Brihadāranyaka Upanishad (Sanskrit) — The Upanishads
====================================================
उपनिषद्
Translation/edition: Sanskrit text
Language: English
Read in Plato Scroll: https://plato-scroll.com/s/upan-brihadaranyaka/
This file: https://plato-scroll.com/text/upan-brihadaranyaka-b.txt
Other editions of this work:
  - F. Max Müller (1879–84): https://plato-scroll.com/text/upan-brihadaranyaka.txt
Sources and licences: https://plato-scroll.com/attribution.html
Numbers in [brackets] are the edition's reference loci (Stephanus, Bekker, book.line, page...). Superscript numerals refer to the Notes at the end.


## First Adhyāya

[1.1] ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
[1.2] अथ प्रथमोऽध्यायः ।
[1.3] प्रथमं ब्राह्मणम् ।
[1.4] उषा वा अश्वस्य मेध्यस्य शिरः ।
[1.5] सूर्यश्चक्षुर्वातः प्राणो व्यात्तमग्निर्वैश्वानरः संवत्सर आत्माश्वस्य मेध्यस्य ।
[1.6] द्यौः पृष्ठमन्तरिक्षमुदरं पृथिवी पाजस्यं दिशः पार्श्वे अवान्तरदिशः पर्शव ऋतवोऽङ्गानि मासाश्चार्धमासाश्च पर्वाण्यहोरात्राणि प्रतिष्ठा नक्षत्राण्यस्थीनि नभो मांसानि ।
[1.7] ऊवध्यं सिकताः सिन्धवो गुदा यकृच्च क्लोमानश्च पर्वता ओषधयश्च वनस्पतयश्च लोमानि ।
[1.8] उद्यन् पूर्वार्धो निम्लोचञ्जघनार्धः ।
[1.9] यद्विजृम्भते तद्विद्योतते ।
[1.10] यद्विधूनुते तत्स्तनयति ।
[1.11] यन्मेहति तद्वर्षति ।
[1.12] वागेवास्य वाक् ॥ बृह.१,१.१ ॥ (शतपथब्राह्मणम् १०.६.४.१ )
[1.13] अहर्वा अश्वं पुरस्तान्महिमान्वजायत ।
[1.14] तस्य पूर्वे समुद्रे योनिः ।
[1.15] रात्रिरेनं पश्चान्महिमान्वजायत ।
[1.16] तस्यापरे समुद्रे योनिर् ।
[1.17] एतौ वा अश्वं महिमानावभितः सम्बभूवतुः ।
[1.18] हयो भूत्वा देवानवहद्वाजी गन्धर्वानर्वासुरानश्वो मनुष्यान् ।
[1.19] समुद्र एवास्य बन्धुः समुद्रो योनिः ॥ बृह.१,१.२ ॥
[1.20] नैवेह किं चनाग्र आसीत् ।
[1.21] मृत्युनैवेदमावृतमासीदशनायया ।
[1.22] अशनाया हि मृत्युः ।
[1.23] तन्मनोऽकुरुतात्मन्वी स्यामिति ।
[1.24] सोऽर्चन्नचरत् ।
[1.25] तस्यार्चत आपोऽजायन्त ।
[1.26] अर्चते वै मे कमभूदिति ।
[1.27] तदेवार्क्यस्यार्कत्वम् ।
[1.28] कं ह वा अस्मै भवति य एवमेतदर्क्यस्यार्कत्वं वेद ॥ बृह. १,२.१ ॥
[1.29] आपो वा अर्कः ।
[1.30] तद्यदपां शर आसीत्तत्समहन्यत ।
[1.31] सा पृथिव्यभवत् ।
[1.32] तस्यामश्राम्यत् ।
[1.33] तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य तेजोरसो निरवर्तताग्निः ॥ बृह.१,२.२ ॥
[1.34] स त्रेधात्मानं व्यकुरुतादित्यं तृतीयं वायुं तृतीयम् ।
[1.35] स एष प्राणस्त्रेधाविहितः ।
[1.36] तस्य प्राची दिक्शिरोऽसौ चासौ चेर्मौ ।
[1.37] अथास्य प्रतीची दिक्पुच्छमसौ चासौ च सक्थ्यौ ।
[1.38] दक्षिणा चोदीची च पार्श्वे ।
[1.39] द्यौः पृष्ठमन्तरिक्षमुदरमियमुरः ।
[1.40] स एषोऽप्सु प्रतिष्ठितः ।
[1.41] यत्र क्व चैति तदेव प्रतितिष्ठत्येवं विद्वान् ॥ बृह. १,२.३ ॥
[1.42] सोऽकामयत द्वितीयो म आत्मा जायेतेति ।
[1.43] स मनसा वाचं मिथुनं समभवदशनाया मृत्युः ।
[1.44] तद्यद्रेत आसीत्स संवत्सरोऽभवत् ।
[1.45] न ह पुरा ततः संवत्सर आस ।
[1.46] तमेतावन्तं कालमबिभर्यावान्त्संवत्सरः ।
[1.47] तमेतावतः कालस्य परस्तादसृजत ।
[1.48] तं जातमभिव्याददात् ।
[1.49] स भाणकरोत् ।
[1.50] सैव वागभवत् ॥ बृह. १,२.४ ॥
[1.51] स ऐक्षत यदि वा इममभिमंस्ये कनीयोऽन्नं करिष्य इति ।
[1.52] स तया वाचा तेनात्मनेदं सर्वमसृजत यदिदं किञ्च ऋचो यजूंषि सामानि छन्दांसि यज्ञान् प्रजां पशून् ।
[1.53] स यद्यदेवासृजत तत्तदत्तुमध्रियत ।
[1.54] सर्वं वा अत्तीति तददितेरदितित्वम् ।
[1.55] सर्वस्यात्ता भवति सर्वमस्यान्नं भवति य एवमेतददितेरदितित्वं वेद ॥ बृह. १,२.५ ॥
[1.56] सोऽकामयत भूयसा यज्ञेन भूयो यजेयेति ।
[1.57] सोऽश्राम्यत् ।
[1.58] स तपोऽतप्यत ।
[1.59] तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य यशो वीर्यमुदक्रामत् ।
[1.60] प्राणा वै यशो वीर्यम् ।
[1.61] तत्प्राणेषूत्क्रान्तेषु शरीरं श्वयितुमध्रियत ।
[1.62] तस्य शरीर एव मन आसीत् ॥ बृह. १,२.६ ॥
[1.63] सोऽकामयत मेध्यं म इदं स्यादात्मन्व्यनेन स्यामिति ।
[1.64] ततोऽश्वः समभवत् ।
[1.65] यदश्वत्तन्मेध्यमभूदिति तदेवाश्वमेधस्याश्वमेधत्वम् ।
[1.66] एष ह वा अश्वमेधं वेद य एनमेवं वेद ।
[1.67] तमनवरुध्यैवामन्यत ।
[1.68] तं संवत्सरस्य परस्तादात्मन आलभत ।
[1.69] पशून् देवताभ्यः प्रत्यौहत् ।
[1.70] तस्मात्सर्वदेवत्यं प्रोक्षितं प्राजापत्यमालभन्ते ।
[1.71] एष वा अश्वमेधो य एष तपति ।
[1.72] तस्य संवत्सर आत्मा ।
[1.73] अयमग्निरर्कः ।
[1.74] तस्येमे लोका आत्मानः ।
[1.75] तावेतावर्काश्वमेधौ ।
[1.76] सो पुनरेकैव देवता भवति मृत्युरेव ।
[1.77] अप पुनर्मृत्युं जयति ।
[1.78] नैनं मृत्युराप्नोति ।
[1.79] मृत्युरस्यात्मा भवति ।
[1.80] सर्वमायुरेति ।
[1.81] एतासां देवतानामेको भवति ॥ बृह. १,२.७ ॥
[1.82] (उद्गीथब्राह्मणम्। वैराजब्राह्मणं वा।)
[1.83] द्वया ह प्राजापत्या देवाश्चासुराश्च ततः कानीयसा एव देवा ज्यायसा असुराः ।
[1.84] त एषु लोकेष्वस्पर्धन्त ।
[1.85] ते ह देवा ऊचुर्हन्तासुरान् यज्ञ उद्गीथेनात्ययामेति ॥ बृह. १,३.१ ॥
[1.86] ते ह वाचमूचुस्त्वं न उद्गायेति ।
[1.87] तथेति तेभ्यो वागुदगायत् ।
[1.88] यो वाचि भोगस्तं देवेभ्य आगायत् ।
[1.89] यत्कल्याणं वदति तदात्मने ।
[1.90] तेऽविदुरनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति ।
[1.91] तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन् ।
[1.92] स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं वदति ।
[1.93] स एव स पाप्मा ॥ बृह. १,३.२ ॥
[1.94] अथ ह प्राणमूचुस्त्वं न उद्गायेति ।
[1.95] तथेति तेभ्यः प्राण उदगायत् ।
[1.96] यः प्राणे भोगस्तं देवेभ्य आगायत् ।
[1.97] यत्कल्याणं जिघ्रति तदात्मने ।
[1.98] तेऽविदुरनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति ।
[1.99] तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन् ।
[1.100] स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं जिघ्रति ।
[1.101] स एव स पाप्मा ॥ बृह. १,३.३ ॥
[1.102] अथ ह चक्षुरूचुस्त्वं न उद्गायेति ।
[1.103] तथेति तेभ्यश्चक्षुरुदगायत् ।
[1.104] यश्चक्षुषि भोगस्तं देवेभ्य आगायत् ।
[1.105] यत्कल्याणं पश्यति तदात्मने ।
[1.106] तेऽविदुरनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति ।
[1.107] तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन् ।
[1.108] स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं पश्यति ।
[1.109] स एव स पाप्मा ॥ बृह. १,३.४ ॥
[1.110] अथ ह श्रोत्रमूचुस्त्वं न उद्गायेति ।
[1.111] तथेति तेभ्यः श्रोत्रमुदगायत् ।
[1.112] यः श्रोत्रे भोगस्तं देवेभ्य आगायत् ।
[1.113] यत्कल्याणं शृणोति तदात्मने ।
[1.114] तेऽविदुरनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति ।
[1.115] तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन् ।
[1.116] स यः स पाप्मा ।
[1.117] यदेवेदमप्रतिरूपं शृणोति ।
[1.118] स एव स पाप्मा ॥ बृह. १,३.५ ॥
[1.119] अथ ह मन ऊचुस्त्वं न उद्गायेति ।
[1.120] तथेति तेभ्यो मन उदगायत् ।
[1.121] यो मनसि भोगस्तं देवेभ्य आगायत् ।
[1.122] यत्कल्याणं संकल्पयति तदात्मने ।
[1.123] तेऽविदुरनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति ।
[1.124] तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन् ।
[1.125] स यः स पाप्मा ।
[1.126] यदेवेदमप्रतिरूपं संकल्पयति ।
[1.127] स एव स पाप्मा ।
[1.128] एवमु खल्वेता देवताः पाप्मभिरुपासृजन् ।
[1.129] एवमेनाः पाप्मनाविध्यन् ॥ बृह. १,३.६ ॥
[1.130] अथ हेममासन्यं प्राणमूचुस्त्वं न उद्गायेति ।
