque tot aetates hominum, tot tempora et annos, 589 [2.584] tot bella et varios etiam sub pace labores, [2.585] cum Fortuna fidem quaerat, vix invenit usquam. [2.586] unus erat Pylades, unus qui mallet Orestes 583 [2.587] ipse mori; lis una fuit per saecula mortis, [2.588] alter quod raperet fatum, non cederet alter. [2.589] [et duo, qui potuere sequi: vix noxia poenis, [2.590] optavitque reum sponsor non posse reverti, [2.591] sponsoremque reus timuit, ne solveret ipsum] [2.592] at quanta est scelerum moles per saecula cuncta, 592 [2.593] quamque onus invidiae non excusabile terris! [2.594] venales ad fata patres matrumque sepulcra [2.595] 594b [2.597] imposuit Phoebus noctem terrasque reliquit. [2.598] quid loquar eversas urbes et prodita templa [2.599] et varias pacis clades et mixta venena [2.600] insidiasque fori, caedes in moenibus ipsis [2.601] et sub amicitiae grassantem nomine turbam? [2.602] in populo scelus est et abundant cuncta furoris. 600 [2.603] et fas atque nefas mixtum, legesque per ipsas [2.604] saevit nequities; poenas iam noxia vincit. [2.605] scilicet, in multis quoniam discordia signis [2.606] corpora nascuntur, pax est sublata per orbem, [2.607] et fidei rarum foedus paucisque tributum, 605 [2.608] utque sibi caelum sic tellus dissidet ipsa [2.609] atque hominum gentes inimica sorte feruntur. [2.610] Si tamen et cognata cupis dinoscere signa, [2.611] quae iungant animos et amica sorte ferantur, [2.612] Lanigeri partus cum toto iunge trigono. 610 [2.613] simplicior tamen est Aries, meliusque Leone [2.614] prosequitur genitos et te, Centaure, creatos [2.615] quam colitur. namque est natura mitius astrum [2.616] expositumque suae noxae, nec fraudibus ullis, [2.617] nec minus ingenio molli quam corpore constans: 615 [2.618] illis est feritas signis praedaeque cupido, [2.619] venalisque animus non umquam excedere cogit [2.620] commoditate fidem, nec longa est gratia facti; [2.621] plus tamen in duplici numerandum est roboris esse, 622 [2.622] cui commixtus homo est, quam te, Nemeaee, sub uno. [2.623] at, cum Lanigeri partus sub utroque trigono 619a [2.625] non parcit; sed rara gerit pro tempore bella, [2.626] quae feritas utriusque magis prorumpere cogit. [2.627] idcirco et pax est signis et mixta querella. 624 [2.628] quin etiam Tauri Capricorno iungitur astrum, [2.629] nec magis illorum coeunt ad foedera mentes; [2.630] Virgineos etiam partus, quicumque creantur [2.631] Tauro, complecti cupiunt, sed saepe queruntur. [2.632] quos Geminique dabunt Chelaeque et Aquarius ortus [2.633] unum pectus habent fideique immobile vinclum, 630 [2.634] magnus et in multos veniet successus amicos. 632 [2.635] Scorpios et Cancer fraterna in nomina ducunt [2.636] ex semet genitos, nec non et Piscibus orti [2.637] concordant illis. saepe est et subdolus actus: 635 [2.638] Scorpios aspergit noxas sub nomine amici; [2.639] at, quibus in lucem Pisces venientibus adsunt, [2.640] his non una manet semper sententia cordi, [2.641] commutant animos interdum et foedera rumpunt [2.642] ac repetunt, tectaeque lues sub fronte vagantur. 640 [2.643] sic erit ex signis odium tibi paxque notanda. [2.644] Nec satis hoc, tantum solis insistere signis: 643 [2.645] contemplare locum caeli sedemque vagarum. [2.646] parte genus variant et vires linea mutat. [2.647] nam sua quadratis veniunt, sua iura trigonis [2.648] et quae per senos decurrit virgula tractus [2.649] quaeque secat medium transverso limite caelum; [2.650] distat enim surgatne eadem subeatne cadatne. 651 [2.651] hinc modo dat mundus vires, modo deterit idem, 649 [2.652] quaeque illic sumunt iras, huc acta reponunt. [2.653] crebrius adversis odium est, cognata quadratis 652 [2.654] corpora censentur signis et amica trigonis. [2.655] nec ratio obscura est; nam quartum quodque locavit [2.656] eiusdem generis signum natura per orbem. 655 [2.657] quattuor aequali caelum discrimine signant [2.658] in quibus articulos anni deus ipse creavit, [2.659] ver Aries, Cererem Cancer Bacchumque ministrans [2.660] Libra, caper brumam genitusque ad frigora piscis. [2.661] nec non et duplici quae sunt conexa figura 660 [2.662] quartum quemque locum retinent; duo cernere Pisces [2.663] et geminos iuvenes duplicemque in Virgine formam [2.664] et duo Centauri licet uno corpora textu. [2.665] sic et simplicibus signis stat forma quadrata; [2.666] nam neque Taurus habet comitem, nec iungitur ulli 665 [2.667] horrendus Leo, nec metuit sine compare quemquam [2.668] Scorpios, atque uno censetur Aquarius astro. [2.669] sic quaecumque manent quadrato condita templo [2.670] signa parem referunt numeris aut tempore sortem [2.671] ac veluti cognata manent sub foedere tali. 670 [2.672] idcirco affines signant gradibusque propinquis [2.673] accedunt unaque tenent sub imagine natos, [2.674] quotquot cardinibus, propriae variante, moventur; 683a [2.676] quae, quamquam in partes divisi quattuor orbis [2.677] sidera quadrata efficiunt, non lege quadrati [2.678] censentur: minor est numeri quam cardinis usus. [2.679] longior in spatium porrecta est linea maius 673 [2.680] quae tribus emensis signis facit astra trigona. [2.681] haec ad amicitias imitantis iura gradumque [2.682] sanguinis atque animis haerentia foedera ducunt, [2.683] utque ipsa ex longo coeunt summota recessu, [2.684] sic nos coniungunt maioribus intervallis. [2.685] haec meliora putant, mentes quae iungere possunt, [2.686] quam quae non numquam foedus sub sanguine fallunt. 680 [2.687] proxima vicinis subscribunt, tertia quaeque [2.688] hospitibus. sic astrorum servabitur ordo. [2.689] adde suas partes signis, sua partibus astra; 687 [2.690] nam nihil in totum servit sibi: mixta feruntur, [2.691] ipsis dant in se partes capiuntque vicissim. [2.692] quae mihi mox certo digesta sub ordine surgent. 690 [2.693] omnibus ex istis ratio est repetenda per artem, [2.694] pacata infestis signa ut discernere possis. [2.695] Perspice nunc tenuem visu rem, pondere magnam [2.696] et tantum Graio signari nomine passam, [2.697] dodecatemoria, in titulo signantia causas. 695 [2.698] nam, cum tricenas per partes sidera constent, [2.699] rursus bis senis numerus diducitur omnis; [2.700] ipsa igitur ratio binas in partibus esse [2.701] dimidiasque docet partes. his finibus ecce [2.702] dodecatemorium constans, bis senaque tanta 700 [2.703] omnibus in signis; quae mundi conditor ille [2.704] attribuit totidem numero fulgentibus astris, [2.705] ut sociata forent alterna sidera sorte, [2.706] et similis sibi mundus, et omnia in omnibus astra, [2.707] quorum mixturis regeret concordia corpus 705 [2.708] et tutela foret communi mutua causa. [2.709] in terris geniti tali sub lege creantur; 642 [2.710] idcirco, quamquam signis nascantur eisdem, 707 [2.711] diversos referunt mores inimicaque vota; [2.712] et saepe in peius derrat natura, maremque [2.713] femina subsequitur: miscentur sidere partus, 710 [2.714] singula divisis variant quod partibus astra, [2.715] dodecatemoriis proprias mutantia vires. [2.716] Nunc, quod sit cuiusque, canam, quove ordine constent, [2.717] ne vagus ignotis signorum partibus erres. [2.718] ipsa suo retinent primas in corpore partes 715 [2.719] sidera, vicinae subeuntibus attribuuntur, [2.720] cetera pro numero ducunt ex ordine partes, [2.721] ultima et extremis ratio conceditur astris. [2.722] singula sic retinent binas in sidere quoque [2.723] dimidiasque eius partes, et summa repletur 720 [2.724] sortibus exactis triginta sidere in omni. [2.725] Nec genus est unum, ratio nec prodita simplex, [2.726] pluribus inque modis verum natura locavit [2.727] diduxitque vias voluitque per omnia quaeri. [2.728] haec quoque comperta est ratio sub nomine eodem. 725 [2.729] quacumque in parti nascentum tempore Luna [2.730] constiterit, numeris hanc ter dispone quaternis, [2.731] sublimi totidem quia fulgent sidera mundo. [2.732] inde suas illi signo, quo Luna refulsit, [2.733] quaeque hinc defuerant partes numerare memento. 730 [2.734] proxima tricenas pariterque sequentia ducunt. [2.735] [hic ubi deficiet numerus, tunc summa relicta [2.736] in binas sortes adiecta parte locetur [2.737] dimidia, reliquis tribuantur ut ordine signis] [2.738] in quo destituent, eius tum Luna tenebit 735 [2.739] dodecatemorium signi; post cetera ducet [2.740] ordine quodque suo, sicut stant astra locata. [2.741] Haec quoque te ratio ne fallat, percipe paucis [2.742] (maior in effectu minor est) de partibus ipsis [2.743] dodecatemorii quota sit quod dicitur esse 740 [2.744] dodecatemorium. namque id per quinque notatur [2.745] partes; nam totidem praefulgent sidera caelo [2.746] quae vaga dicuntur, ducunt et singula sortes [2.747] dimidias, viresque in eis et iura capessunt. [2.748] in quo quaeque igitur stellae quandoque locatae 745 [2.749] dodecatemorio fuerint spectare decebit; [2.750] cuius enim stella in fines in sidere quoque [2.751] inciderit, dabit effectus in viribus eius. [2.752] undique miscenda est ratio per quam omnia constant. [2.753] verum haec posterius proprio cuncta ordine reddam; 750 [2.754] nunc satis est docuisse suos ignota per usus, [2.755] ut, cum perceptis steterit fiducia membris, [2.756] sic totum corpus facili ratione notetur [2.757] et bene de summa veniat post singula carmen. [2.758] ut rudibus pueris monstratur littera primum 755 [2.759] per faciem nomenque suum, tum ponitur usus, [2.760] tum coniuncta suis formatur syllaba nodis, [2.761] hinc verbi structura venit per membra legendi, [2.762] tunc rerum vires atque artis traditur usus [2.763] perque pedes proprios nascentia carmina surgunt, 760 [2.764] singulaque in summam prodest didicisse priora [2.765] (quae nisi constiterint primis fundata elementis, [2.766] effluat in vanum rerum praeposterus ordo 764 [2.767] versaque quae propere dederint praecepta magistri), 763 [2.768] sic mihi per totum volitanti carmine mundum 765 [2.769] erutaque abstrusa penitus caligine fata, [2.770] Pieridum numeris etiam modulata, canenti [2.771] quoque deus regnat revocanti numen in artem, [2.772] per partes ducenda fides et singula rerum [2.773] sunt gradibus tradenda suis, ut, cum omnia certa 770 [2.774] notitia steterint, proprios revocentur ad usus. [2.775] ac, velut, in nudis cum surgunt montibus urbes, [2.776] conditor et vacuos muris circumdare colles [2.777] destinat, ante manus quam temptet scindere fossas, [2.778] fervit opus (ruit ecce nemus, saltusque vetusti 775 [2.779] procumbunt solemque novum, nova sidera cernunt, [2.780] pellitur omne loco volucrum genus atque ferarum, [2.781] antiquasque domos et nota cubilia linquunt, [2.782] ast alii silicem in muros et marmora templis [2.783] rimantur, ferrique rigor per pignora nota 780 [2.784] quaeritur, hinc artes, hinc omnis convenit usus), [2.785] tum demum consurgit opus, cum cuncta supersunt, [2.786] ne medios rumpat cursus praepostera cura, [2.787] sic mihi conanti tantae succedere moli [2.788] materies primum rerum, ratione remota, 785 [2.789] tradenda est, ratio sit ne post irrita neve [2.790] argumenta novis stupeant nascentia rebus. [2.791] Ergo age noscendis animum compone sagacem [2.792] cardinibus, qui per mundum sunt quattuor omnes [2.793] dispositi semper mutantque volantia signa: 790 [2.794] unus ab exortu caeli nascentis in orbem, [2.795] qua primum terras aequali limite cernit, [2.796] alter ab adversa respondens aetheris ora, [2.797] unde fugit mundus praecepsque in Tartara tendit; [2.798] tertius excelsi signat fastigia caeli, 795 [2.799] quo defessus equis Phoebus subsistit anhelis [2.800] reclinatque diem mediasque examinat umbras; [2.801] ima tenet quartus fundato nobilis orbe, [2.802] in quo principium est reditus finisque cadendi [2.803] sideribus, pariterque occasus cernit et ortus. 800 [2.804] haec loca praecipuas vires summosque per artem [2.805] fatorum effectus referunt, quod totus in illis [2.806] nititur aeternis veluti compagibus orbis; [2.807] quae nisi perpetuis alterna sorte volantem [2.808] cursibus excipiant nectantque in vincula, bina 805 [2.809] per latera atque imum templi summumque cacumen, [2.810] dissociata fluat resoluto machina mundo. [2.811] Sed diversa tamen vis est in cardine quoque, [2.812] et pro sorte loci variant atque ordine distant. [2.813] primus erit, summi qui regnat culmine caeli 810 [2.814] et medium tenui partitur limite mundum; [2.815] quem capit excelsa sublimem Gloria sede [2.816] (scilicet haec tutela decet fastigia summa), [2.817] quidquid ut emineat sibi vindicet et decus omne [2.818] asserat et varios tribuendo regnet honores. 815 [2.819] hinc favor et species atque omnis gratia vulgi, [2.820] reddere iura foro, componere legibus orbem [2.821] foederibusque suis externas iungere gentes [2.822] et pro sorte sua cuiusque extollere nomen. [2.823] proximus, est ima quamquam statione locatus, 820 [2.824] sustinet aeternis nixum radicibus orbem, [2.825] effectu minor in specie sed maior in usu. [2.826] fundamenta tenet rerum censusque gubernat, [2.827] quam rata sint fossis, scrutatur, vota metallis [2.828] atque ex occulto quantum contingere possit. 825 [2.829] tertius, aequali terris in parte nitentem [2.830] qui tenet exortum, qua primum sidera surgunt, [2.831] unde dies redit et tempus describit in horas, [2.832] hinc inter Graias horoscopos editur urbes, [2.833] nec capit externum, proprio quia nomine gaudet. 830 [2.834] hunc penes arbitrium vitae est, hic regula morum, [2.835] fortunamque dabit rebus, ducetque per artes, [2.836] qualiaque excipiant nascentis tempora prima, [2.837] quos capiant cultus, quali sint sede creati, [2.838] utcumque admixtis subscribent viribus astra. 835 [2.839] ultimus, emenso qui condit sidera mundo [2.840] occasumque tenens summersum despicit orbem, [2.841] pertinet ad rerum summas finemque laborum, [2.842] coniugia atque epulas extremaque tempora vitae [2.843] otiaque et coetus hominum cultusque deorum. 840 [2.844] Nec contentus eris percepto cardine quoque: [2.845] intervalla etiam memori sunt mente notanda [2.846] per maius dimensa suas reddentia vires. [2.847] quidquid ab exortu summum curvatur in orbem, [2.848] aetatem primam nascentisque asserit annos. 845 [2.849] quod summo premitur devexum culmine mundi [2.850] donec ad occasus veniat, puerilibus annis [2.851] succedit teneramque regit sub sede iuventam. [2.852] quae pars occasus aufert imumque sub orbem [2.853] descendit, regit haec maturae tempora vitae 850 [2.854] perpetua serie varioque exercita cursu. [2.855] at, qua perficitur cursus redeunte sub ortum, [2.856] tarda supinatum lassatis viribus arcum [2.857] ascendens, seros demum complectitur annos [2.858] labentemque diem vitae tremulamque senectam. 855 [2.859] Omne quidem signum sub qualicumque figura [2.860] partibus inficitur mundi; locus imperat astris [2.861] et dotes noxamque facit; vertuntur in orbem [2.862] singula et accipiunt vires caeloque remittunt. [2.863] vincit enim natura loci legesque ministrat 860 [2.864] finibus in propriis et praetereuntia cogit [2.865] esse sui moris, vario nunc ditia honore, [2.866] nunc sterilis poenam referentia sidera sedis. [2.867] quae super exortum est a summo tertia caelo, [2.868] infelix regio rebusque inimica futuris 865 [2.869] et vitio fecunda nimis; nec sola, sed illi [2.870] par erit, adverso quae fulget sidere sedes [2.871] iuncta sub occasu. neu praestet, cardine mundi [2.872] utraque praetenta fertur deiecta ruina. [2.873] porta laboris erit: scandendum est atque cadendum. 870 [2.874] nec melior super occasus contraque sub ortu [2.875] sors agitur mundi: praeceps haec, illa supina [2.876] pendens aut metuit vicino cardine finem [2.877] aut fraudata cadet. merito Typhonis habentur [2.878] horrendae sedes, quem Tellus saeva profudit, 875 [2.879] cum bellum caelo peperit nec matre minores [2.880] exstiterunt partus. sed fulmine rursus in alvum [2.881] compulsi, montesque super rediere cadentes, [2.882] cessit et in tumulum belli vitaeque Typhoeus. [2.883] ipsa tremit mater flagrantem monte sub Aetna. 880 [2.884] at, quae fulgentis sequitur fastigia caeli [2.885] proxima, neve ipsi cedat, cui iungitur, astro [2.886] spe melior, palmamque petens victrixque priorum [2.887] altius insurgit: summae comes addita finis, [2.888] in peiusque manent cursus nec vota supersunt. 885 [2.889] quocirca minime mirum, si proxima summo [2.890] atque eadem integrior Fortunae sorte dicatur [2.891] cui titulus Felix. censum sic proxima Graiae [2.892] nostra subit linguae vertitque a nomine nomen. [2.893] Iuppiter hac habitat: venerandam crede regenti. 890 [2.894] huic in perversum similis deiecta sub orbe [2.895] imaque summersi contingens culmina mundi, [2.896] adversa quae parte nitet, defessa peracta [2.897] militia rursusque novo devota labori [2.898] cardinis et subitura iugum sortemque potentem 895 [2.899] nondum sentit onus mundi, iam sperat honorem. [2.900] Daemonien memorant Grai, Romana per ora [2.901] quaeritur inversus titulus. sub corde sagaci [2.902] conde locum numenque loci nomenque potentis, [2.903] quae tibi posterius magnos revocentur ad usus. 900 [2.904] hic momenta manent nostrae plerumque salutis [2.905] bellaque morborum caecis pugnantia telis, [2.906] viribus ambiguam geminis casusque deique [2.907] nunc huc nunc illuc sortem mutantis utraque. [2.908] sed medium post astra diem curvataque primum 905 [2.909] culmina nutantis summo de vertice mundi [2.910] aethra Phoebus alit; sub quo quae corpora nostra [2.911] concipiunt vitia et fortunam, ex viribus eius [2.912] decernunt. Deus ille locus sub nomine Graio [2.913] dicitur. huic adversa nitens, quae prima resurgit 910 [2.914] sedibus ex imis iterumque reducit Olympum, [2.915] pars mundi fratrumque vices mortesque gubernat; [2.916] et dominam agnoscit Phoeben, fraterna videntem [2.917] regna per adversas caeli fulgentia partes [2.918] fataque damnosis imitantem finibus oris. 915 [2.919] huic parti Dea nomen erit Romana per ora, [2.920] Graecia voce sua titulum designat eundem. [2.921] arce sed in caeli, qua summa acclivia finem [2.922] inveniunt, qua principium declivia sumunt, [2.923] culminaque insurgunt occasus inter et ortus 920 [2.924] suspenduntque suo libratum examine mundum, [2.925] asserit hanc Cytherea sibi per sidera sedem [2.926] et velut in facie mundi sua collocat ora, [2.927] per quae humana regit. propria est haec reddita parti [2.928] vis, ut conubia et thalamos taedasque gubernet: 925 [2.929] haec tutela decet Venerem, sua tela movere. [2.930] nomen erit Fortuna loco, quod percipe mente, [2.931] ut brevia in longo compendia carmine praestem. [2.932] at, qua subsidit converso cardine mundus [2.933] fundamenta tenens, aversum et suspicit orbem 930 [2.934] ac media sub nocte iacet, Saturnus in illa [2.935] parte suas agitat vires, deiectus et ipse [2.936] imperio quondam mundi solioque deorum, [2.937] et pater in patrios exercet numina casus [2.938] fortunamque senum. 