[1.131] तथेति तेभ्य एष प्राण उदगायत् ।
[1.132] तेऽविदुरनेन वै न उद्गात्रात्येष्यन्तीति ।
[1.133] तमभिद्रुत्य पाप्मनाविव्यत्सन् ।
[1.134] स यथाश्मानमृत्वा लोष्टो विध्वंसेतैवं हैव विध्वंसमाना विष्वञ्चो विनेशुः ।
[1.135] ततो देवा अभवन्, परासुरा ।
[1.136] भवत्यात्मना, परास्य द्विषन् भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद ॥ बृह. १,३.७ ॥
[1.137] ते होचुः क्व नु सोऽभूद्यो न इत्थमसक्तेति ।
[1.138] अयमास्येऽन्तरिति ।
[1.139] सोऽयास्य आङ्गिरसोऽङ्गानां हि रसः ॥ बृह. १,३.८ ॥
[1.140] सा वा एषा देवता दूर्नाम ।
[1.141] दूरं ह्यस्या मृत्युर् ।
[1.142] दूरं ह वा अस्मान्मृत्युर्भवति य एवं वेद ॥ बृह. १,३.९ ॥
[1.143] सा वा एषा देवतैतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपहत्य यत्रासां दिशामन्तस्तद्गमयां चकार ।
[1.144] तदासां पाप्मनो विन्यदधात् ।
[1.145] तस्मान्न जनमियान्नान्तमियान्नेत्पाप्मानं मृत्युमन्ववायानीति ॥ बृह. १,३.१० ॥
[1.146] सा वा एषा देवतैतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपहत्याथैना मृत्युमत्यवहत् ॥ बृह. १,३.११ ॥
[1.147] सा वै वाचमेव प्रथमामत्यवहत् ।
[1.148] सा यदा मृत्युमत्यमुच्यत सोऽग्निरभवत् ।
[1.149] सोऽयमग्निः परेण मृत्युमतिक्रान्तो दीप्यते ॥ बृह. १,३.१२ ॥
[1.150] अथ प्राणमत्यवहत् ।
[1.151] स यदा मृत्युमत्यमुच्यत स वायुरभवत् ।
[1.152] सोऽयं वायुः परेण मृत्युमतिक्रान्तः पवते ॥ बृह. १,३.१३ ॥
[1.153] अथ चक्षुरत्यवहत् ।
[1.154] तद्यदा मृत्युमत्यमुच्यत स आदित्योऽभवत् ।
[1.155] सोऽसावादित्यः परेण मृत्युमतिक्रान्तस्तपति ॥ बृह. १,३.१४ ॥
[1.156] अथ श्रोत्रमत्यवहत् ।
[1.157] तद्यदा मृत्युमत्यमुच्यत ता दिशोऽभवन् ।
[1.158] ता इमा दिशः परेण मृत्युमतिक्रान्ताः ॥ बृह. १,३.१५ ॥
[1.159] अथ मनोऽत्यवहत् ।
[1.160] तद्यदा मृत्युमत्यमुच्यत स चन्द्रमा अभवत् ।
[1.161] सोऽसौ चन्द्रः परेण मृत्युमतिक्रान्तो भाति ।
[1.162] एवं ह वा एनमेषा देवता मृत्युमतिवहति य एवं वेद ॥ बृह. १,३.१६ ॥
[1.163] अथात्मनेऽन्नाद्यमागायत् ।
[1.164] यद्धि किञ्चान्नमद्यतेऽनेनैव तदद्यते ।
[1.165] इह प्रतितिष्ठति ॥ बृह. १,३.१७ ॥
[1.166] ते देवा अब्रुवन् ।
[1.167] एतावद्वा इदं सर्वं यदन्नम् ।
[1.168] तदात्मन आगासीः ।
[1.169] अनु नोऽस्मिन्नन्न आभजस्वेति ।
[1.170] ते वै माभिसंविशतेति ।
[1.171] तथेति तं समन्तं परिण्यविशन्त ।
[1.172] तस्माद्यदनेनान्नमत्ति तेनैतास्तृप्यन्ति ।
[1.173] एवं ह वा एनं स्वा अभिसंविशन्ति भर्ता स्वानां श्रेष्ठः पुरएता भवत्यन्नादोऽधिपतिर्य एवं वेद ।
[1.174] य उ हैवंविदं स्वेषु प्रतिर्बुभूषति न हैवालं भार्येभ्यो भवति ।
[1.175] अथ य एवैतमनुभवति यो वैतमनु भार्यान् बुभूर्षति स हैवालं भार्येभ्यो भवति ॥ बृह. १,३.१८ ॥
[1.176] सोऽयास्य आङ्गिरसोऽङ्गानां हि रसः ।
[1.177] प्राणो वा अङ्गानां रसः ।
[1.178] प्राणो हि वा अङ्गानां रसः ।
[1.179] तस्माद्यस्मात्कस्माच्चाङ्गात्प्राण उत्क्रामति तदेव तच्छुष्यति ।
[1.180] एष हि वा अङ्गानां रसः ॥ बृह. १,३.१९ ॥
[1.181] एष उ एव बृहस्पतिः ।
[1.182] वाग्वै बृहती ।
[1.183] तस्या एष पतिस्तस्मादु बृहस्पतिः ॥ बृह. १,३.२० ॥
[1.184] एष उ एव ब्रह्मणस्पतिः ।
[1.185] वाग्वै ब्रह्म ।
[1.186] तस्या एष पतिस्तस्मादु ब्रह्मणस्पतिः ॥ बृह. १,३.२१ ॥
[1.187] एष उ एव साम ।
[1.188] वाग्वै सामैष सा चामश्चेति तत्साम्नः सामत्वम् ।
[1.189] यद्वेव समः प्लुषिणा समो मशकेन समो नागेन सम एभिस्त्रिभिर्लोकैः समोऽनेन सर्वेण तस्माद्वेव साम ।
[1.190] अश्नुते साम्नः सायुज्यं सलोकताम् ।
[1.191] य एवमेतत्साम वेद ॥ बृह. १,३.२२ ॥
[1.192] एष उ वा उद्गीथः ।
[1.193] प्राणो वा उत्प्राणेन हीदं सर्वमुत्तब्धम् ।
[1.194] वागेव गीथा ।
[1.195] उच्च गीथा चेति ।
[1.196] स उद्गीथः ॥ बृह. १,३.२३ ॥
[1.197] तद्धापि ब्रह्मदत्तश्चैकितानेयो राजानं भक्षयन्नुवाच ।
[1.198] अयं त्यस्य राजा मूर्धानं विपातयताद्यदितोऽयास्य आङ्गिरसोऽन्येनोदगायदिति ।
[1.199] वाचा च ह्येव स प्राणेन चोदगायदिति ॥ बृह. १,३.२४ ॥
[1.200] तस्य हैतस्य साम्नो यः स्वं वेद भवति हास्य स्वम् ।
[1.201] तस्य वै स्वर एव स्वम् ।
[1.202] तस्मादार्त्विज्यं करिष्यन् वाचि स्वरमिच्छेत ।
[1.203] तया वाचा स्वरसम्पन्नयार्त्विज्यं कुर्यात् ।
[1.204] तस्माद्यज्ञे स्वरवन्तं दिदृक्षन्त एव ।
[1.205] अथो यस्य स्वं भवति ।
[1.206] भवति हास्य स्वं य एवमेतत्साम्नः स्वं वेद ॥ बृह. १,३.२५ ॥
[1.207] तस्य हैतस्य साम्नो यः सुवर्णं वेद भवति हास्य सुवर्णम् ।
[1.208] तस्य वै स्वर एव सुवर्णम् ।
[1.209] भवति हास्य सुवर्णं य एवमेतत्साम्नः सुवर्णं वेद ॥ बृह. १,३.२६ ॥
[1.210] तस्य हैतस्य साम्नो यः प्रतिष्ठां वेद प्रति ह तिष्ठति ।
[1.211] तस्य वै वागेव प्रतिष्ठा ।
[1.212] वाचि हि खल्वेष एतत्प्राणः प्रतिष्ठितो गीयते ।
[1.213] अन्न इत्यु हैक आहुः ॥ बृह. १,३.२७ ॥
[1.214] अथातः पवमानानामेवाभ्यारोहः ।
[1.215] स वै खलु प्रस्तोता साम प्रस्तौति ।
[1.216] स यत्र प्रस्तुयात्तदेतानि जपेत् ।
[1.217] असतो मा सद्गमय, तमसो मा ज्योतिर्गमय, मृत्योर्मामृतं गमयेति ।
[1.218] स यदाहासतो मा सद्गमयेति ।
[1.219] मृत्युर्वा असत्सदमृतं मृत्योर्मामृतं गमयामृतं मा कुर्वित्येवैतदाह ।
[1.220] तमसो मा ज्योतिर्गमयेति ।
[1.221] मृत्युर्वै तमो ज्योतिरमृतं मृत्योर्मामृतं गमयामृतं मा कुर्वित्येवैतदाह ।
[1.222] मृत्योर्मामृतं गमयेति ।
[1.223] नात्र तिरोहितमिवास्ति ।
[1.224] अथ यानीतराणि स्तोत्राणि तेष्वात्मनेऽन्नाद्यमागायेत् ।
[1.225] तस्मादु तेषु वरं वृणीत ।
[1.226] यं कामं कामयेत्तम् ।
[1.227] स एष एवंविदुद्गातात्मने वा यजमानाय वा यं कामं कामयते तमागायति ।
[1.228] तद्धैतल्लोकजिदेव ।
[1.229] न हैवालोक्यताया आशास्ति य एवमेतत्साम वेद ॥ बृह. १,३.२८ ॥
[1.230] (पुरुषविधब्राह्मणम् /आत्मब्राह्मणम् /सृष्टिब्राह्मणम् )
[1.231] आत्मैवेदमग्र आसीत्पुरुषविधः ।
[1.232] सोऽनुवीक्ष्य नान्यदात्मनोऽपश्यत् ।
[1.233] सोऽहमस्मीत्यग्रे व्याहरत् ।
[1.234] ततोऽहंनामाभवत् ।
[1.235] तस्मादप्येतर्ह्यामन्त्रितोऽहमयमित्येवाग्र उक्त्वाथान्यन्नाम प्रब्रूते यदस्य भवति ।
[1.236] स यत्पूर्वोऽस्मात्सर्वस्मात्सर्वान् पाप्मन औषत्तस्मात्पुरुषः ।
[1.237] ओषति ह वै स तं योऽस्मात्पूर्वो बुभूषति य एवं वेद ॥ बृह. १,४.१ ॥
[1.238] सोऽबिभेत्तस्मादेकाकी बिभेति ।
[1.239] स हायमीक्षां चक्रे, यन्मदन्यन्नास्ति कस्मान्नु बिभेमीति ।
[1.240] तत एवास्य भयं वीयाय ।
[1.241] कस्माद्ध्यभेष्यत् ।
[1.242] द्वितीयाद्वै भयं भवति ॥ बृह. १,४.२ ॥
[1.243] स वै नैव रेमे ।
[1.244] तस्मादेकाकी न रमते ।
[1.245] स द्वितीयमैच्छत् ।
[1.246] स हैतावानास यथा स्त्रीपुमांसौ सम्परिष्वक्तौ ।
[1.247] स इममेवात्मानं द्वेधापातयत् ।
[1.248] ततः पतिश्च पत्नी चाभवताम् ।
[1.249] तस्मादिदमर्धबृगलमिव स्व इति ह स्माह याज्ञवल्क्यः ।
[1.250] तस्मादयमाकाशः स्त्रिया पूर्यत एव ।
[1.251] तां समभवत् ।
[1.252] ततो मनुष्या अजायन्त ॥ बृह. १,४.३ ॥
[1.253] सो हेयमीक्षां चक्रे कथं नु मात्मन एव जनयित्वा सम्भवति ।
[1.254] हन्त तिरोऽसानीति ।
[1.255] सा गौरभवद्वृषभ इतरः ।
[1.256] तां समेवाभवत् ।
[1.257] ततो गावोऽजायन्त ।
[1.258] वडवेतराभवदश्ववृष इतरः ।
[1.259] गर्दभीतरा गर्दभ इतरः ।
[1.260] तां समेवाभवत् ।
[1.261] तत एकशफमजायत ।
[1.262] अजेतराभवद्बस्त इतरः ।
[1.263] अविरितरा मेष इतरः ।
[1.264] तां समेवाभवत् ।
[1.265] ततोऽजावयो ऽजायन्त ।
[1.266] एवमेव यदिदं किञ्च मिथुनमा पिपीलिकाभ्यस्तत्सर्वमसृजत ॥ बृह. १,४.४ ॥
[1.267] सोऽवेदहं वाव सृष्टिरस्म्यहं हीदं सर्वमसृक्षीति ।
[1.268] ततः सृष्टिरभवत् ।
[1.269] सृष्ट्यां हास्यैतस्यां भवति य एवं वेद ॥ बृह. १,४.५ ॥
[1.270] अथेत्यभ्यमन्थत् ।
[1.271] स मुखाच्च योनेर्हस्ताभ्यां चाग्निमसृजत ।