935a [2.939] titulus, quem Graecia fecit, 937b [2.940] Daemonium signat dignas pro nomine vires. [2.941] nunc age surgentem primo de cardine mundum [2.942] respice, qua solitos nascentia signa recursus 940 [2.943] incipiunt, viridis gelidis et Phoebus ab undis [2.944] enatat et fulvo paulatim accenditur igni [2.945] asperum iter temptans, 937a [2.946] Aries qua ducit Olympum. 945b [2.947] haec tua templa ferunt, Maia Cyllenie nate, 943 [2.948] pro facie signata nota, quod nomen et ipsi [2.949] auctores tibi dant. 945a [2.950] una est tutela duorum: 935b [2.951] [nascentum atque patrum. quae tali condita parte est] [2.952] in qua fortunam natorum condidit omnem 946 [2.953] natura, ex illa suspendit vota parentum. [2.954] unus in occasu locus est super. ille ruentem [2.955] praecipitat mundum terris et sidera mergit, [2.956] tergaque prospectat Phoebi, qui viderat ora; 950 [2.957] ne mirere, nigri si Ditis ianua fertur [2.958] et finem vitae retinet [2.959] hic etiam ipse dies moritur, tellusque per orbem [2.960] surripit et noctis captum sub carcere claudit. [2.961] nec non et fidei tutelam vindicat ipsi 955 [2.962] pectoris et pondus. tanta est in sede potestas [2.963] quae vocat et condit Phoebum recipitque refertque, [2.964] consummatque diem. tali sub sorte notandae [2.965] templorum tibi sunt vires: quae pervolat omnis [2.966] astrorum series ducitque et commodat illis 960 [2.967] ipsa suas leges, stellaeque ex ordine certo, [2.968] ut natura sinit, lustrant, variasque locorum [2.969] efficiunt vires, utcumque aliena capessunt [2.970] regna et in externis subsidunt hospita castris. [2.971] haec mihi sub certa stellarum parte canentur; 965 [2.972] nunc satis est caeli partes titulosque notasse [2.973] effectusque loci per se cuiusque deosque. [2.974] [cui parti nomen posuit, qui condidit artem, [2.975] octotropos; per quod stellae diversa volantes [2.976] quos reddant motus, proprio venit ordine rerum]. ## Liber III [3.1] In nova surgentem maioraque viribus ausum [3.2] nec per inaccessos metuentem vadere saltus [3.3] ducite, Pierides. vestros extendere fines [3.4] conor et ignotos in carmina ducere census. [3.5] non ego in excidium caeli nascentia bella, 5 [3.6] fulminis et flammis partus in matre sepultos, [3.7] non coniuratos reges Troiaque cadente [3.8] Hectora venalem cineri Priamumque ferentem, [3.9] Colchida nec referam vendentem regna parentis [3.10] et lacerum fratrem stupro, segetesque virorum 10 [3.11] taurorumque trucis flammas vigilemque draconem [3.12] et reduces annos auroque incendia facta [3.13] et male conceptos partus peiusque necatos; [3.14] non annosa canam Messenes bella nocentis, [3.15] septenosve duces ereptaque fulmine flammis 15 [3.16] moenia Thebarum et victam quia vicerat urbem, [3.17] germanosve patris referam matrisque nepotes, [3.18] natorumve epulas conversaque sidera retro [3.19] ereptumque diem, nec Persica bella profundo [3.20] indicta et magna pontum sub classe latentem 20 [3.21] immissumque fretum terris, iter aequoris undis; [3.22] non regis magni spatio maiore canenda [3.23] quam sunt acta loquar. Romanae gentis origo, [3.24] quotque duces urbis tot bella atque otia, et omnis [3.25] in populi unius leges ut cesserit orbis, 25 [3.26] differtur. facile est ventis dare vela secundis [3.27] fecundumque solum varias agitare per artes [3.28] auroque atque ebori decus addere, cum rudis ipsa [3.29] materies niteat. speciosis condere rebus [3.30] carmina vulgatum est, opus et componere simplex. 30 [3.31] at mihi per numeros ignotaque nomina rerum [3.32] temporaque et varios casus momentaque mundi [3.33] signorumque vices partesque in partibus ipsis [3.34] luctandum est. quae nosse nimis, quid, dicere quantum est? [3.35] carmine quid proprio? pedibus quid iungere certis? 35 [3.36] huc ades, o quicumque meis advertere coeptis [3.37] aurem oculosque potes, veras et percipe voces. [3.38] impendas animum; nec dulcia carmina quaeras: [3.39] ornari res ipsa negat contenta doceri. [3.40] et, siqua externa referentur nomina lingua, 40 [3.41] hoc operis, non vatis erit: non omnia flecti [3.42] possunt, et propria melius sub voce notantur. [3.43] Nunc age subtili rem summam perspice cura, [3.44] quae tibi praecipuos usus monstrata ministret [3.45] et certas det in arte vias ad fata videnda, 45 [3.46] si bene constiterit vigilanti condita sensu. [3.47] principium rerum et custos natura latentum [3.48] (cum tantas strueret moles per moenia mundi [3.49] et circum fusis orbem concluderet astris [3.50] undique pendentem in medium, diversaque membra 50 [3.51] ordinibus certis sociaret corpus in unum, [3.52] aeraque et terras flammamque undamque natantem [3.53] mutua in alternum praebere alimenta iuberet, [3.54] ut tot pugnantis regeret concordia causas [3.55] staretque alterno religatus foedere mundus), 55 [3.56] exceptum a summa nequid ratione maneret [3.57] et quod erat mundi mundo regeretur ab ipso, [3.58] fata quoque et vitas hominum suspendit ab astris, [3.59] quae summas operum partes, quae lucis honorem, [3.60] quae famam assererent, quae numquam fessa volarent. 60 [3.61] quae, quasi, per mediam, mundi praecordia, partem [3.62] disposita, obtineant, Phoebum lunamque vagasque [3.63] evincunt stellas nec non vincuntur et ipsa, [3.64] his regimen natura dedit, propriasque sacravit [3.65] unicuique vices sanxitque per omnia summam, 65 [3.66] undique uti fati ratio traheretur in unum. [3.67] nam, quodcumque genus rerum, quotcumque labores [3.68] quaeque opera atque artes, quicumque per omnia casus [3.69] humana in vita poterant contingere, sorte [3.70] complexa est, tot et in partes, quot et astra locarat, 70 [3.71] disposuit, certasque vices, sua munera cuique [3.72] attribuit, totumque hominis per sidera censum [3.73] ordine sub certo duxit, pars semper ut eidem [3.74] confinis parti vicinis staret in astris. [3.75] horum operum sortes ad singula signa locavit, 75 [3.76] non ut in aeterna caeli statione manerent [3.77] et cunctos hominum pariter traherentur in ortus [3.78] ex isdem repetita locis, sed tempore sedes [3.79] nascentum acciperent proprias signisque migrarent [3.80] atque alias sors quaeque accederet astro, 80 [3.81] ut caperet genitura novam per sidera formam [3.82] nec tamen incerto confunderet omnia motu. [3.83] sed, cum pars operum quae prima condita sorte est [3.84] accepit propriam nascentis tempore sedem, [3.85] cetera succedunt signisque sequentibus haerent. 85 [3.86] ordo ducem sequitur donec venit orbis in orbem. [3.87] has autem facies rerum per signa locatas, [3.88] in quibus omnis erit fortunae condita summa, [3.89] ut cursu stellae septem laeduntve iuvantve [3.90] cardinibusve movet divina potentia mundum, 90 [3.91] sic felix aut triste venit per singula fatum, [3.92] talis et illius sors est speranda negoti. [3.93] haec mihi sollemni sunt ordine cuncta canenda [3.94] et titulis signanda suis rerumque figuris, [3.95] ut pateat positura operum nomenque genusque. 95 [3.96] Fortunae sors prima data est. hoc illa per artem [3.97] censetur titulo, quia proxima continet in se [3.98] fundamenta domus domuique haerentia cuncta: [3.99] qui modus in servis, qui sit concessus in arvis [3.100] quamque datum magnas operum componere moles, 100 [3.101] ut vaga fulgentis concordant sidera caeli. [3.102] post hinc militiae locus est, qua quidquid in armis [3.103] quodque peregrinas inter versantibus urbes [3.104] accidere assuevit titulo comprenditur uno. [3.105] tertia ad urbanos statio est numeranda labores 105 [3.106] (hoc quoque militiae genus est, civilibus actis [3.107] compositum) fideique tenet parentia vincla; [3.108] format amicitias et saepe cadentia frustra [3.109] officia, et cultus contingant praemia quanta [3.110] edocet, appositis cum mundus consonat astris. 110 [3.111] iudiciorum opus in quarto natura locavit [3.112] fortunamque fori: fundentem verba patronum [3.113] pendentemque reum lingua labrisque loquentis [3.114] impositum, et populo nudantem condita iura [3.115] atque expensa sua solventem iurgia fronte, 115 [3.116] cum iudex veri nihil amplius advocat ipso. [3.117] quidquid propositas inter facundia leges [3.118] efficit, hoc totum partem concessit in unam [3.119] atque, utcumque regunt dominantia sidera, paret. [3.120] quintus coniugio gradus est per signa dicatus 120 [3.121] et socios tenet, et committens hospita iura [3.122] iungitur et similis coniungens foedus amicos. [3.123] in sexta dives numeratur copia sede [3.124] atque adiuncta salus rerum, quarum altera quanti [3.125] contingant usus monet, altera quam diuturni, 125 [3.126] sidera ut inclinant vires et templa gubernant. [3.127] septima censetur saevis horrenda periclis, [3.128] si male subscribunt stellae per signa locatae. [3.129] nobilitas tenet octavam, qua constat honoris [3.130] condicio et famae modus et genus et specioso 130 [3.131] gratia praetexto. nonus locus occupat omnem [3.132] natorum sortem dubiam patriosque timores [3.133] omniaque infantum mixta nutricia turba. [3.134] huic vicinus erit, vitae qui continet actum, [3.135] in quo sortimur mores, et qualibus omnis 135 [3.136] formetur domus exemplis, quamque ordine certo [3.137] ad sua compositi discedant munera servi. [3.138] praecipua undecima pars est in sorte locata, [3.139] quae summam nostri semper viresque gubernat, [3.140] quaque valetudo constat, nunc libera morbis, 140 [3.141] nunc oppressa, movent ut mundum sidera cumque. [3.142] non alia est sedes, tempusve genusve medendi [3.143] quae sibi deposcat vel cuius tempore praestet [3.144] auxilium et vitae sucos miscere salubris. [3.145] ultimus et totam concludens ordine summam 145 [3.146] rebus apiscendis labor est, qui continet omnis [3.147] votorum effectus, et, quae sibi quisque suisque [3.148] proponit studia atque artes, haec irrita ne sint. [3.149] seu ferat officium nutus blanditus in omnis, [3.150] aspera sive foro per litem iurgia temptet, 150 [3.151] fortunamve petat pelago ventisque sequatur, [3.152] seu Cererem plena vincentem credita messe [3.153] aut repetat Bacchum per pinguia musta fluentem, [3.154] hac in parte dies atque hac momenta dabuntur, [3.155] si bene convenient stellae per signa sequentes; 155 [3.156] quarum ego posterius vires in utrumque valentis [3.157] ordine sub serto reddam, cum pandere earum [3.158] incipiam effectus. nunc, ne permixta legentem [3.159] confundant, nudis satis est insistere membris. [3.160] Et, quoniam certo digestos orbe labores 160 [3.161] nominaque in numerum viresque exegimus omnis [3.162] (athla vocant Grai, quae cuncta negotia rerum [3.163] in genera et partes bis sex divisa coercent), [3.164] nunc, quibus accedant signis quandoque, canendum est. [3.165] perpetuas neque enim sedes eademve per omnis 165 [3.166] sidera nascentis retinent, sed tempore mutant, [3.167] nunc huc nunc illuc signorum mota per orbem, [3.168] incolumis tamen ut maneat qui conditus ordo est. [3.169] ergo age, ne falsa variet genitura figura, [3.170] si sua quemque voles revocare ad signa laborem, 170 [3.171] Fortunae conquire locum per sidera cuncta, [3.172] quae primum est aerumnosis pars dicta sub athlis. [3.173] qui tibi cum fuerit certa ratione repertus, [3.174] cetera praedicto subeuntibus ordine signis [3.175] coniunges, teneant proprias ut singula sedes. 175 [3.176] et, ne forte vagus Fortunae quaerere sedem [3.177] incipias, duplici certam ratione capesse. [3.178] cum tibi, nascentis percepto tempore, forma [3.179] constiterit caeli, stellis ad signa locatis, [3.180] transverso Phoebus si cardine celsior ibit 180 [3.181] qui tenet exortum vel qui demergit in undas, [3.182] per tempus licet affirmes natum esse diei. [3.183] at, si subiectis senis fulgebit in astris [3.184] inferior dextra laevaque tenentibus orbem [3.185] cardinibus, noctis fuerit per tempora natus. 185 [3.186] haec tibi cum fuerint certo discrimine nota, [3.187] tunc, si forte dies nascentem exceperit alma, [3.188] a sole ad lunam numerabis in ordine partes [3.189] signorum, ortivo totidem de cardine duces, [3.190] quem bene partitis memorant horoscopon astris. 190 [3.191] in quodcumque igitur numerus pervenerit astrum [3.192] hoc da Fortunae. iunges tum cetera signis [3.193] athla suis, certo subeuntibus ordine cunctis. [3.194] at, cum obducta nigris nox orbem texerit alis, [3.195] siquis erit qui tum materna excesserit alvo, 195 [3.196] verte vias, sicut naturae vertitur ordo. [3.197] consule tum Phoeben imitantem lumina fratris [3.198] semper et in proprio regnantem tempore noctis; [3.199] quotque ab ea Phoebus partes et signa recedit [3.200] tot numerare iubet fulgens horoscopos a se. 200 [3.201] hunc Fortuna locum teneat subeuntibus athlis, [3.202] ordine naturae sicut sunt cuncta locata. [3.203] Forsitan et quaeras, agili rem corde notandam, [3.204] qua ratione queas, natalis tempore, nati [3.205] exprimere immerso surgentem horoscopon orbe. 205 [3.206] quod nisi subtili visum ratione tenetur, [3.207] fundamenta ruunt artis nec consonat ordo; [3.208] cardinibus quoniam falsis, qui cuncta gubernant, [3.209] mentitur faciem mundus nec constat origo [3.210] flexaque momento variantur sidera templi. 210 [3.211] sed, quanta effectu, res est tam plena laboris [3.212] cursibus aeternis mundum per signa volantem, [3.213] ut totum lustret curvatis arcubus orbem, [3.214] exprimere et vultus eius componere certos [3.215] ac tantae molis minimum deprendere punctum: 215 [3.216] quae pars exortum vel quae fastigia mundi [3.217] 216a [3.218] auferat occasus aut imo sederit orbe. [3.219] Nec me vulgatae rationis praeterit ordo, [3.220] quae binas tribuit signis surgentibus horas [3.221] et paribus spatiis aequalia digerit astra, 220 [3.222] ut parte ex illa, qua Phoebi coeperit orbis, [3.223] discedat numerus summamque accommodet astris, [3.224] donec perveniat nascentis tempus ad ipsum, [3.225] atque, ubi substiterit, signum dicatur oriri. [3.226] sed iacet obliquo signorum circulus orbe, 225 [3.227] atque alia inflexis oriuntur sidera membris, [3.228] ast illis magis est rectus surgentibus ordo, [3.229] ut propius nodis aliquod vel longius astrum est. [3.230] vix finit luces Cancer, vix bruma reducit, [3.231] quam brevis ille iacet, tam longus circulus hic est; 230 [3.232] Libra Ariesque parem reddunt noctemque diemque. [3.233] sic media extremis pugnant extremaque summis. [3.234] nec nocturna minus variant quam tempora lucis, [3.235] sed tantum adversis idem stat mensibus ordo. [3.236] in tam dissimili spatio variisque dierum 235 [3.237] umbrarumque modis quis credere possit in auras [3.238] omnia signa pari mundi sub lege meare? [3.239] adde quod incerta est horae mensura neque ullam [3.240] altera par sequitur, sed, sicut summa dierum [3.241] vertitur, et partes surgunt rursusque recedunt; 240 [3.242] cum tamen, in quocumque dies deducitur astro, [3.243] sex habeat supra terras, sex signa sub illis. [3.244] quo fit ut in binas non possint omnia nasci, [3.245] cum spatium non sit sibi par pugnantibus horis, [3.246] si modo bis senae servantur luce sub omni, 245 [3.247] quem numerum debet ratio sed non capit usus. [3.248] Nec tibi constabunt aliter vestigia veri, [3.249] ni, lucem noctemque paris dimensus in horas, [3.250] in quantum vario pateant sub tempore noris, [3.251] regulaque exacta primum formetur in hora 250 [3.252] quae surgens sidensque diem perpendat et umbras. [3.253] haec erit, in Libra cum lucem vincere noctes [3.254] incipiunt vel cum medio concedere vere. [3.255] tunc etenim solum bis senas tempora in horas [3.256] aequa patent, medio quod currit Phoebus Olympo. 255 [3.257] is cum per gelidas hiemes summotus in austros [3.258] fulget in octava Capricorni parte biformis, [3.259] tunc angusta dies vernalis fertur in horas [3.260] dimidiam atque novem, sed nox oblita diei [3.261] bis septem apposita, numerus ne claudicet, hora 260 [3.262] dimidia. sic in duodenas exit utrimque [3.263] et redit in solidum natura condita summa. [3.264] inde cadunt noctes surguntque in tempora luces, [3.265] nunc huc nunc illuc gradibus per sidera certis 268 [3.266] impulsae, quorum ratio manifesta per artem [3.267] collecta est venietque suo per carmina textu, [3.268] donec ad ardentis pugnarunt sidera Cancri; 264 [3.269] atque ibi conversis vicibus mutantur in horas [3.270] brumalis, noctemque dies lucemque tenebrae [3.271] hibernam referunt, alternaque tempora vincunt. [3.272] atque haec est illas demum mensura per oras 271 [3.273] quas rigat aestivis gravidus torrentibus amnis [3.274] Nilus et erumpens imitatur sidera mundi [3.275] per septem fauces atque ora fugantia pontum. [3.276] Nunc age, quot stadiis et quanto tempore surgant 275 [3.277] sidera, quotque cadant, animo cognosce sagaci, [3.278] ne magna in brevibus lateant compendia dictis. [3.279] nobile Lanigeri sidus, quod cuncta sequuntur, [3.280] dena quater stadia exoriens duplicataque ducit [3.281] cum cadit, atque horam surgens eiusque trientem 280 [3.282] occupat, occiduus geminat. tum cetera signa [3.283] octonis crescunt stadiis orientia in orbem [3.284] et totidem amittunt gelidas vergentia in umbras. [3.285] hora novo crescit per singula signa quadrante [3.286] tertiaque e quinta pars parte inducitur eius. 285 [3.287] haec sunt ad Librae sidus surgentibus astris [3.288] incrementa: pari momento damna trahuntur [3.289] cum subeunt orbem. rursusque a sidere Librae [3.290] ordine mutato paribus per tempora versa [3.291] momentis redeunt. nam, per quot creverat astrum 290 [3.292] Lanigeri stadia aut horas, tot Libra recedit; [3.293] occiduusque Aries spatium tempusque cadendi [3.294] quod tenet, in tantum Chelae consurgere perstant. [3.295] excipiunt vicibus se signa sequentia versis. [3.296] haec ubi constiterint vigilanti condita mente 295 [3.297] iam facile est tibi, quod quandoque horoscopet astrum, [3.298] noscere, cum liceat certis surgentia signa [3.299] ducere temporibus propriasque ascribere in horas, [3.300] partibus ut ratio signo ducatur ab illo, [3.301] in quo Phoebus erit, quarum mihi reddita summa est. 300 [3.302] Sed neque per terras omnis mensura dierum [3.303] umbrarumque eadem est, simili nec tempora summa [3.304] mutantur: modus est varius ratione sub una. [3.305] nam, qua Phrixei ducuntur vellera signi [3.306] Chelarumque fides iustaeque examina Librae, 305 [3.307] omnia consurgunt binas ibi signa per horas, [3.308] quod medius recto praeciditur ordine mundus [3.309] aequalisque super transversum vertitur axem. [3.310] illic perpetua iunguntur pace diebus [3.311] obscurae noctes; aequo stat foedere tempus; 310 [3.312] nec manifesta patet falsi fallacia mundi, [3.313] sed similis simili toto nox redditur aevo; [3.314] omnibus autumnus signis, ver omnibus unum, [3.315] una quod aequali lustratur linea Phoebo. [3.316] nec refert illic quo sol decurrat in astro, 315 [3.317] litoreumne coquat Cancrum contrane feratur, [3.318] [sideribus mediis an quae sint quattuor inter] [3.319] quod, quamquam per tris signorum circulus arcus [3.320] obliquus iaceat, recto tamen ordine zonae [3.321] consurgunt supra caput in terrasque feruntur 320 [3.322] et paribus spatiis per singula lustra resurgunt, [3.323] ac bene diviso mundus latet orbe patetque. [3.324] at, simul ex illa terrarum parte recedas, [3.325] quidquid ad extremos temet provexerit axes [3.326] per convexa gradus gressum fastigia terrae, 325 [3.327] quam tereti natura solo decircinat orbem [3.328] in tumidum et mediam mundo suspendit ab omni,++ [3.329] ergo ubi conscendes orbem scandensque rotundum [3.330] degrediere simul, fugiet pars altera terrae, [3.331] altera reddetur. sed, quantum inflexeris orbem, 330 [3.332] tantum inclinabit caeli positura volantis, [3.333] et modo quae fuerant surgentia limite recto [3.334] sidera curvato ducentur in aethera tractu, [3.335] atque erit obliquo signorum balteus orbe [3.336] qui transversus erat, statio quando illius una est, 335 [3.337] nostrae mutantur sedes. ergo ipsa moveri [3.338] tempora iam ratio cogit variosque referre [3.339] sub tali regione dies, cum sidera flexo [3.340] ordine conficiant cursus obliqua malignos, [3.341] longius atque aliis aliud propiusve recumbat. 340 [3.342] pro spatio mora magna datur: quae proxima nobis [3.343] consurgunt, longos caeli visuntur in orbes; [3.344] ultima quae fulgent, celeris merguntur in umbras. [3.345] et, quanto ad gelidas propius quis venerit Arctos, [3.346] tam magis effugiunt oculos brumalia signa, 345 [3.347] vixque ortis occasus erit. si longius inde [3.348] procedat, totis condentur singula membris [3.349] tricenasque trahent conexo tempore noctes [3.350] et totidem luces adiment. sic parva dierum [3.351] efficitur mora et attritis consumitur horis 350 [3.352] paulatimque perit, spatio fugientibus astris. [3.353] pluraque, per partes surrepto tempore, signa [3.354] quaerentur medio terrae celata tumore [3.355] abducentque simul Phoebum texentque tenebras, [3.356] mensibus ereptis donec sit debilis annus. 355 [3.357] si vero natura sinat sub vertice caeli, [3.358] quem gelidus rigidis fulcit compagibus axis, [3.359] aeternas super ire nives orbemque rigentem [3.360] prona Lycaoniae spectantem membra puellae, [3.361] stantis erit caeli species, laterumque meatu 360 [3.362] turbinis in morem recta vertigine curret. [3.363] inde tibi obliquo sex tantum signa patebunt [3.364] circuitu, nullos umquam fugientia visus [3.365] sed teretem acclini mundum comitantia spira. [3.366] hic erit una dies per senos undique menses 365 [3.367] dimidiumque trahens contextis lucibus annum, [3.368] numquam erit occiduus quod tanto tempore Phoebus, [3.369] dum bis terna suis perlustrat cursibus astra, [3.370] sed circum volitans recto versabitur orbe. [3.371] at, simul e medio praeceps descenderit orbe 370 [3.372] inferiora petens deiecto sidera curru [3.373] et dabit in pronum laxas effusus habenas, [3.374] per totidem menses iunget nox una tenebras [3.375] vertice sub caeli. nam quisquis spectat ab axe, [3.376] dimidium e toto mundi videt orbe rotundi, 375 [3.377] pars latet inferior; neque enim circumvenit illum [3.378] recta acies, mediaque tenus distenditur alvo. [3.379] effugit ergo oculos summo spectantis ab orbe [3.380] dum sex summersis vectatur Phoebus in astris, [3.381] abducitque simul luces tenebrasque relinquit 380 [3.382] sideribus, donec totidem, quot mensibus actis [3.383] cesserat, inde redit geminasque ascendit ad Arctos. [3.384] hic locus in binas annum noctesque diesque [3.385] per duo partitae dirimit divortia terrae. [3.386] Et, quoniam quanto varientur tempora motu 385 [3.387] et quibus e causis dictum est, nunc accipe, signa [3.388] quot surgant in quoque loco cedantque per horas, [3.389] partibus ut prendi possint orientia certis, [3.390] ne falsus dubia ratione horoscopos erret. [3.391] atque hoc in totum certa sub lege sequendum est, 390 [3.392] singula quod nequeunt, per tot distantia motus, [3.393] temporibus numerisque suis exacta referri. [3.394] a me sumat iter positum, sibi quisque sequatur [3.395] perque suos tendat gressus, mihi debeat artem. [3.396] quacumque hoc parti terrarum quisque requiret, 395 [3.397] deducat proprias noctemque diemque per horas [3.398] maxima sub Cancro minimis quae cingitur umbris; [3.399] et sextam summae, fuerit quae forte, diurnae [3.400] vicino tribuat post Cancri templa Leoni; [3.401] at quae nocturnis fuerit mensura tenebris 400 [3.402] in totidem partes simili ratione secanda est, [3.403] ut, quantum una ferat, tantum tribuatur ad ortus [3.404] temporis averso nascenti sidere Tauro. [3.405] has inter quasque accipiet Nemeaeus horas [3.406] quod discrimen erit, per tris id divide partes, 405 [3.407] tertia ut accedat Geminis, qua tempora Tauri [3.408] vincant, atque eadem Cancro similisque Leoni, [3.409] sed certa sub lege, prioris semper ut astri 411 [3.410] incolumem servent summam crescantque novando. [3.411] sic erit ad summam ratio perducta priorem 408 [3.412] quam modo divisis Nemeaeus duxerit horis. [3.413] inde pari Virgo procedat temporis auctu. [3.414] his usque ad Chelas horarum partibus aucta 413 [3.415] per totidem e Libra decrescent sidera partes. [3.416] et, quantis in utrumque moris tollentur ad ortus, [3.417] diversam in sortem tantis mergentur ad umbras. [3.418] haec erit horarum ratio ducenda per orbem [3.419] 417a [3.420] illa, quot stadiis oriantur quaeque cadantque. [3.421] quae cum ter centum vicenaque constent, [3.422] detrahitur summae tota pars, quota demitur usque 420 [3.423] omnibus ex horis aestivae nomine noctis, [3.424] solstitium summo peragit cum Phoebus Olympo. [3.425] quodque his exsuperat demptis id ducito in aequas [3.426] sex partes, sextamque ardenti trade Leoni. [3.427] rursus qui steterit numerus sub nomine noctis 425 [3.428] eius erit signo Tauri pars illa dicanda. [3.429] quodque, haec, exsuperat, pars cum superatur ab illa, [3.430] distinguitque duas medio discrimine summas, [3.431] tertia pars eius, numero super addita Tauri, [3.432] tradetur Geminis. simili tum cetera lucro 430 [3.433] procedent numeros semper tutata priores [3.434] augebuntque novo vicinas munere summas, [3.435] donec perveniant ad iustae sidera Librae: [3.436] ex illa totidem per partes sic breviantur [3.437] Lanigeri ad fines; conversaque omnia lege 435 [3.438] accipiunt perduntque paris cedentia sortes. [3.439] haec via monstrabit stadiorum ponere summas [3.440] et numerare suos ortus per sidera cuncta. [3.441] quod bene cum propriis simul acceptaveris horis, [3.442] in nulla fallet regione horoscopos umquam, 440 [3.443] cum poterunt certis numerari singula signa [3.444] temporibus parte ex illa quam Phoebus habebit. [3.445] Nunc, quibus hiberni momentis surgere menses [3.446] incipiant (neque enim paribus per sidera cuncta [3.447] procedunt gradibus, nivei dum vellera signi 445 [3.448] contingant aequum luces cogentia et umbras [3.449] ferre iugum), magna est ratio breviterque docenda. [3.450] principio capienda tibi est mensura diei [3.451] quam minimam Capricornus agit, noctisque per horas [3.452] quam summam; quodque a iusto superaverit umbris, 450 [3.453] perdiderint luces, eius pars tertia signo [3.454] tradenda est medio semper, qua sorte retenta [3.455] dimidio vincat primum, vincatur et ipsum [3.456] extremo: totum in partes ita digere tempus. [3.457] his opibus tria signa valent; sed summa prioris 455 [3.458] ac medii numeri coniuncta sequentibus astris [3.459] cesserit, ut, senis fuerit si longior horis [3.460] brumali nox forte die, Capricornus in horam [3.461] dimidiam attollat luces, et Aquarius horam [3.462] ipse suam proprie ducat summaeque priori 460 [3.463] adiungat, Pisces tantum sibi temporis ipsi [3.464] constituant, quantum accipiant de sorte prioris, [3.465] et tribus expletis horis noctemque diemque [3.466] Lanigero tradant aequandam tempore veris. [3.467] incipit a sexta tempus procedere parte 465 [3.468] dividuum; triplicant vires haerentia signa [3.469] ultimaque acceptas duplicant. ita summa diebus [3.470] redditur, aequatae solvuntur faenore noctes 473 [3.471] rursus et incipiunt propria de sorte diebus [3.472] cedere diversa labentia tempora lege. 468 [3.473] namque Aries totidem deducit noctibus horas [3.474] quot prius abstulerant proprio sub nomine Pisces, [3.475] hora datur Tauro, cumuletque ut damna priora [3.476] dimidiam adiungunt Gemini. sic ultima primis [3.477] respondent, pariterque, illis quae proxima fulgent, 475 [3.478] et media aequatis censentur viribus astra. [3.479] [praecipuosque gerunt varianda ad tempora motus] [3.480] hac vice descendunt noctes a sidere brumae [3.481] tollunturque dies, annique invertitur orbis, [3.482] solstitium tardi dum fit sub sidere Cancri; 480 [3.483] tumque diem brumae nox aequat, tempora noctis [3.484] longa dies, similique redit, quam creverat, actu. [3.485] Illa etiam poterit nascens via ducere ad astrum [3.486] quod quandoque vadis emissum redditur orbi. [3.487] nam quota sit lucis, si luce requiritur, hora 485 [3.488] aspicies, atque hunc numerum revocabis in ipsum [3.489] multiplicans decies, adiectis insuper eidem [3.490] quinque tamen summis, quia qualicumque sub hora [3.491] ter quinas mundi se tollunt sidera partes. [3.492] hic ubi constiterit numerus, coniungere et illas, 490 [3.493] quae superent Phoebo partes per signa, memento. [3.494] ex hac tricenas summa per sidera partes [3.495] distribues, primamque vicem, quo Phoebus in astro [3.496] fulserit, inde aliis, solem quaecumque sequentur. [3.497] tum quo subsistet numerus consumptus in astro 495 [3.498] quave in parte suam summam nomenque relinquet [3.499] haec erit exoriens et pars et forma per ignes. [3.500] * 497a [3.501] contineat partes. ubi summam feceris unam, [3.502] tricenas dabis ex illa per singula signa, [3.503] donec deficiat numerus; quaque ille sub astri 500 [3.504] parte cadet, credas illam cum corpore natam [3.505] esse hominis pariterque orbem vidisse per umbras. [3.506] sic erit ipse tibi rapidis quaerendus in astris [3.507] natalis mundi certoque horoscopos ortu, [3.508] ut, cum exacta fides steterit sub cardine primo, 505 [3.509] fallere non possint summi fastigia caeli, [3.510] non celeres obitus, stent fundamenta sub imo, [3.511] [stent veri stellarum obitus verique subortus] [3.512] sideraque in proprias vires sortesque recedant. [3.513] Nunc sua reddentur generatim tempora signis, 510 [3.514] quae divisa etiam proprios ducuntur in annos [3.515] et menses lucesque suas horasque dierum, [3.516] per quae praecipuas ostendunt singula vires. [3.517] primus erit signi, quo Sol effulserit, annus, [3.518] annua quod lustrans consumit tempora mundum; 515 [3.519] proximus atque alii subeuntia signa sequuntur. [3.520] Luna dabit menses, peragit quod menstrua cursum. [3.521] tutelaeque suae primas horoscopos horas [3.522] asserit atque dies, traditque sequentibus astris. [3.523] sic annum mensesque suos natura diesque 520 [3.524] atque ipsas voluit numerari signa per horas, [3.525] omnia ut omne foret divisum tempus in astra [3.526] perque alterna suos variaret sidera motus, [3.527] ut cuiusque vices ageret redeuntis in orbem. [3.528] idcirco tanta est rerum discordia in aevo 525 [3.529] et subtexta malis bona sunt lacrimaeque sequuntur [3.530] vota nec inconstans servat fortuna tenorem; [3.531] usque adeo permixta fluit nec permanet usquam, [3.532] amisitque fidem variando cuncta per omnis. [3.533] non annis anni nec menses mensibus usquam 530 [3.534] conveniunt, seque ipsa dies alia usque requirit [3.535] horaque non ulli similis producitur horae, [3.536] tempora quod distant, propriis parentia signis, [3.537] per numeros omnis aevi divisa volantis, [3.538] talisque efficiunt vitas casusque animantum, 535 [3.539] qualia sunt, quorum vicibus tum vertimur, astra. [3.540] Sunt quibus et caeli placeat nascentis ab orae [3.541] sidere, quem memorant horoscopon inventores, [3.542] parte quod ex illa describitur hora diebus, [3.543] omne genus rationis agi per tempora et astra 540 [3.544] et capite ex uno menses annosque diesque [3.545] incipere atque horas tradique sequentibus astris; [3.546] et, quamquam socia nascantur origine cuncta, [3.547] diversas tamen esse vices, quod tardius illa, [3.548] haec citius peragant orbem. semel omnia ad astra 545 [3.549] hora die, bis mense dies venit, unus in anno [3.550] mensis et exactis bis sex iam solibus annus. [3.551] difficile est in idem tempus concurrere cuncta, [3.552] unius ut signi pariter sit mensis et annus [3.553] 549b [3.555] asperioris agant mensem; si mensis in astrum [3.556] laetius inciderit, signum sit triste diei; [3.557] si fortuna diem foveat, sit durior hora. [3.558] idcirco nihil in totum sibi credere fas est, [3.559] non annos signis, menses vertentibus annis, [3.560] mensibus aut luces, aut omnis lucibus horas, 555 [3.561] quod nunc illa nimis properant, nunc illa morantur, [3.562] et modo dest aliis, modo adest, vicibusque recedit [3.563] aut redit atque alio mutatur tempore tempus [3.564] interpellatum variata sorte dierum. [3.565] Et, quoniam docui, per singula tempora, vitae 560 [3.566] quod quandoque genus veniat, cuiusque sit astri [3.567] quisque annus, cuius mensis, simul hora diesque, [3.568] altera nunc ratio, quae summam continet aevi, [3.569] reddenda est, quot quaeque annos dare signa ferantur. [3.570] quae tibi, cum finem vitae per sidera quaeris, 565 [3.571] respicienda manet ratio numerisque notanda. [3.572] bis quinos annos Aries unumque triente [3.573] fraudatum dabit. appositis tu, Taure, duobus [3.574] vincis, sed totidem Geminorum vinceris astro, [3.575] tuque bis octonos, Cancer, binosque trientes, 570 [3.576] bisque novem, Nemeaee, dabis bessemque sub illis. [3.577] Erigone geminatque decem geminatque trientem, [3.578] nec plures fuerint Librae quam Virginis anni. [3.579] Scorpios aequabit tribuentem dona Leonem. [3.580] Centauri fuerint eadem quae munera Cancri. 575 [3.581] ter quinos, Capricorne, dares, si quattuor essent [3.582] appositi menses. triplicabit Aquarius annos [3.583] quattuor et menses vitam producet in octo. [3.584] Piscibus est Aries et sorte et finibus haerens: [3.585] lustra decem tribuent solis cum mensibus octo. 580 [3.586] Nec satis est annos signorum noscere certos, [3.587] ne lateat ratio finem quaerentibus aevi: [3.588] templa quoque et partes caeli sua munera norunt [3.589] et proprias tribuunt certo discrimine summas, [3.590] cum bene constiterit stellarum conditus ordo. 585 [3.591] sed mihi templorum tantum nunc iura canentur; [3.592] mox veniet mixtura suis cum viribus omnis, [3.593] cum bene materies steterit percognita rerum [3.594] non interpositis turbatarum undique membris. [3.595] si bene constiterit primo sub cardine Luna, 590 [3.596] qua redit in terras mundus, nascensque tenebit [3.597] exortum, octo tenor decies ducetur in annos [3.598] si duo decedant. at, cum sub culmine summo [3.599] consistet, tribus hic numerus fraudabitur annis. [3.600] bis quadragenos occasus dives in actus 595 [3.601] solis erat, numero nisi desset olympias una. [3.602] imaque tricenos bis fundamenta per annos [3.603] censentur bis sex adiectis messibus aevo. [3.604] quodque prius natum fuerit dextrumque trigonum [3.605] hoc sexagenos tribuit duplicatque quaternos. 600 [3.606] quod fuerit laevum praelataque signa sequetur [3.607] tricenos annos duplicat, tris insuper addit. [3.608] quaeque super signum nascens a cardine primum [3.609] tertia sors manet et summo iam proxima caelo [3.610] haec ter vicenos geminat, tris abstrahit annos. 605 [3.611] quaeque infra veniet spatio divisa sub aequo [3.612] per quinquagenas complet sua munera brumas. [3.613] quemque locum superat nascens horoscopos, ille [3.614] dena quater revocat vertentis tempora solis [3.615] accumulatque duos cursus iuvenemque relinquit. 610 [3.616] at qui praecedit surgentis cardinis oram [3.617] vicenos ternosque dabit nascentibus annos [3.618] vix degustatam rapiens sub flore iuventam. [3.619] quod super occasus templum est ter dena remittit [3.620] annorum spatia et decimam tribus applicat auctis. 615 [3.621] inferius puerum interimet, bis sexque peracti [3.622] immatura trahent natales corpora morti. [3.623] Sed tamen in primis memori sunt mente notanda [3.624] partibus adversis quae surgunt condita signa [3.625] divisumque tenent aequo discrimine caelum; 620 [3.626] quae tropica appellant, quod in illis quattuor anni [3.627] tempora vertuntur signis nodosque resolvunt [3.628] totumque emutant converso cardine mundum [3.629] inducuntque novas operum rerumque figuras. [3.630] Cancer ad aestivae fulget fastigia zonae 625 [3.631] extenditque diem summum parvoque recessu [3.632] destruit et, quanto fraudavit tempore luces, [3.633] in tantum noctes auget: stat summa per omnis. [3.634] tum Cererem fragili properant destringere culmo, [3.635] Campus et in varias destringit membra palaestras, 630 [3.636] et tepidas pelagus iactatum languet in undas. [3.637] tunc et bella fero tractantur Marte cruenta [3.638] nec Scythiam defendit hiems; Germania sicca [3.639] iam tellure fugit Nilusque tumescit in arva. [3.640] hic rerum status est, Cancri cum sidere Phoebus 635 [3.641] solstitium facit et summo versatur Olympo. [3.642] Parte ex adversa brumam Capricornus inertem [3.643] per minimas cogit luces et maxima noctis [3.644] tempora, producitque diem tenebrasque resolvit, [3.645] inque vicem nunc damna regit, nunc tempora supplet. 