[1.272] तस्मादेतदुभयमलोमकमन्तरतः ।
[1.273] अलोमका हि योनिरन्तरतः ।
[1.274] तद्यदिदमाहुरमुं यजामुं यजेत्येकैकं देवमेतस्यैव सा विसृष्टिः ।
[1.275] एष उ ह्येव सर्वे देवाः ।
[1.276] अथ यत्किञ्चेदमार्द्रं तद्रेतसोऽसृजत ।
[1.277] तदु सोम ।
[1.278] एतावद्वा इदं सर्वमन्नं चैवान्नादश्च ।
[1.279] सोम एवान्नमग्निरन्नादः ।
[1.280] सैषा ब्रह्मणोऽतिसृष्टिः ।
[1.281] यच्छ्रेयसो देवानसृजताथ यन्मर्त्यः सन्नमृतानसृजत तस्मादतिसृष्टिर् ।
[1.282] अतिसृष्ट्यां हास्यैतस्यां भवति य एवं वेद ॥ बृह. १,४.६ ॥
[1.283] तद्धेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत् ।
[1.284] तन्नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियतासौ नामायमिदंरूप इति ।
[1.285] तदिदमप्येतर्हि नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियत असौ नामायमिदंरूप इति ।
[1.286] स एष इह प्रविष्ट आ नखाग्रेभ्यो यथा क्षुरः क्षुरधानेऽवहितः स्याद्विश्वम्भरो वा विश्वम्भरकुलाये ।
[1.287] तं न पश्यन्ति ।
[1.288] अकृत्स्नो हि सः प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति ।
[1.289] वदन् वाक्पश्यंश्चक्षुः शृण्वञ्छ्रोत्रं मन्वानो मनः ।
[1.290] तान्यस्यैतानि कर्मनामान्येव ।
[1.291] स योऽत एकैकमुपास्ते न स वेद ।
[1.292] अकृत्स्नो ह्येषोऽत एकैकेन भवति ।
[1.293] आत्मेत्येवोपासीत ।
[1.294] अत्र ह्येते सर्व एकं भवन्ति ।
[1.295] तदेतत्पदनीयमस्य सर्वस्य यदयमात्मा ।
[1.296] अनेन ह्येतत्सर्वं वेद ।
[1.297] यथा ह वै पदेनानुविन्देदेवं कीर्तिं श्लोकं विन्दते य एवं वेद ॥ बृह. १,४.७ ॥
[1.298] तदेतत्प्रेयः पुत्रात्प्रेयो वित्तात्प्रेयोऽन्यस्मात्सर्वस्मादन्तरतरं यदयमात्मा ।
[1.299] स योऽन्यमात्मनः प्रियं ब्रुवाणं ब्रूयात्प्रियं रोत्स्यतीतीश्वरो ह तथैव स्यात् ।
[1.300] आत्मानमेव प्रियमुपासीत ।
[1.301] स य आत्मानमेव प्रियमुपास्ते न हास्य प्रियं प्रमायुकं भवति ॥ बृह. १,४.८ ॥
[1.302] तदाहुर्यद्ब्रह्मविद्यया सर्वं भविष्यन्तो मनुष्या मन्यन्ते ।
[1.303] किमु तद्ब्रह्मावेद्यस्मात्तत्सर्वमभवदिति ॥ बृह. १,४.९ ॥
[1.304] ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् ।
[1.305] तदात्मानमेवावेत् ।
[1.306] अहं ब्रह्मास्मीति ।
[1.307] तस्मात्तत्सर्वमभवत् ।
[1.308] तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत् ।
[1.309] तथर्षीनाम् ।
[1.310] तथा मनुष्याणाम् ।
[1.311] तद्धैतत्पश्यन्नृषिर्वामदेवः प्रतिपेदेऽहं मनुरभवं सूर्यश्चेति ।
[1.312] तदिदमप्येतर्हि य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स इदं सर्वं भवति ।
[1.313] तस्य ह न देवाश्चनाभूत्या ईशते ।
[1.314] आत्मा ह्येषां स भवति ।
[1.315] अथ योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद ।
[1.316] यथा पशुरेवं स देवानाम् ।
[1.317] यथा ह वै बहवः पशवो मनुष्यं भुञ्ज्युरेवमेकैकः पुरुषो देवान् भुनक्ति ।
[1.318] एकस्मिन्नेव पशावादीयमानेऽप्रियं भवति किमु बहुषु ।
[1.319] तस्मादेषां तन्न प्रियं यदेतन्मनुष्या विद्युः ॥ बृह. १,४.१० ॥
[1.320] ब्रह्म वा इदमग्र आसीदेकमेव ।
[1.321] तदेकं सन्न व्यभवत् ।
[1.322] तच्छ्रेयो रूपमत्यसृजत क्षत्रं, यान्येतानि देवत्रा क्षत्राणीन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युरीशान इति ।
[1.323] तस्मात्क्षत्रात्परं नास्ति ।
[1.324] तस्माद्ब्राह्मणः क्षत्रियं अधस्तादुपास्ते राजसूये ।
[1.325] क्षत्र एव तद्यशो दधाति ।
[1.326] सैषा क्षत्रस्य योनिर्यद्ब्रह्म ।
[1.327] तस्माद्यद्यपि राजा परमतां गच्छति ब्रह्मैवान्तत उपनिश्रयति स्वां योनिम् ।
[1.328] य उ एनं हिनस्ति स्वां स योनिमृच्छति ।
[1.329] स पापीयान् भवति यथा श्रेयांसं हिंसित्वा ॥ बृह. १,४.११ ॥
[1.330] स नैव व्यभवत् ।
[1.331] स विशमसृजत ।
[1.332] यान्येतानि देवजातानि गणश आख्यायन्ते वसवो रुद्रा आदित्या विश्वे देवा मरुत इति ॥ बृह. १,४.१२ ॥
[1.333] स नैव व्यभवत् ।
[1.334] स शौद्रं वर्णमसृजत पूषणम् ।
[1.335] इयं वै पूषा ।
[1.336] इयं हीदं सर्वं पुष्यति यदिदं किञ्च ॥ बृह. १,४.१३ ॥
[1.337] स नैव व्यभवत् ।
[1.338] तच्छ्रेयो रूपमत्यसृजत धर्मम् ।
[1.339] तदेतत्क्षत्रस्य क्षत्रं यद्धर्मः ।
[1.340] तस्माद्धर्मात्परं नास्ति ।
[1.341] अथो अबलीयान् बलीयांसमाशंसते धर्मेण ।
[1.342] यथा राज्ञैवम् ।
[1.343] यो वै स धर्मः सत्यं वै तत् ।
[1.344] तस्मात्सत्यं वदन्तमाहुर्धर्मं वदतीति ।
[1.345] धर्मं वा वदन्तं सत्यं वदतीति ।
[1.346] एतद्ध्येवैतदुभयं भवति ॥ बृह. १,४.१४ ॥
[1.347] तदेतद्ब्रह्म क्षत्रं विट्शूद्रः ।
[1.348] तदग्निनैव देवेषु ब्रह्माभवद्ब्राह्मणो मनुष्येषु, क्षत्रियेण क्षत्रियः, वैश्येन वैश्यः, शूद्रेण शूद्रः ।
[1.349] तस्मादग्नावेव देवेषु लोकमिच्छन्ते ब्राह्मणे मनुष्येषु ।
[1.350] एताभ्यां हि रूपाभ्यां ब्रह्माभवत् ।
[1.351] अथ यो ह वा अस्माल्लोकात्स्वं लोकमदृष्ट्वा प्रैति स एनमविदितो न भुनक्ति यथा वेदो वाननूक्तोऽन्यद्वा कर्माकृतम् ।
[1.352] यदि ह वा अप्यनेवंविन्महत्पुण्यं कर्म करोति तद्धास्यान्ततः क्षीयत एव ।
[1.353] आत्मानमेव लोकमुपासीत ।
[1.354] स य आत्मानमेव लोकमुपास्ते न हास्य कर्म क्षीयते ।
[1.355] अस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत्कामयते तत्तत्सृजते ॥ बृह. १,४.१५ ॥
[1.356] अथो अयं वा आत्मा सर्वेषां भूतानां लोकः ।
[1.357] स यज्जुहोति यद्यजते तेन देवानां लोकः ।
[1.358] अथ यदनुब्रूते तेन ऋषीणाम् ।
[1.359] अथ यत्पितृभ्यो निपृणाति यत्प्रजामिच्छते तेन पितॄणाम् ।
[1.360] अथ यन्मनुष्यान् वासयते यदेभ्योऽशनं ददाति तेन मनुष्याणाम् ।
[1.361] अथ यत्पशुभ्यस्तृणोदकं विन्दति तेन पशूनाम् ।
[1.362] यदस्य गृहेषु श्वापदा वयांस्या पिपीलिकाभ्य उपजीवन्ति तेन तेषां लोकः ।
[1.363] यथा ह वै स्वाय लोकायारिष्टिमिच्छेत् ।
[1.364] एवं हैवंविदे सर्वदा सर्वाणि भूतान्यरिष्टिमिच्छन्ति ।
[1.365] तद्वा एतद्विदितं मीमांसितम् ॥ बृह. १,४.१६ ॥
[1.366] आत्मैवेदमग्र आसीदेक एव ।
[1.367] सोऽकामयत जाया मे स्यादथ प्रजायेय ।
[1.368] अथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेति ।
[1.369] एतावान् वै कामः ।
[1.370] नेच्छंश्चनातो भूयो विन्देत् ।
[1.371] तस्मादप्येतर्ह्येकाकी कामयते जाया मे स्यादथ प्रजायेयाथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेति ।
[1.372] स यावदप्येतेषामेकैकं न प्राप्नोत्यकृत्स्न एव तावन्मन्यते ।
[1.373] तस्यो कृत्स्नता ।
[1.374] मन एवास्यात्मा ।
[1.375] वाग्जाया ।
[1.376] प्राणः प्रजा ।
[1.377] चक्षुर्मानुषं वित्तम् ।
[1.378] चक्षुषा हि तद्विन्दते ।
[1.379] श्रोत्रं दैवम् ।
[1.380] श्रोत्रेण हि तच्छृणोति ।
[1.381] आत्मैवास्य कर्म ।
[1.382] आत्मना हि कर्म करोति ।
[1.383] स एष पाङ्क्तो यज्ञः ।
[1.384] पाङ्क्तः पशुः ।
[1.385] पाङ्क्तः पुरुषः ।
[1.386] पाङ्क्तमिदं सर्वं यदिदं किञ्च ।
[1.387] तदिदं सर्वमाप्नोति य एवं वेद ॥ बृह. १,४.१७ ॥
[1.388] (सप्तान्नब्राह्मणं वा संवर्गविद्याब्राह्मणम्)
[1.389] यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाजनयत्पिता ।
[1.390] एकमस्य साधारणं द्वे देवानभाजयत् ।
[1.391] त्रीण्यात्मनेऽकुरुत पशुभ्य एकं प्रायच्छत् ।
[1.392] तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न ।
[1.393] कस्मात्तानि न क्षीयन्ते अद्यमानानि सर्वदा ।
[1.394] यो वै तामक्षितिं वेद सोऽन्नमत्ति प्रतीकेन ।
[1.395] स देवानपिगच्छति स ऊऋजमुपजीवति ।
[1.396] इति श्लोकाः ॥ बृह. १,५.१ ॥
[1.397] यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाजनयत्पितेति ।
[1.398] मेधया हि तपसाजनयत्पितैकमस्य साधारणमिति ।
[1.399] इदमेवास्य तत्साधारणमन्नं यदिदमद्यते ।
[1.400] स य एतदुपास्ते न स पाप्मनो व्यावर्तते ।
[1.401] मिश्रं ह्येतत् ।