640 [3.646] tunc riget omnis ager, clausum mare, condita castra, [3.647] nec tolerant medias hiemes sudantia saxa, [3.648] statque uno natura loco paulumque quiescit. [3.649] Proxima in effectum et similis referentia motus [3.650] esse ferunt luces aequantia signa tenebris. 645 [3.651] namque Aries Phoebum repetentem sidera Cancri [3.652] inter principium reditus finemque coercet [3.653] tempora diviso iungens concordia mundo, [3.654] convertitque vices victumque a sidere Librae [3.655] exsuperare diem iubet et succumbere noctes, 650 [3.656] aestivi donec veniant ad sidera Cancri. [3.657] tum primum miti pelagus consternitur unda [3.658] et varios audet flores emittere tellus; [3.659] tum pecudum volucrumque genus per pabula laeta [3.660] in Venerem partumque ruit, totumque canora 655 [3.661] voce nemus loquitur frondemque virescit in omnem. [3.662] viribus in tantum signi natura movetur. [3.663] Huic ex adverso simili cum sorte refulget [3.664] Libra diem noctemque pari cum foedere ducens, [3.665] tantum quod victas usque ad se vincere noctes 660 [3.666] ex ipsa iubet, ad brumae dum tempora surgant. [3.667] tum Liber gravida descendit plenus ab ulmo [3.668] pinguiaque impressis despumant musta racemis; [3.669] mandant et sulcis Cererem, dum terra tepore [3.670] autumni resoluta patet, dum semina ducit. 665 [3.671] Quattuor haec et in arte valent, ut tempora vertunt [3.672] sic hos aut illos rerum flectentia casus [3.673] nec quicquam in prima patientia sede manere. [3.674] sed non per totas aequa est versura figuras, [3.675] annua nec plenis flectuntur tempora signis. 670 [3.676] una dies sub utroque aequat sibi tempore noctem, [3.677] dum Libra atque Aries autumnum verque figurant; [3.678] una dies toto Cancri longissima signo, [3.679] cui nox aequalis Capricorni sidere fertur: [3.680] cetera nunc urgent vicibus, nunc tempora cedunt. 675 [3.681] una ergo in tropicis pars est cernenda figuris, [3.682] quae moveat mundum, quae rerum tempora mutet, [3.683] facta novet, consulta alios declinet in usus, [3.684] omnia in aversum flectat contraque revolvat. [3.685] has quidam vires octava in parte reponunt; 680 [3.686] sunt quibus esse placet decimae; nec defuit auctor [3.687] qui primae momenta daret frenosque dierum. ## Liber IV [4.1] Quid tam sollicitis vitam consumimus annis [4.2] torquemurque metu caecaque cupidine rerum [4.3] aeternisque senes curis, dum quaerimus, aevum [4.4] perdimus et nullo votorum fine beati [4.5] victuros agimus semper nec vivimus umquam, 5 [4.6] pauperiorque bonis quisque est, quia plura requirit [4.7] nec quod habet numerat, tantum quod non habet optat, [4.8] cumque sibi parvos usus natura reposcat [4.9] materiam struimus magnae per vota ruinae [4.10] luxuriamque lucris emimus luxuque rapinas, 10 [4.11] et summum census pretium est effundere censum? [4.12] solvite, mortales, animos curasque levate [4.13] totque supervacuis vitam deplete querellis. [4.14] fata regunt orbem, certa stant omnia lege [4.15] longaque per certos signantur tempora casus. 15 [4.16] nascentes morimur, finisque ab origine pendet. [4.17] hinc et opes et regna fluunt et, saepius orta, [4.18] paupertas, artesque datae moresque creatis [4.19] et vitia et laudes, damna et compendia rerum. [4.20] nemo carere dato poterit nec habere negatum 20 [4.21] fortunamve suis invitam prendere votis [4.22] aut fugere instantem: sors est sua cuique ferenda. [4.23] an, nisi fata darent leges vitaeque necisque, [4.24] fugissent ignes Aenean, Troia sub uno [4.25] non eversa viro fatis vicisset in ipsis? 25 [4.26] aut lupa proiectos nutrisset Martia fratres, [4.27] Roma casis enata foret, pecudumque magistri [4.28] in Capitolinos duxissent fulmina montes, [4.29] includive sua potuisset Iuppiter arce, [4.30] captus et captis orbis foret: igne sepulto 30 [4.31] vulneribus victor repetisset Mucius urbem, [4.32] solus et oppositis clausisset Horatius armis [4.33] pontem urbemque simul, rupisset foedera virgo, [4.34] tresque sub unius fratres virtute iacerent? [4.35] nulla acies tantum vicit: pendebat ab uno 35 [4.36] Roma viro regnumque orbis sortita iacebat. [4.37] quid referam Cannas admotaque moenibus arma [4.38] Varronemque fuga magnum 38a [4.39] Fabiumque morando 39b [4.40] postque tuos, Trasimenne, lacus, 39a [4.41] cum vincere posset, 38b [4.42] accepisse iugum victae Carthaginis arces, 40 [4.43] seque ratum Hannibalem nostris cecidisse catenis [4.44] exitium generis furtiva morte luisse? [4.45] adde etiam Latias acies Romamque suismet [4.46] pugnantem membris, adice et civilia bella [4.47] et Cimbrum in Mario Mariumque in carcere victum. 45 [4.48] quod, consul totiens, exul, quod exule consul [4.49] adiacuit Libycis compar iactura ruinis [4.50] eque crepidinibus cepit Carthaginis urbem, [4.51] hoc, nisi fata darent, numquam fortuna tulisset. [4.52] quis te Niliaco periturum litore, Magne, 50 [4.53] post victas Mithridatis opes pelagusque receptum [4.54] et tris emenso meritos ex orbe triumphos, [4.55] cum te iam posses alium componere Magnum, [4.56] crederet, ut corpus sepeliret naufragus ignis [4.57] eiectaeque rogum facerent fragmenta carinae? 55 [4.58] quis tantum mutare potest sine numine fati? [4.59] ille etiam caelo genitus caeloque receptus, [4.60] cum bene compositis victor civilibus armis [4.61] iura togae regeret, totiens praedicta cavere [4.62] vulnera non potuit: toto spectante senatu, 60 [4.63] indicium dextra retinens nomenque, cruore [4.64] delevit proprio, possent ut vincere fata. [4.65] quid numerem eversas urbes regumque ruinas, [4.66] inque rogo Croesum Priamique in litore truncum, [4.67] cui nec Troia rogus? quid Xerxen, maius et ipso 65 [4.68] naufragium pelago? quid capto sanguine regem [4.69] Romanis positum, raptosque ex ignibus ignes [4.70] cedentemque viro flammam quae templa ferebat? [4.71] quot subitae veniunt validorum in corpora mortes [4.72] seque ipsae rursus fugiunt errantque per ignes! 70 [4.73] ex ipsis quidam elati rediere sepulcris, [4.74] atque his vita duplex, illis vix contigit una. [4.75] ecce levis perimit morbus graviorque remittit; [4.76] succumbunt artes, rationis vincitur usus, [4.77] cura nocet, cessare iuvat, mora saepe malorum 75 [4.78] dat pausas; laeduntque cibi parcuntque venena. [4.79] degenerant nati patribus vincuntque parentes [4.80] ingeniumque suum retinent; transitque per illum, [4.81] ex illo fortuna venit. furit alter amore [4.82] et pontum tranare potest et vertere Troiam, 80 [4.83] alterius frons est scribendis legibus apta. [4.84] ecce patrem nati perimunt natosque parentes [4.85] mutuaque armati coeunt in vulnera fratres. [4.86] non hominum hoc bellum est; coguntur tanta moveri [4.87] inque suas ferri poenas lacerandaque membra. 85 [4.88] quod Decios non omne tulit, non omne Camillos [4.89] tempus et invicta devictum mente Catonem, [4.90] materies in rem superat sed lege repugnat. [4.91] et neque paupertas breviores excipit annos [4.92] nec sunt immensis opibus venalia fata, 90 [4.93] sed rapit ex tecto funus Fortuna superbo [4.94] indicitque rogum summis statuitque sepulcrum. [4.95] quantum est hoc regnum, quod regibus imperat ipsis! [4.96] quin etiam infelix virtus et noxia felix, [4.97] et male consultis pretium est, prudentia fallit; 95 [4.98] nec Fortuna probat causas, sequiturque merentis, [4.99] sed vaga per cunctos nullo discrimine fertur. [4.100] scilicet est aliud, quod nos cogatque regatque, [4.101] maius, et in proprias ducat mortalia leges [4.102] attribuatque suos ex se nascentibus annos 100 [4.103] fortunaeque vices. permiscet saepe ferarum [4.104] corpora cum membris hominum: non seminis ille [4.105] partus erit; quid enim nobis commune ferisque, [4.106] quisve in portenti noxam peccarit adulter? [4.107] astra novant formas caelumque interserit ora. 105 [4.108] denique, si non est, fati cur traditur ordo, [4.109] cunctaque temporibus certis ventura canuntur? [4.110] nec tamen haec ratio facinus defendere pergit [4.111] virtutemve suis fraudare in praemia donis. [4.112] nam neque mortiferas quisquam minus oderit herbas 110 [4.113] quod non arbitrio veniunt sed semine certo, [4.114] gratia nec levior tribuetur dulcibus escis [4.115] quod natura dedit fruges, non ulla voluntas. [4.116] sic hominum meritis tanto sit gloria maior [4.117] quod caelo laudem debent, rursusque nocentis 115 [4.118] oderimus magis in culpam poenasque creatos. [4.119] nec refert scelus unde cadat, scelus esse fatendum. [4.120] hoc quoque fatale est, sic ipsum expendere fatum. [4.121] [quod quoniam docui, superest nunc ordine certo [4.122] caelestis fabricare gradus, qui ducere flexo 120 [4.123] tramite pendentem valeant ad sidera vatem] [4.124] Nunc tibi signorum mores summumque colorem [4.125] et studia et varias artes ex ordine reddam. [4.126] Dives fecundis Aries in vellera lanis [4.127] exutusque novis rursum spem semper habebit, 125 [4.128] naufragiumque inter subitum censusque beatos [4.129] crescendo cadet et votis in damna feretur, [4.130] in vulgumque dabit fructus et mille per artes [4.131] vellera diversos ex se parientia quaestus: [4.132] nunc glomerare rudis nunc rursus solvere lanas, 130 [4.133] nunc tenuare levi filo nunc ducere telas, [4.134] nunc emere et varias in quaestum vendere vestes, [4.135] quis sine non poterant ullae subsistere gentes [4.136] vel sine luxuria. tantum est opus, ipsa suismet [4.137] asseruit Pallas manibus dignumque putavit, 135 [4.138] seque in Arachnaeo magnam putat esse triumpho. [4.139] haec studia et similis dicet nascentibus artes, [4.140] et dubia in trepido praecordia pectore finget [4.141] seque sua semper cupientia vendere laude. [4.142] Taurus simplicibus dotabit rura colonis 140 [4.143] pacatisque labor veniet; nec praemia laudis [4.144] sed terrae tribuet partus. summittit in astris [4.145] colla iugumque suis poscit cervicibus ipse. [4.146] ille suis Phoebi portat cum cornibus orbem [4.147] militiam indicit terris et segnia rura 145 [4.148] in veteres revocat cultus, dux ipse laboris, [4.149] nec iacet in sulcis solvitque in pulvere pectus. [4.150] Serranos Curiosque tulit fascesque per arva [4.151] tradidit, eque suo dictator venit aratro. [4.152] laudis amor tacitae; mentes et corpora tarda 150 [4.153] mole valent, habitatque puer sub fronte Cupido. [4.154] Mollius e Geminis studium est et mitior aetas [4.155] per varios cantus modulataque vocibus ora [4.156] et gracilis calamos et nervis insita verba [4.157] ingenitumque sonum: labor est etiam ipse voluptas. 155 [4.158] arma procul lituosque volunt tristemque senectam, [4.159] otia et aeternam peragunt in amore iuventam. [4.160] inveniunt et in astra vias numerisque modisque [4.161] consummant orbem postque ipsos sidera linquunt: [4.162] natura ingenio minor est perque omnia servit. 160 [4.163] in tot fecundi Gemini commenta feruntur. [4.164] Cancer ad ardentem fulgens in cardine metam, [4.165] quam Phoebus summis revocatus cursibus ambit, [4.166] articulum mundi retinet lucesque reflectit. [4.167] ille tenax animi nullosque effusus in usus 165 [4.168] attribuit varios quaestus artemque lucrorum: [4.169] merce peregrina fortunam ferre per urbes [4.170] et gravia annonae speculantem incendia ventis [4.171] credere opes orbisque orbi bona vendere posse [4.172] totque per ignotas commercia iungere terras 170 [4.173] atque alio sub sole novas exquirere praedas [4.174] et rerum pretio subitos componere census. [4.175] ignava et, celeris optando sortibus annos, [4.176] dulcibus usuris aequo Iove tempora vendit. [4.177] ingenium sollers suaque in compendia pugnax. 175 [4.178] Quis dubitet, vasti quae sit natura Leonis [4.179] quasque suo dictet signo nascentibus artes? [4.180] ille novas semper pugnas, nova bella ferarum [4.181] apparat, et spolio vivit pecorumque rapinis; [4.182] hos habet hoc studium, postes ornare superbos 180 [4.183] pellibus et captas domibus praefigere praedas [4.184] et pacare metu silvas et vivere rapto. [4.185] sunt quorum similis animos nec moenia frenent, [4.186] sed pecudum mandris media grassentur in urbe [4.187] et laceros artus suspendant fronte tabernae 185 [4.188] luxuriaeque parent caedem mortesque lucrentur. [4.189] ingenium ad subitas iras facilisque recessus [4.190] aequale et puro sententia pectore simplex. [4.191] At quibus Erigone dixit nascentibus aevum [4.192] ad studium ducet mores et pectora doctis 191 [4.193] artibus instituet, nec tam compendia census [4.194] quam causas viresque dabit perquirere rerum. [4.195] illa decus linguae faciet regnumque loquendi [4.196] atque oculos mentis, qui possint cernere cuncta 195 [4.197] quamvis occultis naturae condita causis. [4.198] hinc et scriptor erit velox, cui littera verbum est [4.199] quique notis linguam superet cursimque loquentis [4.200] excipiat longas nova per compendia voces. [4.201] in vitio bona sunt: teneros pudor impedit annos, 200 [4.202] magnaque naturae cohibendo munera frenat [4.203] ora magisterio nodisque coercita Virgo. 190 [4.204] nec fecundus erit (quid mirum in virgine?) partus. 202 [4.205] Librantes noctem Chelae cum tempore lucis [4.206] per nova maturi post annum munera Bacchi [4.207] mensurae tribuent usus ac pondera rerum 205 [4.208] et Palamedeis certantem viribus ortum, [4.209] qui primus numeros rebus, qui nomina summis [4.210] imposuit certumque modum propriasque figuras. [4.211] hic etiam legum tabulas et condita iura [4.212] noverit atque notis levibus pendentia verba, 210 [4.213] et licitum sciet, et vetitum quae poena sequatur, [4.214] perpetuus populi privato in limine praetor. [4.215] non alio potius genitus sit Servius astro, [4.216] qui leges proprias posuit, cum iura retexit. [4.217] denique, in ambiguo fuerit quodcumque locatum 215 [4.218] et rectoris egens, diriment examina Librae. [4.219] Scorpios armata violenta cuspide cauda, [4.220] qua, sua cum Phoebi currum per sidera ducit, [4.221] rimatur terras et sulcis semina miscet, [4.222] in bellum ardentis animos et Martia castra 220 [4.223] efficit et multo gaudentem sanguine mentem [4.224] nec praeda quam caede magis. quin ipsa sub armis [4.225] pax agitur: capiunt saltus silvasque peragrant, [4.226] nunc hominum, nunc bella gerunt violenta ferarum, [4.227] nunc caput in mortem vendunt et funus harenae, 225 [4.228] atque hostem sibi quisque parat, cum bella quiescunt. [4.229] sunt quibus et simulacra placent et ludus in armis [4.230] (tantus amor pugnae), discuntque per otia bellum [4.231] et quodcumque pari studium producitur arte. [4.232] At, quibus in bifero Centauri corpore sors est 230 [4.233] nascendi concessa, libet subiungere currus, [4.234] ardentis et equos ad mollia ducere frena [4.235] et totis armenta sequi pascentia campis, [4.236] quadrupedum omne genus positis domitare magistris, [4.237] exorare tigres rabiemque auferre leoni 235 [4.238] cumque elephante loqui tantamque aptare loquendo [4.239] artibus humanis varia ad spectacula molem. [4.240] quippe ferae mixtum est hominis per sidera corpus [4.241] impositumque manet, quocirca regnat in illas. [4.242] quodque intenta gerit curvato spicula cornu, 240 [4.243] et nervos tribuit membris et acumina cordi [4.244] et celeris motus nec delassabile pectus. [4.245] Vesta tuos, Capricorne, fovet penetralibus ignes: [4.246] hinc artes studiumque trahis. nam quidquid in usus [4.247] ignis eget poscitque novas ad munera flammas 245 [4.248] sub te censendum est. scrutari caeca metalla, [4.249] depositas et opes terrarum exurere venis, [4.250] materiamque manu certa duplicare erit a te, [4.251] quidquid et argento fabricetur, quidquid et auro. [4.252] quod ferrum calidi solvant atque aera camini 250 [4.253] consummentque foci Cererem, tua munera surgent. [4.254] addis et in vestes studium mercemque fugantem [4.255] frigora, brumalem servans per saecula sortem, [4.256] qua retrahis ductas summa ad fastigia noctes [4.257] nascentemque facis revocatis lucibus annum. 255 [4.258] hinc et mobilitas rerum, mutataque saepe [4.259] mens natat; et 257a [4.260] Veneri mixto cum crimine servit 258b [4.261] pars prior, at 258a [4.262] melior iuncto sub pisce senecta est. 257b [4.263] Ille quoque, inflexa fontem qui proicit urna, 259 [4.264] cognatas tribuit iuvenalis Aquarius artes: [4.265] cernere sub terris undas, inducere terris, [4.266] ipsaque conversis aspergere fluctibus astra [4.267] litoribusque novis per luxum illudere ponto [4.268] et varios fabricare lacus et flumina ficta [4.269] et peregrinantis domibus suspendere rivos. 265 [4.270] mille sub hoc habitant artes, quas temperat unda. [4.271] quippe etiam mundi faciem sedesque movebit [4.272] sidereas caelumque novum versabit in orbem. [4.273] 268a [4.274] quae per aquas veniunt, operum, fontesque sequuntur. [4.275] mite genus dulcesque fluunt a sidere partus, [4.276] pectora nec sordent; faciles in damna feruntur; [4.277] nec dest nec superest census. sic profluit urna. [4.278] Ultima quos gemini producunt sidera Pisces, [4.279] his erit in pontum studium, vitamque profundo [4.280] credent et puppes aut puppibus arma parabunt, 275 [4.281] quidquid et in proprios pelagus desiderat usus. [4.282] innumerae veniunt artes: vix nomina rebus [4.283] sufficiunt, tot sunt parvae quoque membra carinae. [4.284] adde gubernandi studium, quod venit in astra [4.285] et pontum caelo vincit. bene noverit orbem 280 [4.286] fluminaque et portus, mundum ventosque, necesse est [4.287] iamque huc atque illuc agilem convertere clavum [4.288] et frenare ratem fluctusque effundere rector, [4.289] iam remis agere et lentas inflectere tonsas. [4.290] quin placidum ductis everrere retibus aequor 285 [4.291] litoribusque suis populos exponere captos [4.292] aut uncos celare cibis aut carcere fraudem, [4.293] navalis etiam pugnas, pendentia bella, [4.294] attribuunt pelagique infectos sanguine fluctus. [4.295] fecundum genus est natis et amica voluntas 290 [4.296] et celeres motus mutataque cuncta per aevum. [4.297] Hos tribuunt mores atque has nascentibus artes [4.298] bis sex materia propria pollentia signa. [4.299] Sed nihil in semet totum valet: omnia vires [4.300] cum certis sociant signis sub partibus aequis 295 [4.301] et velut hospitio mundi commercia iungunt [4.302] conceduntque suas partes retinentibus astris. [4.303] quam partem Graiae dixere decanica gentes. [4.304] a numero nomen positum est, quod partibus astra [4.305] condita tricenis triplici sub sorte feruntur 300 [4.306] et tribuunt denas in se coeuntibus astris [4.307] inque vicem ternis habitantur sidera signis. [4.308] sic altis natura manet consaepta tenebris [4.309] et verum in caeco est multaque ambagine rerum; [4.310] nec brevis est usus nec amat compendia caelum, 305 [4.311] verum aliis alia opposita est et fallit imago [4.312] mentiturque suas vires et munera celat. [4.313] quae tibi non oculis, alta sed mente fuganda est [4.314] caligo, penitusque deus, non fronte, notandus. [4.315] Nunc quae sint coniuncta quibus quove ordine reddam, 310 [4.316] ne lateant aliae vires aliena per astra. [4.317] namque Aries primam partem sibi vindicat ipsi, [4.318] altera sors Tauro, Geminis pars tertia cedit. [4.319] sidera sic inter divisum dicitur astrum [4.320] totque dabit vires dominos quotcumque recepit. 315 [4.321] diversa in Tauro ratio est, nec parte sub ulla [4.322] censetur: Cancro primam mediamque Leoni, [4.323] extremam Erigonae tribuit. natura per astrum [4.324] stat tamen et proprias miscet per singula vires. [4.325] Libra decem partes Geminorum prima capessit, 320 [4.326] Scorpios adiunctas; Centauri tertia pars est, [4.327] nec quicquam numero discernitur, ordine cedit. [4.328] Cancer in adversum Capricorni derigit astrum [4.329] bis quinas primum partes, dignatus in illo [4.330] temporis articulo sub quo censetur et ipse, 325 [4.331] quod facit aequalis luces brumalibus umbris [4.332] cognatamque gerit diverso in cardine legem; [4.333] alterius partis perfundit Aquarius ignes, [4.334] quem subeunt Pisces extremo sidere Cancri. [4.335] at Leo consortis meminit sub lege trigoni 330 [4.336] Lanigerumque ducem recipit Taurumque quadrato [4.337] coniunctum sibi; sub Geminis pars tertia fertur: [4.338] hos quoque contingit per senos linea flexus. [4.339] praecipuum Erigone Cancro concedit honorem [4.340] cui primam tribuit partem; vicina relicta est 335 [4.341] vicino, Nemeaee, tibi; pars ipsius una est [4.342] quae fastidito concessa est iure potiri. [4.343] sed Libra exemplo gaudet, pariterque regentem [4.344] noctes atque dies diverso in tempore secum [4.345] Lanigerum sequitur: veris iuga temperat ille, 340 [4.346] haec autumnalis componit lucibus umbras: [4.347] nulli concedit primam, traditque sequenti [4.348] vicinam partem; Centauri tertia summa est. [4.349] Scorpios in prima Capricornum parte locavit, [4.350] alterius dominum fecit cui nomen ab undis, 345 [4.351] extremas voluit partes sub Piscibus esse. [4.352] at qui contento minitatur spicula nervo [4.353] Lanigero primas tradit sub iure trigoni [4.354] et medias Tauro partes Geminisque supremas. [4.355] nec manet ingrati Capricornus crimine turpis 350 [4.356] sed munus reddit Cancro recipitque receptus [4.357] principiumque sui donat; coniuncta Leonis [4.358] regna ferunt, summas partes et Virginis esse. [4.359] fontibus aeternis gaudens urnaque fluenti [4.360] iura sui Librae permittit prima regenda, 355 [4.361] haerentisque decem partes Nepa vindicat ipsi; [4.362] summas Centaurus retinet iuvenale per astrum. [4.363] iam superant gemini Pisces, qui sidera claudunt. [4.364] Lanigero primos tradunt in finibus usus, [4.365] perque decem medias partes tu, Taure, receptus; 360 [4.366] quod superest, ipsi sumunt, utque orbe feruntur [4.367] extremo sic et sortis pars ultima cedit. [4.368] Haec ratio retegit latitantis robora mundi [4.369] in plurisque modos repetitaque nomina caelum [4.370] dividit et melius sociat, quo saepius, orbem. 365 [4.371] nec tua sub titulis fallantur pectora notis: [4.372] dissimulant, non ostendunt mortalibus astra. [4.373] altius est acies animi mittenda sagacis [4.374] inque alio quaerendum aliud iunctisque sequendum [4.375] viribus; et, cuius signi quis parte creatur, 370 [4.376] eius habet mores atque illo nascitur astro. [4.377] talis per denas sortes natura feretur. [4.378] testis erit varius sub eodem sidere fetus, [4.379] quodque in tam multis animantum milibus, uno [4.380] quae veniunt signo, tot sunt, quot corpora, mores, 375 [4.381] et genus externum referunt aliena per astra, [4.382] confusique fluunt partus hominum atque ferarum. [4.383] scilicet in partes iunguntur condita pluris [4.384] diversasque ferunt proprio sub nomine leges. [4.385] nec tantum lanas Aries nec Taurus aratra 380 [4.386] nec Gemini Musas nec merces Cancer amabit, [4.387] nec Leo venator veniet nec Virgo magistra, [4.388] mensuris aut Libra potens aut Scorpios armis [4.389] Centaurusque feris, igni Capricornus et undis [4.390] ipse suis Iuvenis geminique per aequora Pisces; 385 [4.391] mixta sed in pluris sociantur sidera vires. [4.392] 'Multum' inquis 'tenuemque iubes me ferre laborem, [4.393] rursus et in magna mergis caligine mentem, [4.394] cernere cum facili lucem ratione viderer.' [4.395] quod quaeris, deus est: conaris scandere caelum 390 [4.396] fataque fatali genitus cognoscere lege [4.397] et transire tuum pectus mundoque potiri. [4.398] pro pretio labor est nec sunt immunia tanta, [4.399] ne mirere viae flexus rerumque catenas. [4.400] admitti potuisse sat est: sint cetera nostra. 395 [4.401] at nisi perfossis fugiet te montibus aurum, [4.402] obstabitque suis opibus super addita tellus. [4.403] ut veniant gemmae, totus transibitur orbis, [4.404] nec lapidum pretio pelagus cepisse pigebit. [4.405] annua solliciti consument vota coloni, 400 [4.406] et quantae mercedis erunt fallacia rura! [4.407] quaeremus lucrum ventis Martemque sequemur [4.408] in praedas. pudeat tanto bona velle caduca. [4.409] luxuriae quoque militia est, vigilatque ruinis [4.410] venter, et, ut pereant, suspirant saepe nepotes. 405 [4.411] quid caelo dabimus? quantum est, quo veneat omne? [4.412] impendendus homo est, deus esse ut possit in ipso. [4.413] Hac tibi nascentum mores sunt lege notandi. [4.414] nec satis est signis dominantia discere signa [4.415] per denos numeros et quae sint insita cuique; 410 [4.416] sed proprias partes ipsas spectare memento [4.417] vel glacie rigidas vel quas exusserit ignis, [4.418] et sterilis utroque tamen, quas largior umor [4.419] quasve minor iusto vitiat. namque omnia mixtis [4.420] viribus et vario consurgunt sidera textu. 415 [4.421] est aequale nihil. terrenos aspice tractus [4.422] et maris et variis fugientia flumina ripis: [4.423] crimen ubique frequens et laudi noxia iuncta est. [4.424] sic sterilis tellus laetis intervenit arvis [4.425] ac subito rumpit parvo discrimine foedus; 420 [4.426] et modo portus erat pelagi iam vasta charybdis, [4.427] laudatique cadit post paulum gratia ponti; [4.428] et nunc per scopulos, nunc campis labitur amnis, [4.429] et, faciens iter aut quaerens, curritve reditve. [4.430] sic etiam caeli partes variantur in astris: 425 [4.431] ut signum signo, sic a se discrepat ipsum [4.432] momentoque negat vires usumque salubrem, [4.433] quodque per has geritur partes sine fruge creatur [4.434] aut cadit aut multis sentit bona mixta querellis. [4.435] hae mihi signandae proprio sunt carmine partes. 430 [4.436] sed quis tot numeros totiens sub lege referre, [4.437] tot partes iterare queat, tot dicere summas, [4.438] perque paris causas faciem mutare loquendi? [4.439] 433a [4.440] incidimus, sic verba piget; sed gratia derit, [4.441] in vanumque labor cedit quem despicit auris. [4.442] sed mihi per carmen fatalia iura ferenti [4.443] et sacros caeli motus ad iussa loquendum est, [4.444] nec fingenda datur, tantum monstranda figura. [4.445] ostendisse deum nimis est: dabit ipse sibimet [4.446] pondera. nec fas est verbis splendescere mundum: 440 [4.447] rebus erit maior. nec parva est gratia nostri [4.448] oris, si tantum poterit signare canenda. [4.449] accipe damnandae quae sint per sidera partes. [4.450] Lanigeri pars quarta nocet nec sexta salubris; [4.451] septima par illi ac decima est decimaeque secunda 445 [4.452] quaeque duas duplicant summas septemque novemque; [4.453] unaque viginti numeris pars addita laedit [4.454] et quinta et duram consummans septima partem. [4.455] Tauri nona mala est, similis cui tertia pars est [4.456] post decimam nec non decimae pars septima iuncta; 450 [4.457] bisque undena notans et bis duodena nocentes [4.458] quaeque decem trisque ingeminat fraudatque duobus [4.459] triginta numeros et tu, tricesima summa, es. [4.460] Pestifera in Geminis pars prima et tertia signi, [4.461] septima non melior, ter quintae noxia par est, 455 [4.462] unaque bis denis brevior nocet unaque maior, [4.463] et similis noxae veniet vicesima quinta [4.464] cumque duae subeunt vel cum se quattuor addunt. [4.465] Nec Cancri prima immunis nec tertia pars est [4.466] nec sexta; octava est similis, decimaque peracta 460 [4.467] prima rapit, nec ter quintae clementior usus; [4.468] septima post decimam luctum et vicesima portat [4.469] et quinta accedens et septima nonaque summa. [4.470] Tu quoque contactu primo, Nemeaee, timendus, [4.471] et quarta sub parte premis; bis quinta salubri 465 [4.472] terque caret caelo, vicesima et altera laedit; [4.473] e tribus appositis vitiat totidemque secutis [4.474] ultima, nec prima melior tricesima pars est. [4.475] Erigones nec pars prima est nec sexta nec una [4.476] ad decimam nec quarta nec octava utilis umquam; 470 [4.477] proxima viginti numeris et quarta timenda est, [4.478] et quae ter decimam claudit sors ultima partem. [4.479] Et quinta in Chelis et septima inutilis astri, [4.480] tertia et undecimae decimaeque est septima iuncta [4.481] quartaque bis denis actis et septima et ambae 475 [4.482] quae numerum claudunt nona et tricesima partes. [4.483] Scorpios in prima reus est, cui tertia par est [4.484] et sexta et decima et quae ter tibi quinta notatur, [4.485] undecimam geminans et quae vicesima quinta est [4.486] octavoque manet numero nonumque capessit. 480 [4.487] Si te fata sinant, quartam ne selige partem [4.488] Centauri; fuge et octavam; sex bisve peractis [4.489] octo, bis aut denis, metuendus dicitur aer, [4.490] cumque iterum duodena refert aut terna decemque [4.491] aut septena quater, vel cum ter dena figurat. 485 [4.492] Nec pars optanda est Capricorni septima; nona [4.493] consentit decimamque sequens quam tertia signat [4.494] et tribus aut una quae te, vicesima, fraudat [4.495] quaeve auget quinto numero vel septima fertur. [4.496] Pars est prima nocens fundentis semper Aquari, 489a [4.497] damnanda et decimae succedens prima peractae [4.498] tertiaque et quinta et numero quae condita nono est [4.499] et post viginti prima et vicesima quinta [4.500] cumque illa quartam accumulans vicesima nona. [4.501] Tertia per geminos et quinta et septima Pisces, [4.502] undecima et decimae metuenda est septima iuncta; 495 [4.503] et quinta in quinos numeros revocata duasque [4.504] accipiens ultra summas metuenda feretur. [4.505] Hae partes sterilem ducunt et frigore et igni [4.506] aera vel sicco vel quod superaverit umor, [4.507] si rapidus Mavors ignes iaculatur in illum 500 [4.508] Saturnusve suam glaciem Phoebusve calores. 501a [4.510] Nec te perceptis signorum cura relinquat [4.511] partibus: in tempus quaedam mutantur, et ortu [4.512] accipiunt proprias vires ultraque remittunt. [4.513] Namque, ubi se summis Aries extollet ab undis 505 [4.514] et cervice prior flexa quam cornibus ibit, [4.515] non contenta suo generabit pectora censu [4.516] et dabit in praedas animos solvetque pudorem: [4.517] tantum audere iuvat. sic ipse in cornua fertur [4.518] ut ruat aut vincat. non illos sedibus isdem 510 [4.519] mollia per placidas delectant otia curas, [4.520] sed iuvat ignotas semper transire per urbes [4.521] scrutarique novum pelagus totius et esse [4.522] orbis in hospitio. testis tibi Laniger ipse, [4.523] cum vitreum findens auravit vellere pontum 515 [4.524] orbatumque sua Phrixum per fata sorore [4.525] Phasidos ad ripas et Colchida tergore vexit. [4.526] At, quos prima creant nascentis sidera Tauri, [4.527] feminei incedunt. nec longe causa petenda est, [4.528] si modo per causas naturam quaerere fas est: 520 [4.529] aversus venit in caelum divesque puellis, [4.530] Pleiadum parvo referens glomeramine sidus. [4.531] accedunt et ruris opes, propriaque iuvencum [4.532] dote per inversos exornat vomere campos. [4.533] Sed, Geminos aequa cum profert unda tegitque 525 [4.534] parte, dabit studia et doctas producet ad artes. [4.535] nec triste ingenium sed dulci tincta lepore [4.536] corda creat, vocisque bonis citharaeque sonantis [4.537] instruit, et dotes cantus cum pectore iungit. [4.538] At, niger obscura Cancer cum nube feretur, 530 [4.539] qua velut exustus Phoebeis ignibus ignis [4.540] deficit et multa fuscat caligine sidus, [4.541] lumina deficient partus, geminamque creatis [4.542] mortem fata dabunt: se quisque et vivit et effert. [4.543] Sicui per summas avidus produxerit undas 535 [4.544] ora Leo et scandat malis hiscentibus orbem, [4.545] ille patri natisque reus, quas ceperit ipse, [4.546] non legabit opes, censumque immerget in ipso. [4.547] tanta fames animumque cibi tam dira cupido [4.548] corripit, ut capiat semet nec compleat umquam, 540 [4.549] inque epulas funus revocet pretiumque sepulcri. [4.550] Erigone surgens, quae rexit saecula prisca [4.551] iustitia rursusque eadem labentia fugit, [4.552] alta per imperium tribuit fastigia summum, [4.553] rectoremque dabit legum iurisque sacrati 545 [4.554] sancta pudicitia divorum templa colentem. [4.555] Sed, cum autumnales coeperunt surgere Chelae, [4.556] felix aequato genitus sub pondere Librae. [4.557] iudex examen sistet vitaeque necisque [4.558] imponetque iugum terris legesque rogabit. 550 [4.559] illum urbes et regna trement nutuque regentur [4.560] unius et caeli post terras iura manebunt. [4.561] Scorpios extremae cum tollet lumina caudae, [4.562] siquis erit stellis tunc suffragantibus ortus, [4.563] urbibus augebit terras iunctisque iuvencis 555 [4.564] moenia succinctus curvo describet aratro, [4.565] aut sternet positas urbes inque arva reducet [4.566] oppida et in domibus maturas reddet aristas. [4.567] tanta erit et virtus et cum virtute potestas. [4.568] Nec non Arcitenens, prima cum veste resurgit, 560 [4.569] pectora clara dabit bello, magnisque triumphis [4.570] conspicuum patrias victorem ducet ad arces, [4.571] altaque nunc statuet nunc idem moenia vertet. [4.572] sed nimium indulgens rebus Fortuna secundis [4.573] invidet in facie saevitque asperrima fronti. 565 [4.574] horrendus bello Trebiam Cannasque lacumque [4.575] ante fugam tali pensabat imagine victor. [4.576] Ultimus in caudae Capricornus acumine summo [4.577] militiam in ponto dictat puppisque colendae [4.578] dura ministeria et tenui discrimine mortis. 570 [4.579] Quod si quem sanctumque velis castumque probumque [4.580] hic tibi nascetur cum primus Aquarius exit. [4.581] Ne velit et primos animus procedere Pisces, [4.582] garrulitas odiosa datur linguaeque venenum [4.583] verba maligna novas mutantis semper ad aures 575 [4.584] criminaque ad populum populi ferre ore bilingui. [4.585] nulla fides inerit natis, sed summa libido [4.586] ardentem medios animum iubet ire per ignes. [4.587] scilicet in piscem sese Cytherea novavit, [4.588] cum Babyloniacas summersa profugit in undas 580 [4.589] anguipedem alatos umeros Typhona ferentem, [4.590] inseruitque suos squamosis Piscibus ignes. [4.591] nec solus fuerit geminis sub Piscibus ortus: [4.592] frater erit dulcisve soror, materve duorum. [4.593] Nunc age diversis dominantia sidera terris 585 [4.594] percipe. sed summa est rerum referenda figura. [4.595] quattuor in partes caeli discribitur orbis, [4.596] nascentem lapsumque diem mediosque calores [4.597] teque, Helice. totidem venti de partibus isdem [4.598] erumpunt secumque gerunt per inania bella. 590 [4.599] asper ab axe ruit Boreas, fugit Eurus ab ortu, [4.600] Auster amat medium solem Zephyrusque profectum. [4.601] hos inter binae mediis e partibus aurae [4.602] exspirant similis mutato nomine flatus. [4.603] ipsa natat tellus pelagi lustrata corona 595 [4.604] cingentis medium liquidis amplexibus orbem, [4.605] inque sinus pontum recipit, qui vespere ab atro [4.606] admissus dextra Numidas Libyamque calentem [4.607] alluit et magnae quondam Carthaginis arces, [4.608] litoraque in Syrtes revocans sinuata vadosas 600 [4.609] rursum usque ad Nilum derectis fluctibus exit. [4.610] laeva freti caedunt Hispanas aequora gentes [4.611] teque in vicinis haerentem, Gallia, terris [4.612] Italiaeque urbes dextram sinuantis in undam [4.613] usque canes ad, Scylla, tuos avidamque Charybdin. 605 [4.614] hac ubi se primum porta mare fudit, [4.615] enatat Ionio laxasque vagatur in undas [4.616] et, prius ut, laeva se fundens circuit omnem [4.617] Italiam, Hadriaco mutatum nomina ponto, [4.618] Eridanique bibit fluctus, vetat aequore bellum 610 [4.619] Illyricum, Epirumque lavat claramque Corinthum [4.620] et Peloponnesi patulas circumvolat oras; [4.621] rursus et in laevum refluit vastoque recessu [4.622] Thessaliae fines et Achaica praeterit arva. [4.623] hinc penitus iuvenisque freto mersaeque puellae 615 [4.624] truditur invitum, faucesque Propontis aperto [4.625] Euxino iniungit ponto Maeotis et undis, [4.626] quae tergo coniuncta manet fontemque ministrat. [4.627] inde ubi in angustas revocatus navita fauces [4.628] Hellespontiacis iterum se fluctibus effert, 620 [4.629] Icarium Aegaeumque secat laevaque nitentis [4.630] miratur populos Asiae totidemque tropaea [4.631] quot loca et innumeras gentes Taurumque minantem [4.632] fluctibus et Cilicum populos Syriamque perustam [4.633] ingentique sinu fugientis aequora terras, 625 [4.634] donec in Aegyptum redeunt curvata per undas [4.635] litora Niliacis iterum morientia ripis. [4.636] haec medium terris circumdat linea pontum [4.637] atque his undarum tractum constringit harenis. [4.638] mille iacent mediae diffusa per aequora terrae. 630 [4.639] Sardiniam in Libyco signant vestigia plantae, [4.640] Trinacria Italia tantum praecisa recessit, [4.641] adversa Euboicos miratur Graecia montes, [4.642] Aegaeis Crete civem sortita Tonantem [4.643] Aegyptique Cypros pulsatur fluctibus amnis. 