[1.402] द्वे देवानभाजयदिति ।
[1.403] हुतं च प्रहुतं च ।
[1.404] तस्माद्देवेभ्यो जुह्वति च प्र च जुह्वति ।
[1.405] अथो आहुर्दर्शपूर्णमासाविति ।
[1.406] तस्मान्नेष्टियाजुकः स्यात् ।
[1.407] पशुभ्य एकं प्रायच्छदिति ।
[1.408] तत्पयः ।
[1.409] पयो ह्येवाग्रे मनुष्याश्च पशवश्चोपजीवन्ति ।
[1.410] तस्मात्कुमारं जातं घृतं वैवाग्रे प्रतिलेहयन्ति स्तनं वानुधापयन्ति ।
[1.411] अथ वत्सं जातमाहुस्तृणादिति ।
[1.412] तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च नेति ।
[1.413] पयसि हीदं सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न ।
[1.414] तद्यदिदमाहुः संवत्सरं पयसा जुह्वदप पुनर्मृत्युं जयतीति ।
[1.415] न तथा विद्यात् ।
[1.416] यदहरेव जुहोति तदहः पुनर्मृत्युमपजयत्येवं विद्वान् ।
[1.417] सर्वं हि देवेभ्योऽन्नाद्यं प्रयच्छति ।
[1.418] कस्मात्तानि न क्षीयन्ते अद्यमानानि सर्वदेति ।
[1.419] पुरुषो वा अक्षितिः ।
[1.420] स हीदमन्नं पुनः पुनर्जनयते ।
[1.421] यो वैतामक्षितिं वेदेति ।
[1.422] पुरुषो वा अक्षितिः ।
[1.423] स हीदमन्नं धियाधिया जनयते कर्मभिः ।
[1.424] यद्धैतन्न कुर्यात्क्षीयेत ह ।
[1.425] सोऽन्नमत्ति प्रतीकेनेति ।
[1.426] मुखं प्रतीकं मुखेनेत्येतत् ।
[1.427] स देवानपिगच्छति स ऊर्जमुपजीवतीति प्रशंसा ॥ बृह. १,५.२ ॥
[1.428] त्रीण्यात्मनेऽकुरुतेति
[1.429] मनो वाचं प्राणं तान्यात्मनेऽकुरुत ।
[1.430] अन्यत्रमना अभूवं नादर्शमन्यत्रमना अभूवं नाश्रौषमिति मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति ।
[1.431] कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव ।
[1.432] तस्मादपि पृष्ठत उपस्पृष्टो मनसा विजानाति ।
[1.433] यः कश्च शब्दो वागेव सा ।
[1.434] एषा ह्यन्तं आयत्तैषा हि न ।
[1.435] प्राणोऽपानो व्यान उदानः समानोऽन इत्येतत्सर्वं प्राण एव ।
[1.436] एतन्मयो वा अयमात्मा ।
[1.437] वाङ्मयो मनोमयः प्राणमयः ॥ बृह. १,५.३ ॥
[1.438] त्रयो लोका एत एव ।
[1.439] वागेवायं लोको मनोऽन्तरिक्षलोकः प्राणोऽसौ लोकः ॥ बृह. १,५.४ ॥
[1.440] त्रयो वेदा एत एव ।
[1.441] वागेवर्ग्वेदो मनो यजुर्वेदः प्राणः सामवेदः ॥ बृह. १,५.५ ॥
[1.442] देवा पितरो मनुष्या एत एव ।
[1.443] वागेव देवा मनः पितरः, प्राणो मानुष्याः ॥ १,५.६ ॥
[1.444] पिता माता प्रजैत एव ।
[1.445] मन एव पिता वाङ्माता प्राणः प्रजा ॥ १,५.७ ॥
[1.446] विज्ञातं विजिज्ञास्यमविज्ञातमेत एव ।
[1.447] यत्किञ्च विज्ञातं वाचस्तद्रूपम् ।
[1.448] वाग्घि विज्ञाता ।
[1.449] वागेनं तद्भूत्वावति ॥ बृह. १,५.८ ॥
[1.450] यत्किञ्च विजिज्ञास्यं मनसस्तद्रूपम् ।
[1.451] मनो हि विजिज्ञास्यम् ।
[1.452] मन एनं तद्भूत्वावति ॥ १,५.९ ॥
[1.453] यत्किञ्चाविज्ञातं प्राणस्य तद्रूपम् ।
[1.454] प्राणो ह्यविज्ञातः ।
[1.455] प्राण एनं तद्भूत्वावति ॥ १,५.१० ॥
[1.456] तस्यै वाचः पृथिवी शरीरम् ।
[1.457] ज्योतीरूपमयमग्निः ।
[1.458] तद्यावत्येव वाक्तावती पृथिवी तावानयमग्निः ॥ बृह. १,५.११ ॥
[1.459] अथैतस्य मनसो द्यौः शरीरम् ।
[1.460] ज्योतीरूपमसावादित्यः ।
[1.461] तद्यावदेव मनस्तावती द्यौस्तावानसावादित्यः ।
[1.462] तौ मिथुनं समैताम् ।
[1.463] ततः प्राणोऽजायत ।
[1.464] स इन्द्रः ।
[1.465] स एषोऽसपत्नः ।
[1.466] द्वितीयो वै सपत्नः ।
[1.467] नास्य सपत्नो भवति य एवं वेद ॥ बृह. १,५.१२ ॥
[1.468] अथैतस्य प्राणस्यापः शरीरम् ।
[1.469] ज्योतीरूपमसौ चन्द्रः ।
[1.470] तद्यावानेव प्राणस्तावत्य आपस्तावानसौ चन्द्रः ।
[1.471] त एते सर्व एव समाः सर्वेऽनन्ताः ।
[1.472] स यो हैतानन्तवत उपास्तेऽन्तवन्तं स लोकं जयति ।
[1.473] अथ यो हैताननन्तानुपास्तेऽनन्तं स लोकं जयति ॥ बृह. १,५.१३ ॥
[1.474] स एष संवत्सरः प्रजापतिष्षोडशकलः ।
[1.475] तस्य रात्रय एव पञ्चदश कला ।
[1.476] ध्रुवैवास्य षोडशी कला ।
[1.477] स रात्रिभिरेवा च पूर्यतेऽप च क्षीयते ।
[1.478] सोऽमावास्यां रात्रिमेतया षोडश्या कलया सर्वमिदं प्राणभृदनुप्रविश्य ततः प्रातर्जायते ।
[1.479] तस्मादेतां रात्रिं प्राणभृतः प्राणं न विच्छिन्द्यादपि कृकलासस्यैतस्या एव देवताया अपचित्यै ॥ १,५.१४ ॥
[1.480] यो वै स संवत्सरः प्रजापतिः षोडशकलोऽयमेव स योऽयमेवंवित्पुरुषः ।
[1.481] तस्य वित्तमेव पञ्चदश कलाः ।
[1.482] आत्मैवास्य षोडशी कला ।
[1.483] स वित्तेनैवा च पूर्यतेऽप च क्षीयते ।
[1.484] तदेतन्नभ्यं यदयमात्मा ।
[1.485] प्रधिर्वित्तम् ।
[1.486] तस्माद्यद्यपि सर्वज्यानिं जीयत आत्मना चेज्जीवति प्रधिनागादित्येवाहुः ॥ बृह. १,५.१५ ॥
[1.487] अथ त्रयो वाव लोका मनुष्यलोकः पितृलोको देवलोक इति ।
[1.488] सोऽयं मनुष्यलोकः पुत्रेणैव जय्यो नान्येन कर्मणा ।
[1.489] कर्मणा पितृलोकः ।
[1.490] विद्यया देवलोकः ।
[1.491] देवलोको वै लोकानां श्रेष्ठः ।
[1.492] तस्माद्विद्यां प्रशंसन्ति ॥ बृह. १,५.१६ ॥
[1.493] अथातः सम्प्रत्तिः ।
[1.494] यदा प्रैष्यन्मन्यतेऽथ पुत्रमाह त्वं ब्रह्म त्वं यज्ञस्त्वं लोक इति ।
[1.495] स पुत्रः प्रत्याहाहं ब्रह्माहं यज्ञोऽहं लोक इति ।
[1.496] यद्वै किञ्चानूक्तं तस्य सर्वस्य ब्रह्मेत्येकता ।
[1.497] ये वै के च यज्ञास्तेषां सर्वेषां यज्ञ इत्येकता ।
[1.498] ये वै के च लोकास्तेषां सर्वेषां लोक इत्येकता ।
[1.499] एतावद्वा इदं सर्वम् ।
[1.500] एतन्मा सर्वं सन्नयमितो भुनजदिति ।
[1.501] तस्मात्पुत्रमनुशिष्टं लोक्यमाहुः ।
[1.502] तस्मादेनमनुशासति ।
[1.503] स यदैवंविदस्माल्लोकात्प्रैत्यथैभिरेव प्राणैः सह पुत्रमाविशति ।
[1.504] स यद्यनेन किञ्चिदक्ष्णया कृतं भवति तस्मादेनं सर्वस्मात्पुत्रो मुञ्चति तस्मात्पुत्रो नाम ।
[1.505] स पुत्रेणैवास्मिल्लोके प्रतितिष्ठति ।
[1.506] अथैनमेते देवाः प्राणा अमृता आविशन्ति ॥ बृह. १,५.१७ ॥
[1.507] पृथिव्यै चैनमग्नेश्च दैवी वागाविशति ।
[1.508] सा वै दैवी वाग्यया यद्यदेव वदति तत्तद्भवति ॥ १,५.१८ ॥
[1.509] दिवश्चैनमादित्याच्च दैवं मन आविशति ।
[1.510] तद्वै दैवं मनो येनानन्द्येव भवत्यथो न शोचति ॥ १,५.१९ ॥
[1.511] अद्भ्यश्चैनं चन्द्रमसश्च दैवः प्राण आविशति ।
[1.512] स वै दैवः प्राणो यः संचरंश्चासंचरंश्च न व्यथतेऽथो न रिष्यति ।
[1.513] स एष एवंवित्सर्वेषां भूतानामात्मा भवति ।
[1.514] यथैषा देवतैवं सः ।
[1.515] यथैतां देवतां सर्वाणि भूतान्यवन्त्येवं हैवंविदं सर्वाणि भूतान्यवन्ति ।
[1.516] यदु किञ्चेमाः प्रजाः शोचन्त्यमैवासां तद्भवति ।
[1.517] पुण्यमेवामुं गच्छति ।
[1.518] न ह वै देवान् पापं गच्छति ॥ बृह. १,५.२० ॥
[1.519] अथातो व्रतमीमांसा ।
[1.520] प्रजापतिर्ह कर्माणि ससृजे ।
[1.521] तानि सृष्टान्यन्योऽन्येनास्पर्धन्त ।
[1.522] वदिष्याम्येवाहमिति वाग्दध्रे ।
[1.523] द्रक्ष्याम्यहमिति चक्षुः ।
[1.524] श्रोष्याम्यहमिति श्रोत्रम् ।
[1.525] एवमन्यानि कर्माणि यथाकर्मम् ।
[1.526] तानि मृत्युः श्रमो भूत्वोपयेमे ।
[1.527] तान्याप्नोत् ।
[1.528] तान्याप्त्वा मृत्युरवारुन्ध ।
[1.529] तस्माच्छ्राम्यत्येव वाक् ।
[1.530] श्राम्यति चक्षुः ।
[1.531] श्राम्यति श्रोत्रम् ।
[1.532] अथेममेव नाप्नोत्योऽयं मध्यमः प्राणः ।
[1.533] तानि ज्ञातुं दध्रिरे ।
[1.534] अयं वै नः श्रेष्ठो यः संचरंश्चासंचरंश्च न व्यथतेऽथो न रिष्यति ।
[1.535] हन्तास्यैव सर्वे रूपं भवामेति ।
[1.536] त एतस्यैव सर्वे रूपमभवन् ।
[1.537] तस्मादेत एतेनाख्यायन्ते प्राणा इति ।
[1.538] तेन ह वाव तत्कुलमाचक्षते यस्मिन् कुले भवति य एवं वेद ।
[1.539] य उ हैवंविदा स्पर्धतेऽनुशुष्यति ।
[1.540] अनुशुष्य हैवान्ततो म्रियत इत्यध्यात्मम् ॥ बृह. १,५.२१ ॥
[1.541] अथाधिदेवतं
[1.542] ज्वलिष्याम्येवाहमित्यग्निर्दध्रे ।
[1.543] तप्स्याम्यहमित्यादित्यः ।
[1.544] भास्याम्यहमिति चन्द्रमाः ।
[1.545] एवमन्या देवता यथादेवतम् ।
[1.546] स यथैषां प्राणानां मध्यमः प्राण एवमेतासां देवतानां वायुः ।