635 [4.644] 635a [4.645] totque minore solo tamen emergentia ponto [4.646] litora, inaequalis Cycladas Delonque Rhodonque [4.647] Aulidaque et Tenedon vicinaque Corsica terris [4.648] litora Sardiniae primumque intrantis in orbem [4.649] Oceani victricem Ebusum et Balearica rura, 640 [4.650] innumeri surgunt scopuli montesque per altum. [4.651] Nec tantum ex una pontus sibi parte reclusit [4.652] faucibus abruptis orbem; nam litora plura [4.653] impulit oceano Phorcys, sed montibus altis [4.654] est vetitus totam ne vinceret aequore terram. 645 [4.655] namque inter borean ortumque aestate nitentem [4.656] in longum angusto penetrabilis aequore fluctus [4.657] pervenit et patulis tum demum funditur arvis [4.658] Caspiaque Euxini similis facit aequora ponti. [4.659] altera sub medium solem duo bella perinde 650 [4.660] intulit Oceanus terris. nam Persica fluctus [4.661] arva tenet, titulum pelagi praedatus ab isdem [4.662] quae rigat ipse locis, latoque infunditur orbe. [4.663] nec procul in mollis Arabas terramque ferentem [4.664] delicias variaeque novos radicis odores 655 [4.665] leniter affundit gemmantia litora pontus, [4.666] et terrae mare nomen habet. media illa duobus [4.667] * 657a [4.668] quondam Carthago regnum sortita sub armis, [4.669] ignibus Alpinas cum contudit Hannibal arces, [4.670] fecit et aeternum Trebiam Cannasque sepulcris 660 [4.671] obruit et Libyam Latias infudit in urbes. [4.672] huc varias pestes diversaque monstra ferarum [4.673] congessit bellis natura infesta futuris. [4.674] horrendos angues habitataque membra veneno [4.675] et mortis pastu viventia, crimina terrae, 665 [4.676] et vastos elephantas habet, saevosque leones [4.677] in poenas fecunda suas parit horrida tellus [4.678] et portentosos cercopum ludit in ortus [4.679] ac sterili peior siccas infestat harenas, [4.680] donec ad Aegypti ponat sua iura colonos. 670 [4.681] inde Asiae populi divesque per omnia tellus: [4.682] auratique fluunt amnes gemmisque relucet [4.683] pontus, odoratae spirant medicamina silvae: [4.684] India notitia maior, Parthique vel orbis [4.685] alter, et in caelum surgentis moenia Tauri 675 [4.686] totque illum circa diverso nomine gentes [4.687] ad Tanain Scythicis dirimentem fluctibus orbes [4.688] Maeotisque lacus Euxinique aspera ponti. [4.689] [aequora et extremum Propontidos Hellespontum] [4.690] hanc Asiae metam posuit natura potentis. 680 [4.691] quod superest Europa tenet, quae prima natantem [4.692] fluctibus excepitque Iovem taurumque resolvit, [4.693] ponere passa suos ignes, onerique iugavit. [4.694] ille puellari donavit nomine litus [4.695] et monumenta sui titulo sacravit amoris. 685 [4.696] maxima terra viris et fecundissima doctis [4.697] artibus: in regnum florentes oris Athenae; [4.698] Sparta manu, Thebae divis, et rege vel uno [4.699] princeps Pella domus, Troiani gratia belli; [4.700] Thessalia Epirosque potens vicinaque ripa 690 [4.701] Illyris, et Thrace Martem sortita colonum, [4.702] et stupefacta suos inter Germania partus; [4.703] Gallia per census, Hispania maxima bellis; [4.704] Italia in summa, quam rerum maxima Roma [4.705] imposuit terris caeloque adiungitur ipsa. 695 [4.706] Hos erit in fines orbis pontusque vocandus, [4.707] quem deus in partes per singula dividit astra [4.708] ac sua cuique dedit tutelae regna per orbem [4.709] et proprias gentes atque urbes addidit altas, [4.710] in quibus assererent praestantis sidera vires. 700 [4.711] ac, velut humana est signis discripta figura, [4.712] et, quamquam communis eat tutela per omne [4.713] corpus, et in proprium divisis artubus exit [4.714] (namque Aries capiti, Taurus cervicibus haeret, [4.715] bracchia sub Geminis censentur, pectora Cancro, 705 [4.716] te scapulae, Nemeaee, vocant teque ilia, Virgo, [4.717] Libra colit clunes et Scorpios inguine regnat, [4.718] et femina Arcitenens, genua et Capricornus amavit, [4.719] cruraque defendit Iuvenis, vestigia Pisces), [4.720] sic alias aliud terras sibi vindicat astrum. 710 [4.721] Idcirco in varias leges variasque figuras [4.722] dispositum genus est hominum, proprioque colore [4.723] formantur gentes, sociataque iura per artus [4.724] materiamque parem privato foedere signant. [4.725] flava per ingentis surgit Germania partus, 715 [4.726] Gallia vicino minus est infecta rubore, [4.727] asperior solidos Hispania contrahit artus. [4.728] Martia Romanis urbis pater induit ora [4.729] Gradivumque Venus miscens bene temperat artus, [4.730] perque coloratas subtilis Graecia gentes 720 [4.731] gymnasium praefert vultu fortisque palaestras, [4.732] et Syriam produnt torti per tempora crines. [4.733] Aethiopes maculant orbem tenebrisque figurant [4.734] perfusas hominum gentes; minus India tostos [4.735] progenerat; 725a [4.736] tellusque natans Aegyptia Nilo 726b [4.737] lenius irriguis infuscat corpora campis [4.738] iam propior 726a [4.739] mediumque facit moderata tenorem. 725b [4.740] Phoebus harenosis Afrorum pulvere terris 728 [4.741] exsiccat populos, et Mauretania nomen [4.742] oris habet titulumque suo fert ipsa colore. [4.743] adde sonos totidem vocum, totidem insere linguas [4.744] et mores pro sorte paris ritusque locorum; [4.745] adde genus proprium simili sub semine frugum [4.746] et Cererem varia redeuntem messe per urbes [4.747] nec paribus siliquas referentem viribus omnis, 735 [4.748] nec te, Bacche, pari donantem munere terras [4.749] atque alias aliis fundentem collibus uvas, [4.750] cinnama nec totis passim nascentia campis; [4.751] diversas pecudum facies propriasque ferarum [4.752] et duplici clausos elephantas carcere terrae. 740 [4.753] quot partes orbis, totidem sub partibus orbes, [4.754] ut certis discripta nitent regionibus astra [4.755] perfunduntque suo subiectas aere gentes. [4.756] Laniger in medio sortitus sidera mundo, [4.757] 744a [4.758] Cancrum inter gelidumque per tempora veris, [4.759] asserit in vires pontum quem vicerat ipse, [4.760] virgine delapsa cum fratrem ad litora vexit [4.761] et minui deflevit onus dorsumque levari. [4.762] illum etiam venerata colit vicina Propontis [4.763] et Syriae gentes et laxo Persis amictu 750 [4.764] vestibus ipsa suis haerens Nilusque tumescens [4.765] in Cancrum et tellus Aegypti iussa natare. [4.766] Taurus habet Scythiae montes Asiamque potentem [4.767] et mollis Arabas, silvarum ditia regna. [4.768] Euxinus Scythicos pontus sinuatus in arcus 755 [4.769] sub Geminis te, Phoebe, colit; vos Thracia, fratres, [4.770] ultimus et sola vos tranans colit Indica Ganges. [4.771] ardent Aethiopes Cancro, cui plurimus ignis: [4.772] hoc color ipse docet. Phrygia, Nemeaee, potiris [4.773] Idaeae matris famulus regnoque feroci 760 [4.774] Cappadocum Armeniaeque iugis; Bithynia dives [4.775] te colit et Macetum tellus, quae vicerat orbem. [4.776] Virgine sub casta felix terraque marique [4.777] est Rhodos, hospitium recturi principis orbem, [4.778] tumque domus vere Solis, cui tota sacrata est, 765 [4.779] cum caperet lumen magni sub Caesare mundi; [4.780] Ioniae quoque sunt urbes et Dorica rura, [4.781] Arcades antiqui celebrataque Caria fama. [4.782] quod potius colat Italiam, si seligat, astrum [4.783] quam quod cuncta regit, quod rerum pondera novit, 770 [4.784] designat summas et iniquum separat aequo, [4.785] tempora quo pendent, coeunt quo noxque diesque? [4.786] Hesperiam sua Libra tenet, qua condita Roma [4.787] orbis et imperium retinet discrimina rerum, [4.788] lancibus et positas gentes tollitque premitque, 775 [4.789] qua genitus Caesar melius nunc condidit urbem [4.790] et propriis frenat pendentem nutibus orbem. [4.791] inferius victae sidus Carthaginis arces [4.792] et Libyam Aegyptique latus donataque rura [4.793] Cyrenes lacrimis radicis Scorpios acris 780 [4.794] eligit, Italiaeque tamen respectat ad undas [4.795] Sardiniamque tenet fusasque per aequora terras. [4.796] Cnosia Centauro tellus circumdata ponto [4.797] paret, et in geminum Minois filius astrum [4.798] ipse venit geminus. celeris hinc Creta sagittas 785 [4.799] asserit intentosque imitatur sideris arcus. [4.800] insula Trinacriae fluitantem ad iura sororem [4.801] subsequitur Triviae sub eodem condita signo, [4.802] proximaque Italiae tenui divisa profundo [4.803] ora paris sequitur leges nec sidere rupta est. 790 [4.804] tu, Capricorne, regis quidquid sub sole cadente [4.805] est positum gelidamque Helicen quod tangit ab illo, [4.806] Hispanas gentes et quot fert Gallia dives; [4.807] teque feris dignam tantum, Germania, matrem [4.808] asserit ambiguum sidus terraeque marisque 795 [4.809] aestibus assiduis pontum terrasque sequentem. [4.810] sed Iuvenis nudos formatus mollior artus [4.811] Aegyptum ad tepidam Tyriasque recedit [4.812] et Cilicum gentes vicinaque Caribus arva. [4.813] Piscibus Euphrates datus est, ubi his ope sumpta 800 [4.814] cum fugeret Typhona Venus subsedit in undis, [4.815] et Tigris et rubri radiantia litora ponti. 806 [4.816] magna iacet tellus magnis circumdata ripis 802 [4.817] Parthis et Parthis domitae per saecula gentes, [4.818] Bactraque Aethiopes, Babylon et Susa Ninosque, [4.819] nominaque innumeris vix complectenda figuris. 805 [4.820] Sic divisa manet tellus per sidera cuncta, 807 [4.821] e quibus in proprias partes sunt iura trahenda; [4.822] namque eadem, quae sunt signis, commercia servant, [4.823] utque illa inter se coeunt odioque repugnant, 810 [4.824] nunc adversa polo, nunc et coniuncta trigono, [4.825] quaeque alia in varios affectus causa gubernat, [4.826] sic terrae terris respondent, urbibus urbes, [4.827] litora litoribus, regnis contraria regna; [4.828] sic erit et sedes fugienda petendaque cuique, 815 [4.829] sic speranda fides, sic et metuenda pericla, [4.830] ut genus in terram caelo descendit ab alto. [4.831] Percipe nunc etiam quae sint ecliptica Graio [4.832] nomine, quod certos quasi delassata per annos [4.833] non numquam cessant sterili torpentia motu. 820 [4.834] scilicet immenso nihil est aequale sub aevo [4.835] perpetuosque tenet flores unumque tenorem, [4.836] mutantur sed cuncta die variantque per annos; [4.837] et fecunda suis absistunt frugibus arva [4.838] continuosque negant partus effeta creando, 825 [4.839] rursus quae fuerant steriles ad semina terrae [4.840] post nova sufficiunt nullo mandante tributa. [4.841] concutitur tellus validis compagibus haerens [4.842] subducitque solum pedibus; natat orbis in ipso [4.843] et vomit Oceanus pontum sitiensque resorbet 830 [4.844] nec sese ipse capit. sic quondam merserat urbes, [4.845] humani generis cum solus constitit heres [4.846] Deucalion scopuloque orbem possedit in uno. [4.847] nec non, cum patrias Phaethon temptavit habenas, [4.848] arserunt gentes timuitque incendia caelum 835 [4.849] fugeruntque novas ardentia sidera flammas [4.850] atque uno metuit condi natura sepulcro. [4.851] in tantum longo mutantur tempore cuncta [4.852] atque iterum in semet redeunt. sic tempore certo [4.853] signa quoque amittunt vires sumuntque receptas. 840 [4.854] causa patet, quod, Luna quibus defecit in astris [4.855] orba sui fratris noctisque immersa tenebris, [4.856] cum medius Phoebi radios intercipit orbis [4.857] nec trahit assuetum quo fulget Delia lumen, [4.858] haec quoque signa suo pariter cum sidere languent 845 [4.859] incurvata simul solitoque exempta vigori [4.860] et velut elatam Phoeben in funere lugent. [4.861] ipsa docet titulo se causa: ecliptica signa [4.862] dixere antiqui. pariter sed bina laborant, [4.863] nec vicina loco sed quae contraria fulgent, 850 [4.864] sicut Luna suo tum tantum deficit orbe [4.865] cum Phoebum adversis currentem non videt astris. [4.866] nec tamen aequali languescunt tempore cuncta, [4.867] sed modo in affectus totus producitur annus, [4.868] nunc brevius lassata manent, nunc longius astra 855 [4.869] exceduntque suo Phoebeia tempora casu. [4.870] atque, ubi perfectum est spatium quod cuique dicatur [4.871] impleruntque suos certa statione labores [4.872] bina per adversum caelum fulgentia signa, [4.873] tum vice bina labant ipsis haerentia casus, 860 [4.874] quae prius in terras veniunt terrasque relinquunt, [4.875] sidereo non ut pugnet contrarius orbi [4.876] sed, qua mundus agit cursus, inclinet et ipse, [4.877] amissasque negant vires, nec munera tanta [4.878] nec similis reddunt noxas. locus omnia vertit. 865 [4.879] Sed quid tam tenui prodest ratione nitentem [4.880] scrutari mundum, si mens sua cuique repugnat [4.881] spemque timor tollit prohibetque a limine caeli? [4.882] 'conditur en' inquit 'vasto natura recessu [4.883] mortalisque fugit visus et pectora nostra, 870 [4.884] nec prodesse potest quod fatis cuncta reguntur, [4.885] cum fatum nulla possit ratione videri.' [4.886] quid iuvat in semet sua per convicia ferri [4.887] et fraudare bonis, quae nec deus invidet ipse, [4.888] quosque dedit natura oculos deponere mentis? 875 [4.889] perspicimus caelum, cur non et munera caeli? [4.890] 876a [4.891] inque ipsos penitus mundi descendere census [4.892] seminibusque suis tantam componere molem [4.893] et partum caeli sua per nutricia ferre [4.894] extremumque sequi pontum terraeque subire 880 [4.895] pendentis tractus et toto vivere in orbe. [4.896] [quanta et pars superet rationem discere noctis] [4.897] iam nusquam natura latet; pervidimus omnem [4.898] et capto potimur mundo nostrumque parentem [4.899] pars sua perspicimus genitique accedimus astris. 885 [4.900] an dubium est habitare deum sub pectore nostro [4.901] in caelumque redire animas caeloque venire, [4.902] utque sit ex omni constructus corpore mundus [4.903] aeris atque ignis summi terraeque marisque [4.904] hospitium menti totum quae infusa gubernet, 890 [4.905] sic esse in nobis terrenae corpora sortis [4.906] sanguineasque animas animo, qui cuncta gubernat [4.907] dispensatque hominem? quid mirum, noscere mundum [4.908] si possunt homines, quibus est et mundus in ipsis [4.909] exemplumque dei quisque est in imagine parva? 895 [4.910] an cuiquam genitos, nisi caelo, credere fas est [4.911] esse homines? proiecta iacent animalia cuncta [4.912] in terra vel mersa vadis, vel in aere pendent, [4.913] omnibus una quies venter censumque per artus, 899a [4.915] et, quia consilium non est, et lingua remissa. [4.916] unus inspectus rerum viresque loquendi [4.917] ingeniumque capax variasque educitur artes [4.918] hic partus, qui cuncta regit: secessit in urbes, [4.919] edomuit terram ad fruges, animalia cepit [4.920] imposuitque viam ponto, stetit unus in arcem 905 [4.921] erectus capitis victorque ad sidera mittit [4.922] sidereos oculos propiusque aspectat Olympum [4.923] inquiritque Iovem; nec sola fronte deorum [4.924] contentus manet, et caelum scrutatur in alvo [4.925] cognatumque sequens corpus se quaerit in astris. 910 [4.926] huic in tanta fidem petimus, quam saepe volucres [4.927] accipiunt trepidaeque suo sub pectore fibrae. [4.928] an minus est sacris rationem ducere signis [4.929] quam pecudum mortes aviumque attendere cantus? [4.930] atque ideo faciem caeli non invidet orbi 915 [4.931] ipse deus vultusque suos corpusque recludit [4.932] volvendo semper seque ipsum inculcat et offert, [4.933] ut bene cognosci possit doceatque videntis, [4.934] qualis eat, cogatque suas attendere leges. [4.935] ipse vocat nostros animos ad sidera mundus 920 [4.936] nec patitur, quia non condit, sua iura latere. [4.937] quis putet esse nefas nosci, quod cernere fas est? [4.938] nec contemne tuas quasi parvo in pectore vires: [4.939] quod valet, immensum est. sic auri pondera parvi [4.940] exsuperant pretio numerosos aeris acervos; 925 [4.941] sic adamas, punctum lapidis, pretiosior auro est; [4.942] parvula sic totum pervisit pupula caelum, [4.943] quoque vident oculi minimum est, cum maxima cernant; [4.944] sic animi sedes tenui sub corde locata [4.945] per totum angusto regnat de limite corpus. 