[1.547] म्लोचन्ति ह्यन्या देवता न वायुः ।
[1.548] सैषानस्तमिता देवता यद्वायुः ॥ बृह. १,५.२२ ॥
[1.549] अथैष श्लोको भवति
[1.550] यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छतीति ।
[1.551] प्राणाद्वा एष उदेति प्राणेऽस्तमेति ।
[1.552] तं देवाश्चक्रिरे धर्मं स एवाद्य स उ श्व इति ।
[1.553] यद्वा एतेऽमुर्ह्यध्रियन्त तदेवाप्यद्य कुर्वन्ति ।
[1.554] तस्मादेकमेव व्रतं चरेत्प्राण्याच्चैवापान्याच्च ।
[1.555] नेन्मा पाप्मा मृत्युराप्नवदिति ।
[1.556] यद्यु चरेत्समापिपयिषेत्तेनो एतस्यै देवतायै सायुज्यं सलोकतां जयति ॥ बृह. १,५.२३ ॥
[1.557] (त्र्यन्नब्राह्मणं वा अविद्याविषयसंसारतत्त्वप्रदर्शकं ब्राह्मणं वा उपसंहारब्राह्मणम्)
[1.558] त्रयं वा इदं नाम रूपं कर्म ।
[1.559] तेषां नाम्नां वागित्येतदेषामुक्थम् ।
[1.560] अतो हि सर्वाणि नामान्युत्तिष्ठन्ति ।
[1.561] एतदेषां साम ।
[1.562] एतद्धि सर्वैर्नामभिः समम् ।
[1.563] एतदेषां ब्रह्म ।
[1.564] एतद्धि सर्वाणि नामानि बिभर्ति ॥ १,६.१ ॥
[1.565] अथ रूपाणां चक्षुरित्येतदेषामुक्थम् ।
[1.566] अतो हि सर्वाणि रूपाण्युत्तिष्ठन्ति ।
[1.567] एतदेषां साम ।
[1.568] एतद्धि सर्वै रूपैः समम् ।
[1.569] एतदेषां ब्रह्म ।
[1.570] एतद्धि सर्वाणि रूपाणि बिभर्ति ॥ बृह. १,६.२ ॥
[1.571] अथ कर्मणामात्मेत्येतदेषामुक्थम् ।
[1.572] अतो हि सर्वाणि कर्माण्युत्तिष्ठन्ति ।
[1.573] एतदेषां साम ।
[1.574] एतद्धि सर्वैः कर्मभिः समम् ।
[1.575] एतदेषां ब्रह्म ।
[1.576] एतद्धि सर्वाणि कर्माणि बिभर्ति ।
[1.577] तदेतत्त्रयं सदेकमयमात्मा ।
[1.578] आत्मो एकः सन्नेतत्त्रयम् ।
[1.579] तदेतदमृतं सत्येन छन्नम् ।
[1.580] प्राणो वा अमृतम् ।
[1.581] नामरूपे सत्यम् ।
[1.582] ताभ्यामयं प्राणश्छन्नः ॥ १,६.३ ॥
[1.583] इति बृहदारण्यकोपनिषदि प्रथमोऽध्यायः ॥

## Second Adhyāya

[2.1] द्वितीयोऽध्यायः ।
[2.2] प्रथमं ब्राह्मणम्
[2.3] (अजातशत्रुब्राह्मणं वा पर्यंकविद्याब्राह्मणम्)
[2.4] दृप्तबालाकिर्हानूचानो गार्ग्य आस ।
[2.5] स होवाचाजातशत्रुं काश्यं ब्रह्म ते ब्रवाणीति ।
[2.6] स होवाचाजातशत्रुः सहस्रमेतस्यां वाचि दद्मः, जनको जनक इति वै जना धावन्तीति ॥ बृह. २,१.१ ॥
[2.7] स होवाच गार्ग्यः य एवासावादित्ये पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
[2.8] स होवाचाजातशत्रुर् मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः ।
[2.9] अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजेति वा अहमेतमुपास इति ।
[2.10] स य एतमेवमुपास्तेऽतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजा भवति ॥ २,१.२ ॥
[2.11] स होवाच गार्ग्यः य एवासौ चन्द्रे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
[2.12] स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः ।
[2.13] बृहन् पाण्दरवासाः सोमो राजेति वा अहमेतमुपास इति ।
[2.14] स य एतमेवमुपास्तेऽहरहर्सुतः प्रसुतो भवति ।
[2.15] नास्यान्नं क्षीयते ॥ बृह. २,१.३ ॥
[2.16] स होवाच गार्ग्यः य एवासौ विद्युति पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
[2.17] स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः ।
[2.18] तेजस्वीति वा अहमेतमुपास इति ।
[2.19] स य एतमेवमुपास्ते तेजस्वी ह भवति ।
[2.20] तेजस्विनी हास्य प्रजा भवति ॥ २,१.४ ॥
[2.21] स होवाच गार्ग्यः य एवायमाकाशे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
[2.22] स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः ।
[2.23] पूर्णमप्रवर्तीति वा अहमेतमुपास इति ।
[2.24] स य एतमेवमुपास्ते पूर्यते प्रजया पशुभिर्नास्यास्माल्लोकात्प्रजोद्वर्तते ॥ बृह. २,१.५ ॥
[2.25] स होवाच गार्ग्यः य एवायं वायौ पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
[2.26] स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः ।
[2.27] इन्द्रो वैकुण्ठोऽपराजिता सेनेति वा अहमेतमुपास इति ।
[2.28] स य एतमेवमुपास्ते जिष्णुर्हापराजिष्णुर्भवत्यन्यतस्त्यजायी ॥ २,१.६ ॥
[2.29] स होवाच गार्ग्यः य एवायमग्नौ पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
[2.30] स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः ।
[2.31] विषासहिरिति वा अहमेतमुपास इति ।
[2.32] स य एतमेवमुपास्ते विषासहिर्ह भवति ।
[2.33] विषासहिर्हास्य प्रजा भवति ॥ बृह. २,१.७ ॥
[2.34] स होवाच गार्ग्यः य एवायमप्सु पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
[2.35] स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः ।
[2.36] प्रतिरूप इति वा अहमेतमुपास इति ।
[2.37] स य एतमेवमुपास्ते प्रतिरूपं हैवैनमुपगच्छति नाप्रतिरूपम् ।
[2.38] अथो प्रतिरुपोऽस्माज्जायते ॥ २,१.८ ॥
[2.39] स होवाच गार्ग्यः य एवायमादर्शे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
[2.40] स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः ।
[2.41] रोचिष्णुरिति वा अहमेतमुपास इति ।
[2.42] स य एतमेवमुपास्ते रोचिष्णुर्ह भवति ।
[2.43] रोचिष्णुर्हास्य प्रजा भवति ।
[2.44] अथो यैः संनिगच्छति ।
[2.45] सर्वांस्तानतिरोचते ॥ बृह. २,१.९ ॥
[2.46] स होवाच गार्ग्यः य एवायं यन्तं पश्चाच्छब्दोऽनूदेत्येतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
[2.47] स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः ।
[2.48] असुरिति वा अहमेतमुपास इति ।
[2.49] स य एतमेवमुपास्ते सर्वं हैवास्मिंल्लोक आयुरेति ।
[2.50] नैनं पुरा कालात्प्राणो जहाति ॥ २,१.१० ॥
[2.51] स होवाच गार्ग्यः य एवायं दिक्षु पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
[2.52] स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः ।
[2.53] द्वितीयोऽनपग इति वा अहमेतमुपास इति ।
[2.54] स य एतमेवमुपास्ते द्वितीयवान् ह भवति ।
[2.55] नास्माद्गणश्छिद्यते ॥ बृह. २,१.११ ॥
[2.56] स होवाच गार्ग्यः य एवायं छायामयः पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
[2.57] स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः ।
[2.58] मृत्युरिति वा अहमेतमुपास इति ।
[2.59] स य एतमेवमुपास्ते सर्वं हैवास्मिंल्लोक आयुरेति ।
[2.60] नैनं पुरा कालान्मृत्युरागच्छति ॥ २,१.१२ ॥
[2.61] स होवाच गार्ग्यः य एवायमात्मनि पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।
[2.62] स होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः ।
[2.63] आत्मन्वीति वा अहमेतमुपास इति ।
[2.64] स य एतमेवमुपास्त आत्मन्वी ह भवति ।
[2.65] आत्मन्विनी हास्य प्रजा भवति ।
[2.66] स ह तूष्णीमास गार्ग्यः ॥ बृह. २,१.१३ ॥
[2.67] स होवाचाजातशत्रुः एतावन्नू३ इति ।
[2.68] एतावद्धीति ।
[2.69] नैतावता विदितं भवतीति ।
[2.70] स होवाच गार्ग्यः उप त्वायानीति ॥ २,१.१४ ॥
[2.71] स होवाचाजातशत्रुः प्रतिलोमं चैतद्यद्ब्राह्मणः क्षत्रियमुपेयाद्ब्रह्म मे वक्ष्यतीति ।
[2.72] व्येव त्वा ज्ञपयिष्यामीति ।
[2.73] तं पाणावादायोत्तस्थौ ।
[2.74] तौ ह पुरुषं सुप्तमाजग्मतुः ।
[2.75] तमेतैर्नामभिरामन्त्रयां चक्रे बृहन् पाण्दरवासः सोम राजन्निति ।
[2.76] स नोत्तस्थौ ।
[2.77] तं पाणिनापेषं बोधयां चकार ।
[2.78] स होत्तस्थौ ॥ बृह. २,१.१५ ॥
[2.79] स होवाचाजातशत्रुः यत्रैष एतत्सुप्तोऽभूद्य एष विज्ञानमयः पुरुषः क्वैष तदाभूत्कुत एतदागादिति ।
[2.80] तदु ह न मेने गार्ग्यः ॥ २,१.१६ ॥
[2.81] स होवाचाजातशत्रुः यत्रैष एतत्सुप्तोऽभूद्य एष विज्ञानमयः पुरुषस्तदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्नानमादाय य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिञ्छेते ।
[2.82] तानि यदा गृह्णाति ।
[2.83] अथ हैतत्पुरुषः स्वपिति नाम ।
[2.84] तद्गृहीत एव प्राणो भवति ।
[2.85] गृहीता वाग् ।
[2.86] गृहीतं चक्षुर् ।
[2.87] गृहीतं श्रोत्रम् ।
[2.88] गृहीतं मनः ॥ बृह. २,१.१७ ॥
[2.89] स यत्रैतत्स्वप्न्यया चरति ते हास्य लोकाः ।
[2.90] तदुतेव महाराजो भवत्युतेव महाब्राह्मणः ।
[2.91] उतेवोच्चावचं निगच्छति ।
[2.92] स यथा महाराजो जानपदान् गृहीत्वा स्वे जनपदे यथाकामं परिवर्तेतैवमेवैष एतत्प्राणान् गृहीत्वा स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्तते ॥ २,१.१८ ॥
[2.93] अथ यदा सुषुप्तो भवति ।
[2.94] यदा न कस्य चन वेद ।
[2.95] हिता नाम नाड्यो द्वासप्ततिः सहस्राणि हृदयात्पुरीततमभिप्रतिष्ठन्ते ।
[2.96] ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते ।
[2.97] स यथा कुमारो वा महाराजो वा महाब्राह्मणो वाऽतिघ्नीमानन्दस्य गत्वा शयीत ।
[2.98] एवमेवैष एतच्छेते ॥ २,१.१९ ॥
[2.99] स यथोर्णनाभिस्तन्तुनोच्चरेद्यथा अग्नेः क्षुद्रा विष्फुलिङ्गा व्युच्चरन्त्येवमेवास्मादात्मनः सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्ति ।
[2.100] तस्योपनिषत्सत्यस्य सत्यमिति ।
[2.101] प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम् ॥ बृह. २,१.२० ॥
[2.102] (सर्वान्नब्राह्मणं वा शिशुब्राह्मणम्)
[2.103] यो ह वै शिशुं साधानं सप्रत्याधानं सस्थूणं सदामं वेद सप्त ह द्विषतो भ्रातृव्यानवरुणद्धि ।
[2.104] अयं वाव शिशुर्योऽयं मध्यमः प्राणः ।
[2.105] तस्येदमेवाधानमिदं प्रत्याधानं प्राणः स्थूणान्नं दाम ॥ २,२.१ ॥
[2.106] तमेताः सप्ताक्षितय उपतिष्ठन्ते ।
[2.107] तद्या इमा अक्षंल्लोहिन्यो राजयस्ताभिरेनं रुद्रोऽन्वायत्तः ।
[2.108] अथ या अक्षन्नापस्ताभिः पर्जन्यः ।
[2.109] या कनीनका तयादित्यः ।
[2.110] यत्कृष्णं तेनाग्निर् ।
[2.111] यच्छुक्लं तेनेन्द्रः ।
[2.112] अधरयैनं वर्तन्या पृथिव्यन्वायत्ता ।
[2.113] द्यौरुत्तरया ।
[2.114] नास्यान्नं क्षीयते य एवं वेद ॥ बृह. २,२.२ ॥
[2.115] तदेष श्लोको भवति
[2.116] अर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नस्तस्मिन् यशो निहितं विश्वरूपम् ।
[2.117] तस्यासत ऋषयः सप्त तीरे वागष्टमी ब्रह्मणा संविदानेति ।
[2.118] अर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्न इति ।
[2.119] इदं तच्छरीर एष ह्यर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नः ।
[2.120] तस्मिन् यशो निहितं विश्वरूपमिति ।
[2.121] प्राणा वै यशो विश्वरूपम् ।
[2.122] प्राणानेतदाह ।
[2.123] तस्यासत ऋषयः सप्त तीर इति ।
[2.124] प्राणा वा ऋषयः ।
[2.125] प्राणाणेतदाह ।
[2.126] वागष्टमी ब्रह्मणा संविदानेति ।
[2.127] वाग्घ्यष्टमी ब्रह्मणा संवित्ते ॥ बृह. २,२.३ ॥
[2.128] इमावेव गोतमभरद्वाजौ ।
[2.129] अयमेव गोतमोऽयं भरद्वाजः ।
[2.130] इमावेव विश्वामित्रजमदग्नी ।
[2.131] अयमेव विश्वामित्रोऽयं जमदग्निः ।
[2.132] इमावेव वसिष्ठकश्यपौ ।
[2.133] अयमेव वसिष्ठोऽयं कश्यपः ।
[2.134] वागेवात्रिः ।
[2.135] वाचा ह्यन्नमद्यते ।
[2.136] अत्तिर्ह वै नामैतद्यदौत्रिरिति ।
[2.137] सर्वस्यात्ता भवति ।
[2.138] सर्वमस्यान्नं भवति य एवं वेद ॥ २,२.४ ॥
[2.139] (मूर्तामूर्तब्राह्मणम्)
[2.140] द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे ।
[2.141] मूर्तं चैवामूर्तं च ।
[2.142] मर्त्यं चामृतं च ।
[2.143] स्थितं च यच्च ।
[2.144] सच्च त्यं च ॥ बृह. २,३.१ ॥
[2.145] तदेतन्मूर्तं यदन्यद्वायोश्चान्तरिक्षाच्च ।
[2.146] एतन्मर्त्यम् ।
[2.147] एतत्स्थितम् ।
[2.148] एतत्सत् ।
[2.149] तस्यैतस्य मूर्तस्यैतस्य मर्त्यस्यैतस्य स्थितस्यैतस्य सत एष रसो य एष तपति ।
[2.150] सतो ह्येष रसः ॥ २,३.२ ॥
[2.151] अथामूर्तम् ।
[2.152] वायुश्चान्तरिक्षश्च ।
[2.153] एतदमृतम् ।
[2.154] एतद्यत् ।
[2.155] एतत्त्यम् ।
[2.156] तस्यैतस्यामूर्तस्यैतस्यामृतस्यैतस्य यत एतस्य त्यस्यैष रसो य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषः ।
[2.157] त्यस्य ह्येष रस ।
[2.158] इत्यधिदैवतम् ॥ बृह. २,३.३ ॥
[2.159] अथाध्यात्मम् ।
[2.160] इदमेव मूर्तं यदन्यत्प्राणाच्च यश्चायमन्तरात्मन्नाकाशः ।
[2.161] एतन्मर्त्यम् ।
[2.162] एतत्स्थितम् ।
[2.163] एतत्सत् ।
[2.164] तस्यैतस्य मूर्तस्यैतस्य मर्त्यस्यैतस्य स्थितस्यैतस्य सत एष रसो यच्चक्षुः ।
[2.165] सतो ह्येष रसः ॥ २,३.४ ॥
[2.166] अथामूर्तं प्राणश्च यश्चायमन्तरात्मन्नाकाशः ।
[2.167] एतदमृतम् ।
[2.168] एतद्यत् ।
[2.169] एतत्त्यत् ।
[2.170] तस्यैतस्यामूर्तस्यैतस्यामृतस्यैतस्य यत एतस्य त्यस्यैष रसो योऽयं दक्षिणेऽक्षन् पुरुषः ।
[2.171] त्यस्य ह्येष रसः ॥ बृह. २,३.५ ॥
[2.172] तस्य हैतस्य पुरुषस्य रूपम् ।
[2.173] यथा माहारजनं वासो यथा पाण्ड्वाविकं यथेन्द्रगोपो यथाग्न्यर्चिर्यथा पुण्डरीकं यथा सकृद्विद्युत्तम् ।
[2.174] सकृद्विद्युत्तेव ह वा अस्य श्रीर्भवति य एवं वेद ।
[2.175] अथात आदेशो नेति नेति ।
[2.176] न ह्येतस्मादिति नेत्यन्यत्परमस्ति ।
[2.177] अथ नामधेयं सत्यस्य सत्यमिति ।
[2.178] प्राणा वै सत्यम् ।
[2.179] तेषामेष सत्यम् ॥ २,३.६ ॥
[2.180] (मैत्रेयीब्राह्मणम्)
[2.181] मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्यः उद्यास्यन् वा अरेऽहमस्मात्स्थानादस्मि ।
[2.182] हन्त तेऽनया कात्यायन्यान्तं करवाणीति ॥ बृह. २,४.१ ॥
[2.183] सा होवाच मैत्रेयी यन्नु म इयं भगोः सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात्कथं तेनामृता स्यामिति ।
[2.184] नेति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
[2.185] यथैवोपकरणवतां जीवितं तथैव ते जीवितं स्यात् ।
[2.186] अमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेनेति ॥ २,४.२ ॥
[2.187] सा होवाच मैत्रेयी येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्याम् ।
[2.188] यदेव भगवान् वेद तदेव मे ब्रूहीति ॥ २,४.३ ॥
[2.189] स होवाच याज्ञवल्क्यः प्रिया बतारे नः सती प्रियं भाषसे ।
[2.190] एह्यास्स्व ।
[2.191] व्याख्यास्यामि ते ।
[2.192] व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यासस्वेति ॥ बृह. २,४.४ ॥
[2.193] स होवाच न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्यात्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति ।
[2.194] न वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति ।
[2.195] न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति ।
[2.196] न वा अरे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय वित्तं प्रियं भवति ।
[2.197] न वा अरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रियं भवति ।
[2.198] न वा अरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्रं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय क्षत्रं प्रियं भवति ।
[2.199] न वा अरे लोकानां कामाय लोकाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय लोकाः प्रिया भवन्ति ।
[2.200] न वा अरे देवानां कामाय देवाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय देवाः प्रिया भवन्ति ।
[2.201] न वा अरे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्त्यात्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति ।
[2.202] न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति ।
[2.203] आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेयि ।
[2.204] आत्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेनेदं सर्वं विदितम् ॥ बृह. २,४.५ ॥
[2.205] ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद ।
[2.206] क्षत्रं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः क्षत्रं वेद ।
[2.207] लोकास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो लोकान् वेद ।
[2.208] देवास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो देवान् वेद ।
[2.209] भूतानि तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो भूतानि वेद ।