930 [4.946] materiae ne quaere modum, sed perspice vires, [4.947] quas ratio, non pondus, habet: ratio omnia vincit. [4.948] ne dubites homini divinos credere visus, [4.949] iam facit ipse deos mittitque ad sidera numen, [4.950] maius et Augusto crescet sub principe caelum. ## Liber V [5.1] Hic alius finisset iter signisque relatis [5.2] quis adversa meant stellarum numina quinque [5.3] quadriiugis et Phoebus equis et Delia bigis [5.4] non ultra struxisset opus, caeloque rediret [5.5] ac per descensum medios percurreret ignes [5.6] Saturni, Iovis et Martis Solisque, sub illis [5.7] post Venerem et Maia natum te, Luna, vagantem. [5.8] me properare etiam mundus iubet omnia circum [5.9] sidera vectatum toto decurrere caelo, [5.10] cum semel aetherios ausus conscendere currus [5.11] summum contigerim sua per fastigia culmen. [5.12] hinc vocat Orion, magni pars maxima caeli, [5.13] et ratis heroum, quae nunc quoque navigat astris, [5.14] Fluminaque errantis late sinuantia flexus [5.15] et biferum Cetos squamis atque ore tremendo [5.16] Hesperidumque vigil custos et divitis auri [5.17] et Canis in totum portans incendia mundum [5.18] araque divorum, cui votum solvit Olympus; [5.19] illinc per geminas Anguis qui labitur Arctos [5.20] Heniochusque memor currus plaustrique Bootes [5.21] atque Ariadnaeae caelestia dona coronae, [5.22] victor et invisae Perseus cum falce Medusae [5.23] Andromedanque necans genitor cum coniuge Cepheus, [5.24] quaque volat stellatus Equus celerique Sagittae [5.25] Delphinus certans et Iuppiter alite tectus, [5.26] ceteraque in toto passim labentia caelo. [5.27] quae mihi per proprias vires sunt cuncta canenda [5.28] quid valeant ortu, quid cum merguntur in undas, [5.29] et quota de bis sex astris pars quaeque reducat. [5.32] Vir gregis et ponti victor, cui parte relicta [5.33] nomen onusque dedit nec pelle immunis ab ipsa, [5.34] Colchidos et magicas artes qui visere Iolcon [5.35] Medeae iussit movitque venena per orbem, [5.36] nunc quoque vicinam puppi, ceu naviget, Argo [5.37] a dextri lateris ducit regione per astra. [5.38] sed tum prima suos puppis consurgit in ignes, [5.39] quattuor in partes cum Corniger extulit ora. [5.40] illa quisquis erit terris oriente creatus, [5.41] rector erit puppis clavoque immobilis haerens [5.42] mutabit pelago terras ventisque sequetur [5.43] fortunam totumque volet tranare profundum [5.44] classibus atque alios menses altumque videre [5.45] Phasin et in cautes Tiphyn superare ruentem. [5.46] tolle sitos ortus hominum sub sidere tali, [5.47] sustuleris bellum Troiae classemque solutam [5.48] sanguine et appulsam terris; non invehet undis [5.49] Persida nec pelagus Xerxes facietque tegetque; [5.50] versa Syracusis Salamis non merget Athenas, [5.51] Punica nec toto fluitabunt aequore rostra [5.52] Actiacosque sinus inter suspensus utrimque [5.53] orbis et in ponto caeli fortuna natabit. [5.54] his ducibus caeco ducuntur in aequore classes [5.55] et coit ipsa sibi tellus totusque per usus [5.56] diversos rerum ventis arcessitur orbis. [5.57] Sed decima lateris surgens de parte sinistri [5.58] maximus Orion magnumque amplexus Olympum, [5.59] quo fulgente super terras caelumque trahente [5.60] ementita diem nigras nox contrahit alas, [5.61] sollertis animos, velocia corpora finget [5.62] atque agilem officio mentem curasque per omnis [5.63] indelassato properantia corda vigore. [5.64] instar erit populi totaque habitabit in urbe [5.65] limina pervolitans unumque per omnia verbum [5.66] mane salutandi portans communis amicus. [5.67] Sed, cum se terris Aries ter quinque peractis [5.68] partibus extollit, primum iuga tollit ab undis [5.69] Heniochus clivoque rotas convellit ab imo, [5.70] qua gelidus Boreas aquilonibus instat acutis. [5.71] ille dabit proprium studium caeloque retentas [5.72] quas prius in terris agitator amaverat artes: [5.73] stare levi curru moderantem quattuor ora [5.74] spumigeris frenata lupis et flectere equorum [5.75] praevalidas vires ac torto stringere gyro; [5.76] at, cum laxato fugerunt cardine claustra, [5.77] exagitare feros pronumque antire volantis [5.78] vixque rotis levibus summum contingere campum [5.79] vincentem pedibus ventos, vel prima tenentem [5.80] agmina in obliquum cursus agitare malignos [5.81] obstantemque mora totum praecludere circum, [5.82] vel medium turbae nunc dextros ire per orbes [5.83] fidentem campo, nunc meta currere acuta [5.84] spemque sub extremo dubiam suspendere casu. [5.85] nec non alterno desultor sidere dorso [5.86] quadrupedum et stabilis poterit defigere plantas, [5.87] pervolitans et equos ludet per terga volantum; [5.88] aut solo vectatus equo nunc arma movebit, [5.89] nunc leget in longo per cursum praemia circo. [5.90] quidquid de tali studio formatur habebit. [5.91] hinc mihi Salmoneus (qui caelum imitatus in orbe, [5.92] pontibus impositis missisque per aera quadrigis [5.93] expressisse sonum mundi sibi visus et ipsum [5.94] admovisse Iovem terris, dum fulmina fingit [5.95] sensit, et immissos ignes super ipse secutus [5.96] morte Iovem didicit) generatus possit haberi. [5.97] hoc genitum credas de sidere Bellerophonten [5.98] imposuisse viam mundo per signa volantem, [5.99] cui caelum campus fuerat, terraeque fretumque [5.100] sub pedibus, non ulla tulit vestigia cursus. [5.101] his erit Heniochi surgens tibi forma notanda. [5.102] Cumque decem partes Aries duplicaverit ortus, [5.103] incipient Haedi tremulum producere mentum [5.104] hirtaque tum demum terris promittere terga [5.105] qua dexter Boreas spirat. ne crede severae [5.106] frontis opus fingi, strictosque hinc ora Catones [5.107] abruptumque pari Torquatum et Horatia facta. [5.108] maius onus signo est, Haedis nec tanta petulcis [5.109] conveniunt: levibus gaudent lascivaque signant [5.110] pectora; et in lusus facilis agilemque vigorem [5.111] desudant; vario ducunt in amore iuventam; [5.112] in vulnus numquam virtus sed saepe libido [5.113] impellit, turpisque emitur vel morte voluptas; [5.114] et minimum cecidisse malum est, quia crimine vincunt. [5.115] nec non et cultus pecorum nascentibus addunt [5.116] pastoremque suum generant, cui fistula collo [5.117] haereat et voces alterna per oscula ducat. [5.118] Sed, cum bis denas augebit septima partes [5.119] Lanigeri, surgent Hyades. quo tempore natis [5.120] nulla quies placet, in nullo sunt otia fructu, [5.121] sed populum turbamque petunt rerumque tumultus. [5.122] seditio clamorque iuvat, Gracchosque tenentis [5.123] rostra volunt Montemque Sacrum rarosque Quirites; [5.124] pacis bella probant curaeque alimenta ministrant. [5.125] immundosque greges agitant per sordida rura; [5.126] et fidum Laertiadae genuere syboten. [5.127] hos generant Hyades mores surgentibus astris. [5.128] Ultima Lanigeri cum pars excluditur orbi, [5.129] quae totum ostendit terris atque eruit undis, [5.130] Olenie servans praegressos tollitur Haedos [5.131] egelido stellata polo, qua dextera pars est, [5.132] officio magni mater Iovis. illa Tonanti [5.133] fida alimenta dedit pectusque implevit hiantis [5.134] lacte suo, dedit et dignas ad fulmina vires. [5.135] hinc trepidae mentes tremebundaque corda creantur [5.136] suspensa ad strepitus levibusque obnoxia causis. [5.137] his etiam ingenita est visendi ignota cupido, [5.138] ut nova per montes quaerunt arbusta capellae, [5.139] semper et ulterius pascentes tendere gaudent. [5.140] Taurus, in aversos praeceps cum tollitur ortus, [5.141] sexta parte sui certantis luce sorores [5.142] Pleiadas ducit. quibus aspirantibus almam [5.143] in lucem eduntur Bacchi Venerisque sequaces [5.144] perque dapes mensasque super petulantia corda [5.145] et sale mordaci dulcis quaerentia risus. [5.146] illis cura sui cultus frontisque decorae [5.147] semper erit: tortos in fluctum ponere crines [5.148] aut vinclis revocare comas et vertice denso [5.149] fingere et appositis caput emutare capillis [5.150] pumicibusque cavis horrentia membra polire [5.151] atque odisse virum teretisque optare lacertos. [5.152] femineae vestes, nec in usum tegmina plantis [5.153] sed speciem, fictique placent ad mollia gressus. [5.154] naturae pudet, atque habitat sub pectore caeca [5.155] ambitio, et morbum virtutis nomine iactant. [5.156] semper amare parum est: cupient et amare videri. [5.157] Iam vero Geminis fraterna ferentibus astra [5.158] in caelum summoque natantibus aequore ponti [5.159] septima pars Leporem tollit. quo sidere natis [5.160] vix alas natura negat volucrisque meatus: [5.161] tantus erit per membra vigor referentia ventos. [5.162] ille prius victor stadio quam missus abibit; [5.163] ille cito motu rigidos eludere caestus, [5.164] nunc exire levis missas nunc mittere palmas, [5.165] ille pilam celeri fugientem reddere planta [5.166] et pedibus pensare manus et ludere fulcro [5.167] mobilibusque citos ictus glomerare lacertis, [5.168] ille potens turba perfundere membra pilarum [5.169] per totumque vagas corpus disponere palmas, [5.170] ut teneat tantos orbes sibique ipse reludat [5.171] et velut edoctos iubeat volitare per ipsum. [5.172] invigilat curis, somnos industria vincit, [5.173] otia per varios exercet dulcia lusus. [5.174] Nunc Cancro vicina canam, cui parte sinistra [5.175] consurgunt Iugulae. quibus aspirantibus orti [5.176] te, Meleagre, colunt flammis absentibus ustum [5.177] reddentemque tuae per mortem munera matri, [5.178] cuius et ante necem paulatim vita sepulta est, [5.179] atque Atalantaeos conatum ferre labores, [5.180] et Calydonea bellantem rupe puellam [5.181] vincentemque viros et quam potuisse videre [5.182] virgine maius erat sternentem vulnere primo. [5.183] quaque erat Actaeon silvis mirandus, et ante [5.184] quam canibus nova praeda fuit, ducuntur et ipsi, [5.185] retibus et claudunt campos, formidine montes. [5.186] mendacisque parant foveas laqueosque tenacis [5.187] currentisque feras pedicarum compede nectunt [5.188] aut canibus ferrove necant praedasque reportant. [5.189] sunt quibus in ponto studium est cepisse ferarum [5.190] diversas facies et caeco mersa profundo [5.191] sternere litoreis monstrorum corpora harenis [5.192] horrendumque fretis in bella lacessere pontum [5.193] et colare vagos inductis retibus amnes [5.194] ac per nulla sequi dubias vestigia praedas, [5.195] luxuriae quia terra parum, fastidit et orbem [5.196] venter, et ipse gulam Nereus ex aequore pascit. [5.197] At Procyon oriens, cum iam vicesima Cancro [5.198] septimaque ex undis pars sese emergit in astra, [5.199] venatus non ille quidem verum arma creatis [5.200] venandi tribuit. catulos nutrire sagacis [5.201] et genus a proavis, mores numerare per urbes, [5.202] retiaque et valida venabula cuspide fixa [5.203] lentaque correctis formare hastilia nodis, [5.204] et quaecumque solet venandi poscere cura [5.205] in proprios fabricare dabit venalia quaestus. [5.206] Cum vero in vastos surget Nemeaeus hiatus, [5.207] exoritur candens latratque Canicula flammas [5.208] et rabit igne suo geminatque incendia solis. [5.209] qua subdente facem terris radiosque vomente [5.210] divinat cineres orbes fatumque supremum [5.211] sortitur, languetque suis Neptunus in undis, [5.212] et viridis nemori sanguis decedit et herbis. [5.213] cuncta peregrinos orbes animalia quaerunt [5.214] atque eget alterius mundus; natura suismet [5.215] aegrotat morbis nimios obsessa per aestus [5.216] inque rogo vivit: tantus per sidera fervor [5.217] funditur atque uno cessant in lumine cuncta. [5.218] haec ubi se ponto per primas extulit oras, [5.219] nascentem quam nec pelagi restinxerit unda, [5.220] effrenos animos violentaque pectora finget [5.221] irarumque dabit fluctus odiumque metumque [5.222] totius vulgi. praecurrunt verba loquentis, [5.223] ante os est animus nec magnis concita causis [5.224] corda micant et lingua rabit latratque loquendo, [5.225] morsibus et crebris dentes in voce relinquit. [5.226] ardescit vino vitium, viresque ministrat [5.227] Bacchus et in flammam saevas exsuscitat iras. [5.228] nec silvas rupesque timent vastosque leones [5.229] aut spumantis apri dentes atque arma ferarum, [5.230] effunduntque suas concesso in corpore flammas. [5.231] ne talis mirere artes sub sidere tali, [5.232] cernis ut ipsum etiam sidus venetur in astris; [5.233] praegressum quaerit Leporem comprendere cursu. [5.234] Ultima pars magni cum tollitur orta Leonis, [5.235] Crater auratis surgit caelatus ab astris. [5.236] inde trahit quicumque genus moresque, sequetur [5.237] irriguos ruris campos amnesque lacusque, [5.238] et te, Bacche, tuas nubentem iunget ad ulmos, [5.239] disponetve iugis imitatus fronde choreas, [5.240] robore vel proprio fidentem in bracchia ducet [5.241] teque tibi credet semperque, ut matre resectum, [5.242] abiunget thalamis, segetemque interseret uvis, [5.243] quaeque alia innumeri cultus est forma per orbem [5.244] pro regione colet. nec parce vina recepta [5.245] hauriet, emeritis et fructibus ipse fruetur [5.246] gaudebitque mero mergetque in pocula mentem. [5.247] nec solum terrae spem credet in annua vota: [5.248] annonae quoque vectigal mercesque sequetur [5.249] praecipue quas umor alit nec deserit unda. [5.250] talis effinget Crater umoris amator. [5.251] Iam subit Erigone. quae cum tibi quinque feretur [5.252] partibus ereptis ponto, tollentur ab undis [5.253] clara Ariadnaeae quondam monumenta coronae [5.254] et mollis tribuent artes. hinc dona puellae [5.255] namque nitent, illinc oriens est ipsa puella. [5.256] ille colet nitidis gemmantem floribus hortum [5.260] caeruleumque oleis viridemve in gramine collem. [5.257] pallentis violas et purpureos hyacinthos [5.258] liliaque et Tyrias imitata papavera luces [5.259] vernantisque rosae rubicundo sanguine florem [5.261] conseret et veris depinget prata figuris. [5.262] aut varios nectet flores sertisque locabit [5.263] effingetque suum sidus similisque in mutua pressos 263a [5.265] incoquet atque Arabum Syriis mulcebit odores [5.266] et medios unguenta dabit referentia flatus, [5.267] ut sit adulterio sucorum gratia maior. [5.268] munditiae cultusque artesque decorae [5.269] et lenocinium vitae praesensque voluptas. [5.270] Virginis hoc anni poscunt floresque Coronae. [5.270b] At, cum per decimam consurgens horrida partem [5.271] Spica feret prae se vallantis corpus aristas, [5.272] arvorum ingenerat studium rurisque colendi [5.273] seminaque in faenus sulcatis credere terris [5.274] usuramque sequi maiorem sorte receptis [5.275] frugibus innumeris atque horrea quaerere messi [5.276] (quod solum decuit mortalis nosse metallum: [5.277] nulla fames, non ulla forent ieiunia terris; [5.278] dives erat census saturatis gentibus orbi) 278a [5.280] et, si forte labor vires tardaverit, artes [5.281] quis sine nulla Ceres, non ullus seminis usus, [5.282] subdere fracturo silici frumenta superque [5.283] ducere pendentis orbes et mergere farra [5.284] ac torrere focis hominumque alimenta parare [5.285] atque unum genus in multas variare figuras. [5.285b] et, quia dispositis habitatur spica per artem [5.286] frugibus, ac structo similis componitur ordo, [5.287] seminibusque suis cellas atque horrea praebet, [5.288] sculpentem faciet sanctis laquearia templis [5.289] condentemque novum caelum per tecta Tonantis. [5.290] haec fuerat quondam divis concessa figura, [5.291] nunc iam luxuriae pars est: triclinia templis [5.292] concertant, tectique auro iam vescimur auro. [5.293] Sed parte octava surgentem cerne Sagittam [5.294] Chelarum. dabit haec iaculum torquere lacertis, [5.295] et calamum nervis, glaebas et mittere virgis, [5.296] pendentemque suo volucrem deprendere caelo, [5.297] cuspide vel triplici securum figere piscem. [5.298] quod potius dederim Teucro sidusve genusve, [5.299] teve, Philoctete, cui malim credere parti? [5.300] Hectoris ille faces arcu taedamque fugavit, [5.301] mittebat saevos ignes quae mille carinis. [5.302] hic sortem pharetra Troiae bellique gerebat, [5.303] maior et armatis hostis subsederat exul. [5.304] quin etiam ille pater tali de sidere cretus [5.305] esse potest, qui serpentem super ora cubantem [5.306] infelix nati somnumque animamque bibentem [5.307] sustinuit misso petere ac prosternere telo. [5.308] ars erat esse patrem; vicit natura periclum [5.309] et pariter iuvenem somnoque ac morte levavit [5.310] tunc iterum natum et fato per somnia raptum. [5.311] At, cum secretis improvidus Haedus in antris [5.312] erranti similis fratrum vestigia quaerit [5.313] postque gregem longo producitur intervallo, [5.314] sollertis animos agitataque pectora in usus [5.315] effingit varios nec deficientia curis [5.316] nec contenta domo. populi sunt illa ministra [5.317] perque magistratus et publica iura feruntur. [5.318] non illo coram digitos quaesiverit hasta, [5.319] defueritque bonis sector, poenamque lucretur [5.320] noxius et patriam fraudarit debitor aeris. [5.321] cognitor est urbis. nec non lascivit amores [5.322] in varios ponitque forum suadente Lyaeo, [5.323] mobilis in saltus et scaenae mollior arte. [5.324] Nunc surgente Lyra testudinis enatat undis [5.325] forma per heredem tantum post fata sonantis, [5.326] qua quondam somnumque fretis Oeagrius Orpheus [5.327] et sensus scopulis et silvis addidit aures [5.328] et Diti lacrimas et morti denique finem. [5.329] hinc venient vocis dotes chordaeque sonantis [5.330] garrulaque modulos diversa tibia forma [5.331] et quodcumque manu loquitur flatuque movetur. [5.332] ille dabit cantus inter convivia dulcis [5.333] mulcebitque sono Bacchum noctemque tenebit. [5.334] quin etiam curas inter secreta movebit [5.335] carmina furtivo modulatus murmure vocem, [5.336] solus et ipse suas semper cantabit ad aures, [5.337] sic dictante Lyra, cum pars vicesima sexta [5.338] Chelarum surget, quae cornua ducet ad astra. [5.339] Quid regione Nepae vix partes octo trahentis [5.340] Ara ferens turis stellis imitantibus ignem, [5.341] in qua devoti quondam cecidere Gigantes, [5.342] nec prius armavit violento fulmine dextram [5.343] Iuppiter, ante deos quam constitit ipse sacerdos? [5.344] quos potius fingent ortus quam templa colentis [5.345] atque auctoratos in tertia iura ministros, [5.346] divorumque sacra venerantis numina voce, [5.347] paene deos et qui possint ventura videre? [5.348] Quattuor appositis Centaurus partibus effert [5.349] sidera et ex ipso mores nascentibus addit. [5.350] aut stimulis agitabit onus mixtasque iugabit [5.351] semine quadrupedes aut curru celsior ibit [5.352] aut onerabit equos armis aut ducet in arma. [5.353] ille tenet medicas artes ad membra ferarum [5.354] et non auditos mutarum tollere morbos. [5.355] hoc est artis opus, non exspectare gementis [5.356] et sibi non aegrum iamdudum credere corpus. [5.357] Hunc subit Arcitenens, cuius pars quinta nitentem [5.358] Arcturum ostendit ponto. quo tempore natis [5.359] Fortuna ipsa suos audet committere census, [5.360] regalis ut opes et sancta aeraria servent [5.361] regnantes sub rege suo rerumque ministri, [5.362] tutelamque gerant populi, domibusve regendis [5.363] praepositi curas alieno limine claudant. [5.364] Arcitenens cum se totum produxerit undis, [5.365] ter decima sub parte feri formantibus astris [5.366] plumeus in caelum nitidis Olor evolat alis. [5.367] quo surgente trahens lucem matremque relinquens [5.368] ipse quoque aerios populos caeloque dicatum [5.369] alituum genus in studium censusque vocabit. [5.370] mille fluent artes: aut bellum indicere mundo [5.371] et medios inter volucrem prensare meatus, [5.372] aut nidis damnare suis, ramove sedentem [5.373] pascentemve super surgentia ducere lina. [5.374] atque haec in luxum. iam ventri longius itur [5.375] quam modo militiae: Numidarum pascimur oris [5.376] Phasidos et lucis; arcessitur inde macellum [5.377] unde aurata novo devecta est aequore pellis. [5.378] quin etiam linguas hominum sensusque docebit [5.379] aerias volucres novaque in commercia ducet [5.380] verbaque praecipiet naturae lege negata. [5.381] ipse deum Cycnus condit vocemque sub illo [5.382] non totus volucer, secumque immurmurat intus. [5.383] nec te praetereant clausas qui culmine summo [5.384] pascere aves Veneris gaudent et reddere caelo [5.385] aut certis revocare notis, totamve per urbem [5.386] qui gestant caveis volucres ad iussa paratas, [5.387] quorum omnis parvo consistit passere census. [5.388] has erit et similis tribuens Olor aureus artes. [5.389] Anguitenens magno circumdatus orbe draconis, [5.390] cum venit in regione tuae, Capricorne, figurae, [5.391] non inimica facit serpentum membra creatis. [5.392] accipient sinibusque suis peploque fluenti [5.393] osculaque horrendis iungent impune venenis. [5.394] At, cum se patrio producens aequore Piscis [5.395] in caelumque ferens alienis finibus ibit, [5.396] quisquis erit tali capiens sub tempore vitam, [5.397] litoribus ripisve suos circumferet annos, [5.398] pendentem et