[2.210] सर्वं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्वं वेद ।
[2.211] इदं ब्रह्मेदं क्षत्रमिमे लोका इमे देवा इमानि भूतानीदं सर्वं यदयमात्मा ॥ बृह. २,४.६ ॥
[2.212] स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय ।
[2.213] दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ २,४.७ ॥
[2.214] स यथा शङ्खस्य ध्मायमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय शङ्खस्य तु ग्रहणेन शङ्खध्मस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ २,४.८ ॥
[2.215] स यथा वीणायै वाद्यमानायै न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय वीणायै तु ग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ २,४.९ ॥
[2.216] स यथार्द्रैधाग्नेरभ्याहितात्पृथग्धूमा विनिश्चरन्त्येव वा अरेऽस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्याननि ।
[2.217] अस्यैवैतानि निश्वसितानि ॥ बृह. २,४.१० ॥
[2.218] स यथा सर्वासामपां समुद्र एकायनम् ।
[2.219] एवं सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायनम् ।
[2.220] एवं सर्वेषां गन्धानां नासिके एकायनम् ।
[2.221] एवं सर्वेषां रसानां जिह्वैकायनम् ।
[2.222] एवं सर्वेषां रूपाणां चक्षुरेकायनम् ।
[2.223] एवं सर्वेषं शब्दानां श्रोत्रमेकायनम् ।
[2.224] एवं सर्वेषां संकल्पानां मन एकायनम् ।
[2.225] एवं सर्वासां विद्यानां हृदयमेकायनम् ।
[2.226] एवं सर्वेषां कर्मणां हस्तावेकायनम् ।
[2.227] एवं सर्वेषामानन्दानामुपस्थ एकायनम् ।
[2.228] एवं सर्वेषां विसर्गाणां पायुरेकायनम् ।
[2.229] एवं सर्वेषामध्वनां पादावेकायनम् ।
[2.230] एवं सर्वेषां वेदानां वागेकायनम् ॥ बृह. २,४.११ ॥
[2.231] स यथा सैन्धवखिल्य उदके प्रास्त उदकमेवानुविलीयेत न हास्योद्ग्रहणायेव स्यात् ।
[2.232] यतोयतस्त्वाददीत लवणम् ।
[2.233] एवं वा अर इदं महद्भूतमनन्तमपारं विज्ञानघन एव ।
[2.234] एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति ।
[2.235] न प्रेत्य संज्ञास्तीत्यरे ब्रवीमि ।
[2.236] इति होवाच याज्ञवल्क्यः ॥ २,४.१२ ॥
[2.237] सा होवाच मैत्रेयी अत्रैव मा भगवानमूमुहन्न प्रेत्य संज्ञास्तीति ।
[2.238] स होवाच न वा अरेऽहं मोहं ब्रवीमि ।
[2.239] अलं वा अर इदं विज्ञानाय ॥ २,४.१३ ॥
[2.240] यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं जिघ्रति तदितर इतरं पश्यति तदितर इतरं शृणोति तदितर इतरं जिघ्रति तदितर इतरमभिवदति तदितर इतरं मनुते तदितर इतरं विजानाति ।
[2.241] यत्र वास्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं जिघ्रेत्तत्केन कं जिघ्रेत्तत्केन कं पश्येत्तत्केन कं शृणुयात्तत्केन कमभिवदेत्तत्केन कं मन्वीत तत्केन कं विजानीयात् ।
[2.242] येनेदं सर्वं विजानाति तं केन विजानीयात् ।
[2.243] विज्ञातारमरे केन विजानीयादिति ॥ बृह. २,४.१४ ॥
[2.244] (मधुब्राह्मणम्)
[2.245] इयं पृथिवी सर्वेषां भूतानां मधु ।
[2.246] अस्यै पृथिव्यै सर्वाणि भूतानि मधु ।
[2.247] यश्चायमस्यां पृथिव्यां तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यस्चायमध्यात्मं शारीरस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा ।
[2.248] इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ २,५.१ ॥
[2.249] इमा आपः सर्वेषां भूतानां मधु ।
[2.250] आसामपां सर्वाणि भूतानि मधु ।
[2.251] यश्चायमास्वप्सु तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं रैतसस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा ।
[2.252] इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ बृह. २,५.२ ॥
[2.253] अयमग्निः सर्वेषां भूतानां मधु ।
[2.254] अस्याग्नेः सर्वाणि भूतानि मधु ।
[2.255] यश्चायमस्मिन्नग्नौ तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं वाङ्मयस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा ।
[2.256] इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ २,५.३ ॥
[2.257] अयं वायुः सर्वेषां भूतानां मधु ।
[2.258] अस्य वायोः सर्वाणि भूतानि मधु ।
[2.259] यश्चायमस्मिन् वायौ तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं प्राणस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यमेव स योऽयमात्मा ।
[2.260] इदं अमृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ २,५.४ ॥
[2.261] अयमादित्यः सर्वेषां भूतानां मधु ।
[2.262] अस्यादित्यस्य सर्वाणि भूतानि मधु ।
[2.263] यश्चायमस्मिन्नादित्ये तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं चाक्षुषस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा ।
[2.264] इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ बृह. २,५.५ ॥
[2.265] इमा दिशः सर्वेषां भूतानां मधु ।
[2.266] आसां दिशां सर्वाणि भूतानि मधु ।
[2.267] यश्चायमासु दिक्षु तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं श्रौत्रः प्रातिश्रुत्कस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा ।
[2.268] इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ २,५.६ ॥
[2.269] अयं चन्द्रः सर्वेषां भूतानां मध्व् ।
[2.270] अस्य चन्द्रस्य सर्वाणि भूतानि मधु ।
[2.271] यश्चायमस्मिन् चन्द्रे तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं मानसस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतम् ।
[2.272] इदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ २,५.७ ॥
[2.273] इयं विद्युत्सर्वेषां भूतानं मधु ।
[2.274] अस्यै विद्युतः सर्वाणि भूतानि मधु ।
[2.275] यश्चायमस्यां विद्युति तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं तैजसस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा ।
[2.276] इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ बृह. २,५.८ ॥
[2.277] अयं स्तनयित्नुः सर्वेषां भुतानां मधु ।
[2.278] अस्य स्तनयित्नोः सर्वाणि भूतानि मधु ।
[2.279] यश्चायमस्मिन्स्तनयित्नौ तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं शाब्दः सौवरस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा ।
[2.280] इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ २,५.९ ॥
[2.281] अयमाकाशः सर्वेषां भूतानां मधु ।
[2.282] अस्याकाशस्य सर्वाणि भूतानि मधु ।
[2.283] यश्चायमस्मिन्नाकाशे तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं हृद्याकाशस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा ।
[2.284] इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ २,५.१० ॥
[2.285] अयं धर्मः सर्वेषां भूतानां मधु ।
[2.286] अस्य धर्मस्य सर्वाणि भूतानि मधु ।
[2.287] यश्चायमस्मिन् धर्मे तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं धार्मस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा ।
[2.288] इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ बृह. २,५.११ ॥
[2.289] इदं सत्यं सर्वेषां भूतानां मधु ।
[2.290] अस्य सत्यस्य सर्वाणि भूतानि मधु ।
[2.291] यश्चायमस्मिन् सत्ये तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं सात्यस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा ।
[2.292] इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ २,५.१२ ॥
[2.293] इदं मानुषं सर्वेषां भूतानां मधु ।
[2.294] अस्य मानुषस्य सर्वाणि भूतानि मधु ।
[2.295] यश्चायमस्मिन्मानुषे तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं मानुषस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा ।
[2.296] इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ २,५.१३ ॥
[2.297] अयमात्मा सर्वेषां भूतानां मधु ।
[2.298] अस्यात्मनः सर्वाणि भूतानि मधु ।
[2.299] यश्चायमस्मिन्नात्मनि तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमात्मा तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा ।