caeco captabit in aequore piscem, [5.531] et perlucentis cupiens prensare lapillos [5.532] verticibus mediis oculos immittet avaros [5.399] cumque suis domibus concha valloque latentis [5.400] protrahet immersus. nihil est audere relictum: [5.401] quaestus naufragio petitur corpusque profundo [5.402] immissum pariter quam praeda exquiritur ipsa. [5.403] nec semper tanti merces est parva laboris: [5.404] censibus aequantur conchae, lapidumque nitore [5.405] vix quisquam est locuples. oneratur terra profundo. [5.406] tali sorte suas artes per litora tractat, [5.407] aut emit externos pretio mutatque labores [5.408] institor aequoreae varia sub imagine mercis. [5.409] Cumque Fidis magno succedunt sidera mundo [5.410] quaesitor scelerum veniet vindexque reorum, [5.411] qui commissa suis rimabitur argumentis [5.412] in lucemque trahet tacita latitantia fraude. [5.413] hinc etiam immitis tortor poenaeque minister [5.414] et quisquis verove favet culpamve perodit [5.415] proditur atque alto qui iurgia pectore tollat. [5.416] Caeruleus ponto cum se Delphinus in astra [5.417] erigit et squamam stellis imitantibus exit, [5.418] ambiguus terrae partus pelagique creatur. [5.419] nam, velut ipse citis perlabitur aequora pinnis [5.420] nunc summum scindens pelagus nunc alta profundi [5.421] et sinibus vires sumit fluctumque figurat, [5.422] sic, venit ex illo quisquis, volitabit in undis. [5.423] nunc alterna ferens in lentos bracchia tractus [5.424] 423a [5.425] et plausa resonabit aqua, nunc aequore mersas [5.426] diducet palmas furtiva biremis in ipso, [5.427] nunc in aquas rectus veniet passuque natabit [5.428] et vada mentitus reddet super aequora campum; [5.429] aut immota ferens in tergus membra latusque [5.430] non onerabit aquas summisque accumbet in undis [5.430b] pendebitque super, totus sine remige velum. [5.431] illis in ponto iucundum est quaerere pontum, [5.432] corporaque immergunt undis ipsumque sub antris [5.433] Nerea et aequoreas conantur visere Nymphas, [5.434] exportantque maris praedas et rapta profundo [5.435] naufragia atque imas avidi scrutantur harenas. [5.436] par ex diverso studium sociatur utrumque [5.437] in genus atque uno digestum semine surgit. [5.438] adnumeres etiam illa licet cognata per artem [5.439] corpora, quae valido saliunt excussa petauro [5.440] alternosque cient motus, elatus et ante [5.441] nunc iacet atque huius casu suspenditur ille, [5.442] membrave per flammas orbesque emissa flagrantis, [5.444] quae delphina suo per inane imitantia motu [5.443] molliter ut liquidis per humum ponuntur in undis [5.445] et viduata volant pinnis et in aere ludunt. [5.446] at, si deficient artes, remanebit in illis [5.447] materies tamen apta; dabit natura vigorem [5.448] atque alacris cursus campoque volantia membra. [5.449] Sed regione means Cepheus umentis Aquari [5.450] non dabit in lusum mores. facit ora severae [5.451] frontis ac vultus componit pondere mentis. [5.452] pascentur curis veterumque exempla revolvent [5.453] semper et antiqui laudabunt verba Catonis. [5.455] componet teneros etiam qui nutriat annos [5.456] et dominum dominus praetextae lege sequatur [5.457] quodque agat id credat, stupefactus imagine iuris, [5.454] tutorisve supercilium patruive rigorem. [5.458] quin etiam tragico praestabunt verba coturno, [5.459] cuius erit, quamquam in chartis, stilus ipse cruentus [5.460] nec minus hae scelerum facie rerumque tumultu [5.461] gaudebunt. vix una trium memorare sepulcra [5.462] ructantemque patrem natos solemque reversum [5.463] et caecum sine nube diem, Thebana iuvabit [5.464] dicere bella uteri mixtumque in fratre parentem, [5.465] quin et Medeae natos fratremque patremque, [5.466] hinc vestes flammas illinc pro munere missas [5.467] aeriamque fugam natosque ex ignibus annos. [5.468] mille alias rerum species in carmina ducent; [5.469] forsitan ipse etiam Cepheus referetur in actus. [5.470] et, siquis studio scribendi mitior ibit, [5.471] comica componet laetis spectacula ludis, [5.472] ardentis iuvenes raptasque in amore puellas [5.473] elusosque senes agilisque per omnia servos, [5.474] quis in cuncta suam produxit saecula vitam [5.475] doctior urbe sua linguae sub flore Menander, [5.476] qui vitae ostendit vitam chartisque sacravit. [5.477] et, si tanta operum vires commenta negarint, [5.478] externis tamen aptus erit, nunc voce poetis [5.479] nunc tacito gestu referensque affectibus ora, [5.480] et sua dicendo faciet, 480a [5.481] scaenisque togatos 482b [5.482] aut magnos heroas aget, 482a [5.483] solusque per omnis 480b [5.484] ibit personas et turbam reddet in uno; [5.483b] omnis fortunae vultum per membra reducet, [5.484b] aequabitque choros gestu cogetque videre [5.485] praesentem Troiam Priamumque ante ora cadentem. [5.486] Nunc Aquilae sidus referam, quae parte sinistra [5.487] rorantis iuvenis, quem terris sustulit ipsa, [5.488] fertur et extentis praedam circumvolat alis. [5.489] fulmina missa refert et caelo militat ales [5.490] bis sextamque notat partem fluvialis Aquari. [5.491] illius in terris orientis tempore natus [5.492] ad spolia et partas surget vel caede rapinas [5.494] nec pacem bello, civem discernet ab hoste, [5.493] cumque hominum derit strages, dabit ille ferarum. [5.495] ipse sibi lex est, et qua fert cumque voluntas [5.496] praecipitant vires; laus est contemnere cuncta. [5.497] et, si forte bonis accesserit impetus ausis, [5.498] improbitas fiet virtus, et condere bella [5.499] et magnis patriam poterit ditare triumphis. [5.500] et, quia non tractat volucris sed suggerit arma [5.501] immissosque refert ignes et fulmina reddit, [5.502] regis erit magnive ducis per bella minister [5.503] ingentisque suis praestabit viribus usus. [5.504] At, cum Cassiope bis denis partibus actis [5.505] aequorei iuvenis dextra de parte resurgit, [5.506] artifices auri faciet, qui mille figuris [5.507] vertere opus possint caraeque acquirere dotem [5.508] materiae et lapidum vivos miscere colores. [5.509] hinc Augusta nitent sacratis munera templis, [5.511] aurea Phoebeis certantia lumina flammis [5.512] gemmarumque umbra radiantes lucibus ignes. [5.513] hinc Pompeia manent veteris monumenta triumphi [5.510] et Mithridateos vultus induta tropaea, [5.515] non exstincta die semperque recentia flammis. [5.516] hinc lenocinium formae cultusque repertus [5.517] corporis atque auro quaesita est gratia frontis [5.518] perque caput ducti lapides per colla manusque [5.519] et pedibus niveis fulserunt aurea vincla. [5.520] quid potius matrona velit tractare creatos [5.521] quam factum revocare suos quod possit ad usus? [5.522] ac, ne materies tali sub munere desit, [5.523] quaerere sub terris aurum furtoque latentem [5.524] naturam eruere orbemque invertere praedae [5.525] imperat et glaebas inter deprendere gazam [5.526] invitamque novo tandem producere caelo. [5.527] ille etiam fulvas avidus numerabit harenas [5.528] perfundetque novo stillantia litora ponto [5.529] parvaque ramentis faciet momenta minutis [5.530] Pactolive leget census spumantis in aurum; [5.533] aut coquet argenti glaebas venamque latentem [5.534] eruet et silicem rivo saliente liquabit; [5.535] aut facti mercator erit per utrumque metalli, [5.536] alterum et alterius semper mutabit ad usus. [5.537] talia Cassiope nascentum pectora finget. [5.538] Andromedae sequitur sidus, quae Piscibus ortis [5.539] bis sex in partes caelo venit aurea dextro. [5.540] hanc quondam poenae dirorum culpa parentum [5.541] prodidit, infestus totis cum finibus omnis [5.542] incubuit pontus, fluitavit naufraga tellus, [5.514] et quod erat regnum pelagus fuit. una malorum [5.543] proposita est merces, vesano dedere ponto [5.544] Andromedan, teneros ut belua manderet artus. [5.545] hic hymenaeus erat, solataque publica damna [5.546] privatis lacrimans ornatur victima poenae [5.547] induiturque sinus non haec ad vota paratos, [5.548] virginis et vivae rapitur sine funere funus. [5.549] at, simul infesti ventum est ad litora ponti, [5.550] mollia per duras panduntur bracchia cautes; [5.551] astrinxere pedes scopulis, iniectaque vincla, [5.552] et cruce virginea moritura puella pependit. [5.553] servatur tamen in poena vultusque pudorque; [5.554] supplicia ipsa decent; nivea cervice reclinis [5.555] molliter ipsa suae custos est visa figurae. [5.556] defluxere sinus umeris fugitque lacertos [5.557] vestis et effusi scapulis haesere capilli. [5.558] te circum alcyones pinnis planxere volantes [5.559] fleveruntque tuos miserando carmine casus [5.560] et tibi contextas umbram fecere per alas. [5.561] ad tua sustinuit fluctus spectacula pontus [5.562] assuetasque sibi desit perfundere rupes, [5.563] extulit et liquido Nereis ab aequore vultus [5.564] et, casus miserata tuos, roravit et undas. [5.565] ipsa levi flatu refovens pendentia membra [5.566] aura per extremas resonavit flebile rupes. [5.567] tandem Gorgonei victorem Persea monstri [5.568] felix illa dies redeuntem ad litora duxit. [5.569] isque, ubi pendentem vidit de rupe puellam, [5.570] deriguit, facie quem non stupefecerat hostis, [5.571] vixque manu spolium tenuit, victorque Medusae [5.572] victus in Andromeda est. iam cautibus invidet ipsis [5.573] felicisque vocat, teneant quae membra, catenas; [5.574] et, postquam poenae causam cognovit ab ipsa, [5.575] destinat in thalamos per bellum vadere ponti, [5.576] altera si Gorgo veniat, non territus illa. [5.577] concitat aerios cursus flentisque parentes [5.578] promissu vitae recreat pactusque maritam [5.579] ad litus remeat. gravidus iam surgere pontus [5.580] coeperat ac longo fugiebant agmine fluctus [5.581] impellentis onus monstri. caput eminet undas [5.582] scindentis pelagusque vomit, circumsonat aequor [5.583] dentibus, inque ipso rapidum mare navigat ore; [5.584] hinc vasti surgunt immensis torquibus orbes [5.585] tergaque consumunt pelagus. sonat undique Phorcys [5.586] atque ipsi metuunt montes scopulique ruentem. [5.587] infelix virgo, quamvis sub vindice tanto [5.588] quae tua tunc fuerat facies! quam fugit in auras [5.589] spiritus! ut toto caruerunt sanguine membra, [5.590] cum tua fata cavis e rupibus ipsa videres [5.591] adnantemque tibi poenam pelagusque ferentem [5.592] quantula praeda maris! quassis hic subvolat alis [5.593] Perseus et semet caelo iaculatur in hostem [5.594] Gorgoneo tinctum defigens sanguine ferrum. [5.595] illa subit contra versamque a gurgite frontem [5.596] erigit et tortis innitens orbibus alte [5.597] emicat ac toto sublimis corpore fertur. [5.598] sed, quantum illa subit, semper, iaculata profundo, [5.599] in tantum revolat laxumque per aethera ludit [5.600] Perseus et ceti subeuntis verberat ora. [5.601] nec cedit tamen illa viro, sed saevit in auras [5.602] morsibus, et vani crepitant sine vulnere dentes; [5.603] efflat et in caelum pelagus mergitque volantem [5.604] sanguineis undis pontumque exstillat in astra. [5.605] spectabat pugnam pugnandi causa puella, [5.606] iamque oblita sui metuit pro vindice tali [5.607] suspirans animoque magis quam corpore pendet. [5.608] tandem confossis subsedit belua membris [5.609] plena maris summasque iterum remeavit ad undas [5.610] et magnum vasto contexit corpore pontum, [5.611] tum quoque terribilis nec virginis ore videnda. [5.612] perfundit liquido Perseus in marmore corpus, [5.613] maior et ex undis ad cautes pervolat altas [5.614] solvitque haerentem vinclis de rupe puellam [5.615] desponsam pugna, nupturam dote mariti. [5.616] hic dedit Andromedae caelum stellisque sacravit [5.617] mercedem tanti belli, quo concidit ipsa [5.618] Gorgone non levius monstrum pelagusque levavit. [5.619] Quisquis in Andromedae surgentis tempora ponto [5.620] nascitur, immitis veniet poenaeque minister [5.621] carceris et duri custos, quo stante superbe [5.622] prostratae iaceant miserorum in limine matres [5.623] pernoctesque patres cupiant extrema suorum [5.624] oscula et in proprias animam transferre medullas. [5.625] carnificisque venit mortem vendentis imago [5.626] accensosque rogos, cui stricta saepe securi [5.627] supplicium vectigal erit, qui denique posset [5.628] pendentem e scopulis ipsam spectare puellam, [5.629] vinctorum dominus sociusque in parte catenae [5.630] interdum, poenis ut noxia corpora servet. [5.631] Piscibus exortis cum pars vicesima prima [5.632] signabit terrae limen, fulgebit et orbi, [5.633] aerius nascetur Equus caeloque volabit, [5.634] velocisque dabit sub tali tempore partus [5.635] omne per officium vigilantia membra ferentis. [5.636] hic glomerabit equo gyros dorsoque superbus [5.637] ardua bella geret rector cum milite mixtus; [5.638] hic stadium fraudare fide poteritque videri [5.639] mentitus passus et campum tollere cursu. [5.640] nam quis ab extremo citius revolaverit orbe [5.641] nuntius extremumve levis penetraverit orbem? [5.642] vilibus ille etiam sanabit vulnera sucis [5.643] quadrupedum, et medicas herbas in membra ferarum [5.644] noverit, humanos et quae nascentur ad usus. [5.645] Nixa genu species et Graio nomine dicta [5.646] Engonasin, cui nulla fides sub origine constat, [5.647] dextra per extremos attollit lumina Pisces. [5.648] hinc fuga nascentum, dolus insidiaeque creantur, [5.649] grassatorque venit media metuendus in urbe. [5.650] et, si forte aliquas animus consurget in artes, [5.651] in praerupta dabit studium, vendetque periclo [5.652] ingenium, ac tenuis ausus sine limite gressus [5.653] certa per extentos ponet vestigia funes [5.654] et caeli meditatus iter vestigia perdet [5.655] paene sua et pendens populum suspendet ab ipso. [5.656] Laeva sub extremis consurgunt sidera Ceti [5.657] Piscibus Andromedan ponto caeloque sequentis. [5.658] hoc trahit in pelagi caedes et vulnera natos [5.659] squamigeri gregis, extentis laqueare profundum [5.660] retibus et pontum vinclis artare furentis; [5.661] et velut in laxo securas aequore phocas [5.662] carceribus claudent raris et compede nectent [5.663] incautosque trahent macularum nemine thynnos. [5.664] nec cepisse sat est: luctantur corpora nodis [5.665] exceptantque novas acies ferroque necantur, [5.666] inficiturque suo permixtus sanguine pontus. [5.667] tum quoque, cum toto iacuerunt litore praedae, [5.668] altera fit caedis caedes: scinduntur in artus, [5.669] corpore et ex uno varius discribitur usus. [5.670] illa datis melior, sucis pars illa retentis. [5.671] hinc sanies pretiosa fluit floremque cruoris [5.672] evomit ex mixto gustum sale temperat oris; [5.673] illa putris turbae strages confunditur omnis [5.674] permiscetque suas alterna in damna figuras [5.675] communemque cibis usum sucumque ministrat. [5.676] aut, cum caeruleo stetit ipsa simillima ponto [5.677] squamigerum nubes turbaque immobilis haeret, [5.678] excipitur vasta circum vallata sagena [5.679] ingentisque lacus et Bacchi dolia complet [5.680] umorisque vomit socias per mutua dotes [5.681] et fluit in liquidam tabem resoluta medullas. [5.682] quin etiam magnas poterunt celebrare salinas [5.683] et pontum coquere et ponti secernere virus, [5.684] cum solidum certo distendunt margine campum [5.685] appelluntque suo deductum ex aequore fluctum [5.686] claudendoque negant abitum: sic suscipit undas [5.687] area et epoto per solem umore nitescit. [5.688] congeritur siccum pelagus mensisque profundi [5.689] canities detonsa maris, spumaeque rigentis [5.690] ingentis faciunt tumulos, pelagique venenum, [5.691] quo perit usus aquae suco corruptus amaro, [5.692] vitali sale permutant redduntque salubre. [5.693] At, revoluta polo cum primis vultibus Arctos [5.694] ad sua perpetuos revocat vestigia passus [5.695] numquam tincta vadis sed semper flexilis orbe, [5.696] [aut Cynosura minor cum prima luce resurgit [5.697] et pariter vastusve Leo vel Scorpius acer [5.698] nocte sub extrema promittunt iura diei] [5.699] non inimica ferae tali sub tempore natis [5.700] ora ferent, placidasque regent commercia gentes. [5.701] ille manu vastos poterit frenare leones [5.702] et palpare lupos, pantheris ludere captis, [5.703] nec fugiet validas cognati sideris ursas [5.704] inque artes hominum perversaque munera ducet; [5.705] ille elephanta premet dorso stimulisque movebit [5.706] turpiter in tanto cedentem pondere punctis; [5.707] ille tigrim rabie solvet pacique domabit, [5.708] quaeque alia infestant furiis animalia terras [5.709] iunget amicitia secum, catulosque sagacis [5.710] * 709a [5.30] has stellis proprias vires et tempora rerum [5.31] constituit magni quondam fabricator Olympi. [5.32b] * 709b [5.33b] tertia Pleiadas dotavit forma sorores [5.34b] femineum rubro vultum suffusa pyropo, [5.35b] invenitque parem sub te, Cynosura, colorem, [5.36b] et quos Delphinus iaculatur quattuor ignes [5.37b] Deltotonque tribus facibus, similique nitentem [5.715] luce Aquilam et flexos per lubrica terga dracones. [5.716] tum quartum sextumque genus discernitur omni [5.717] e numero, summamque gradus qui iungit utramque. [5.718] maxima pars numero censu concluditur imo, [5.719] quae neque per cunctas noctes neque tempore in omni [5.720] resplendet vasto caeli summota profundo, [5.721] sed, cum clara suos avertit Delia cursus [5.722] cumque vagae stellae terris sua lumina condunt, [5.723] mersit et ardentis Orion aureus ignes [5.724] signaque transgressus permutat tempora Phoebus, [5.725] effulget tenebris et nocte accenditur atra. [5.726] tum conferta licet caeli fulgentia templa [5.727] cernere seminibus totumque micare [5.729] stipatum stellis mundum nec cedere summa [5.730] floribus aut siccae curvum per litus harenae, [5.731] sed, quot eant semper nascentes aequore fluctus, [5.732] quot delapsa cadant foliorum milia silvis, [5.733] amplius hoc ignes numero volitare per orbem. [5.734] utque per ingentis populus discribitur urbes, [5.735] principiumque patres retinent et proximum equester [5.736] ordo locum, populumque equiti populoque subire [5.737] vulgus iners videas et iam sine nomine turbam, [5.738] sic etiam magno quaedam res publica mundo est [5.739] quam natura facit, quae caelo condidit urbem. [5.740] sunt stellae procerum similes, sunt proxima primis [5.741] sidera, suntque gradus atque omnia iusta priorum: [5.742] maximus est populus summo qui culmine fertur; [5.743] cui si pro numero vires natura dedisset, [5.744] ipse suas aether flammas sufferre nequiret, [5.745] totus et accenso mundus flagraret Olympo.