[2.300] इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ बृह. २,५.१४ ॥॥
[2.301] स वा अयमात्मा सर्वेषां अधिपतिः सर्वेषां भूतानां राजा ।
[2.302] तद्यथा रथनाभौ च रथनेमौ चाराः सर्वे समर्पिताः ।
[2.303] एवमेवास्मिन्नात्मनि सर्वाणि भूतानि सर्वे देवाः सर्वे लोकाः सर्वे प्राणाः सर्व एत आत्मानः समर्पिताः ॥ २,५.१५ ॥
[2.304] इदं वै तन्मधु दध्यङ्ङाथर्वणोऽश्विभ्यामुवाच ।
[2.305] तदेतदृषिः पश्यन्नवोचत् तद्वां नरा सनये दंस उग्रमाविष्कृणोमि तन्यतुर्न वृष्टिम् ।
[2.306] दध्यङ्ह यन्मध्वाथर्वणो वामश्वस्य शीर्ष्णा प्र यदीमुवाचेति ॥ २,५.१६ ॥
[2.307] इदं वै तन्मधु दध्यङ्ङाथर्वणोऽश्विभ्यामुवाच ।
[2.308] तदेतदृषिः पश्यन्नवोचत् आथर्वणायाश्विनौ दधीचेऽश्व्यं शिरः प्रत्यैरयतम् ।
[2.309] स वां मधु प्र वोचदृतायन् त्वाष्ट्रं यद्दस्रावपिकक्ष्यं वामिति ॥ बृह. २,५.१७ ॥
[2.310] इदं वै तन्मधु दध्यङ्ङाथर्वणोऽश्विभ्यामुवाच ।
[2.311] तदेतदृषिः पश्यन्नवोचत् पुरश्चक्रे द्विपदः पुरश्चक्रे चतुष्पदः ।
[2.312] पुरः स पक्षी भुत्वा पुरः पुरुष आविशदिति ।
[2.313] स वा अयं पुरुषः सर्वासु पूर्षु पुरिशयः ।
[2.314] नैनेन किं चनानावृतम् ।
[2.315] नैनेन किं चनासंवृतम् ॥ २,५.१८ ॥
[2.316] इदं वै तन्मधु दध्यङ्ङाथर्वणोऽश्विभ्यामुवाच ।
[2.317] तदेतदृषिः पश्यन्नवोचत् रूपंरूपं प्रतिरूपो बभूव तदस्य रूपं प्रतिचक्षणाय ।
[2.318] इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते युक्ता ह्यस्य हरयः शता दशेति ।
[2.319] अयं वै हरयोऽयं वै दश च सहस्रणि बहूनि चानन्तानि च ।
[2.320] तदेतद्ब्रह्मापूर्वमनपरमनन्तरमबाह्यम् ।
[2.321] अयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूः ।
[2.322] इत्यनुशासनम् ॥ बृह. २,५.१९ ॥
[2.323] अथ वंशः
[2.324] पौतिमाष्यो गौपवनात् ।
[2.325] गौपवनः पशुतिमाष्यात् ।
[2.326] पशुतिमाष्यो गौपवनात् ।
[2.327] गौपवनः कौशिकात् ।
[2.328] कौशिकः कौण्डिन्यात् ।
[2.329] कौण्डिन्यः शाण्डिल्यात् ।
[2.330] शाण्डिल्यः कौशिकाच्च गौतमाच्च ।
[2.331] गौतमः ॥ बृह. २,६.१ ॥
[2.332] आग्निवेश्यात् ।
[2.333] आग्निवेश्यः शाण्डिल्याच्चानभिम्लाताच्च ।
[2.334] आनभिम्लात आनभिम्लातात् ।
[2.335] आनभिम्लात आनभिम्लातात् ।
[2.336] आनभिम्लातो गौतमात् ।
[2.337] गौतमः सैतवप्राचीनयोग्याभ्याम् ।
[2.338] सैतवप्राचीनयोग्यौ पाराशर्यात् ।
[2.339] पाराशर्यो भारद्वाजात् ।
[2.340] भारद्वाजो भारद्वाजाच्च गौतमाच्च ।
[2.341] गौतमो भारद्वाजात् ।
[2.342] भारद्वाजः पाराशर्यात् ।
[2.343] पाराशर्यो वैजवापायनात् ।
[2.344] वैजवापायनः कौशिकायनेः ।
[2.345] कौशिकायनिः ॥ बृह. २,६.२ ॥
[2.346] घृतकौशिकात् ।
[2.347] घृतकौशिकः प्राशर्यायणात् ।
[2.348] पारशर्यायणः पाराशर्यात् ।
[2.349] पाराशर्यो जातूकर्ण्यात् ।
[2.350] जातूकर्ण्य आसुरायणाच्च यास्काच्च ।
[2.351] आसुरायणस्त्रैवणेः ।
[2.352] त्रैवणिरौपजन्धनेः ।
[2.353] औपजन्धनिरासुरेः ।
[2.354] आसुरिर्भारद्वाजात् ।
[2.355] भारद्वाज आत्रेयात् ।
[2.356] आत्रेयो माण्टेः ।
[2.357] माण्टिर्गौतमात् ।
[2.358] गौतमो वात्स्यात् ।
[2.359] वात्स्यः शाण्डिल्यात् ।
[2.360] शाण्डिल्यः कैशोर्यात्काप्यात् ।
[2.361] कैशोर्यः काप्यः कुमारहारितात् ।
[2.362] कुमारहारितो गालवात् ।
[2.363] गालवो विदर्भीकौण्डिन्यात् ।
[2.364] विदर्भीकौण्डिन्यो वत्सनपातो बाभ्रवात् ।
[2.365] वत्सनपाद्बाभ्रवः पथः सौभरात् ।
[2.366] पन्थाः सौभरोऽयास्यादाङ्गिरसात् ।
[2.367] अयास्य आङ्गिरस आभूतेस्त्वाष्ट्रात् ।
[2.368] आभूतिस्त्वाष्ट्रो विश्वरूपात्त्वाष्ट्रात् ।
[2.369] विश्वरूपस्त्वाष्ट्रोऽव्शिभ्याम् ।
[2.370] अश्विनौ दधीच आथर्वणात् ।
[2.371] दध्यङ्ङाथर्वणोऽथर्वणो दैवात् ।
[2.372] अथर्वा दैवो मृत्योः प्राध्वंसनात् ।
[2.373] मृत्युः प्राध्वंसनः प्रध्वंसनात् ।
[2.374] प्रध्वंसन एकर्षेः ।
[2.375] एकर्षिर्विप्रचित्तेः ।
[2.376] विप्रचित्तिर्व्यष्टेर् ।
[2.377] व्यष्टिः सनारोः ।
[2.378] सनारुः सनातनात् ।
[2.379] सनातनः सनगात् ।
[2.380] सनगः परमेष्ठिनः ।
[2.381] परमेष्ठी ब्रह्मणः ।
[2.382] ब्रह्म स्वयंभु ।
[2.383] ब्रह्मणे नमः ॥ बृह. २,६.३ ॥
[2.384] इति षष्ठं ब्राह्मणम् ॥
[2.385] ॥ इति बृहदारण्यकोपनिषदि द्वितीयोऽध्यायः ॥

## Third Adhyāya

[3.1] प्रथमं ब्राह्मणम् ।
[3.2] (अश्वलब्राह्मणम्)
[3.3] जनको ह वैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञेनेजे ।
[3.4] तत्र ह कुरुपञ्चालानां ब्राह्मणा अभिसमेता बभूवुः ।
[3.5] तस्य ह जनकस्य वैदेहस्य विजिज्ञासा बभूव कः स्विदेषां ब्राह्मणानामनूचानतम इति ।
[3.6] स ह गवां सहस्रमवरुरोध ।
[3.7] दशदश पादा एकैकस्याः शृङ्गयोराबद्धा बभूवुः ॥ ३,१.१ ॥
[3.8] तान् होवाच ब्राह्मणा भगवन्तो यो वो ब्रह्मिष्ठः स एता गा उदजतामिति ।
[3.9] ते ह ब्राह्मणा न दधृषुः ।
[3.10] अथ ह याज्ञवल्क्यः स्वमेव ब्रह्मचारिणमुवाच एताः सौम्योदज सामश्रवा३ इति ।
[3.11] ता होदाचकार ।
[3.12] ते ह ब्राह्मणाश्चुक्रुधुः कथं नु नो ब्रह्मिष्ठो ब्रुवीतेति ।
[3.13] अथ ह जनकस्य वैदेहस्य होताश्वलो बभूव ।
[3.14] स हैनं पप्रच्छ त्वं नु खलु नो याज्ञवल्क्य ब्रह्मिष्ठोऽसी३ इति ।
[3.15] स होवाच नमो वयं ब्रह्मिष्ठाय कुर्मो गोकामा एव वयं स्म इति ।
[3.16] तं ह तत एव प्रष्टुं दध्रे होताश्वलः ॥ बृह. ३,१.२ ॥
[3.17] याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्वं मृत्युनाप्तं सर्वं मृत्युनाभिपन्नं केन यजमानो मृत्योराप्तिमतिमुच्यत इति ।
[3.18] होत्रर्त्विजाग्निना वाचा ।
[3.19] वाग्वै यज्ञस्य होता ।
[3.20] तद्येयं वाक्सोऽयमग्निः स होता सा मुक्तिः सातिमुक्तिः ॥ ३,१.३ ॥
[3.21] याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्वमहोरात्राभ्यामाप्तं सर्वमहोरात्राभ्यामभिपन्नं केन यजमानोऽहोरात्रयोराप्तिमतिमुच्यत इति ।
[3.22] अध्वर्युणर्त्विजा चक्षुषादित्येन ।
[3.23] चक्षुर्वै यज्ञस्याध्वर्युः ।
[3.24] तद्यदिदं चक्षुः सोऽसावादित्यः ।
[3.25] सोऽध्वर्युः सा मुक्तिः सातिमुक्तिः ॥ ३,१.४ ॥
[3.26] याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्वं पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यामाप्तं सर्वं पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यामभिपन्नं केन यजमानः पूर्वपक्षापरपक्षयोराप्तिमतिमुच्यत इति ।
[3.27] उद्गात्रर्त्विजा वयुना प्राणेन ।
[3.28] प्राणो वै यज्ञस्योद्गाता ।
[3.29] तद्योऽयं प्राणः स वायुः स उद्गाता ।
[3.30] स मुक्तिः सातिमुक्तिः ॥ बृह. ३,१.५ ॥
[3.31] याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदमन्तरिक्षमनारम्बणमिव केनाक्रमेण यजमानः स्वर्गं लोकमाक्रमत इति ।
[3.32] ब्रह्मणर्त्विजा मनसा चन्द्रेण ।
[3.33] मनो वै यज्ञस्य ब्रह्मा ।
[3.34] तद्यदिदं मनः सोऽसौ चन्द्रः स ब्रह्मा स मुक्तिः सातिमुक्तिरित्यतिमोक्षा ।
[3.35] अथ संपदः ॥ ३,१.६ ॥
[3.36] याज्ञवल्क्येति होवाच कतिभिरयमद्यर्ग्भिर्होतास्मिन् यज्ञे करिष्यतीति ।
[3.37] तिसृभिरिति ।
[3.38] कतमास्तास्तिस्र इति ।
[3.39] पुरोनुवाक्या च याज्या च शस्यैव तृतीया ।
[3.40] किं ताभिर्जयतीति ।
[3.41] यत्किञ्चेदं प्राणभृदिति ॥ बृह. ३,१.७ ॥
[3.42] याज्ञवल्क्येति होवाच कत्ययमद्याध्वर्युरस्मिन् यज्ञ आहुतीर्होष्यतीति ।
[3.43] तिस्र इति ।
[3.44] कतमास्तास्तिस्र इति ।
[3.45] या हुता उज्ज्वलन्ति या हुता अतिनेदन्ति या हुता अधिशेरते ।
[3.46] किं ताभिर्जयतीति ।
[3.47] या हुता उज्ज्वलन्ति देवलोकमेव ताभिर्जयति ।
[3.48] दीप्यत इव हि देवलोको ।
[3.49] या हुता अतिनेदन्ते पितृलोकमेव ताभिर्जयति ।
[3.50] अतीव हि पितृलोकः ।
[3.51] या हुता अधिशेरते मनुष्यलोकमेव ताभिर्जयत्यि ।
[3.52] अध इव हि मनुष्यलोकः ॥ ३,१.८ ॥
[3.53] याज्ञवल्क्येति होवाच कतिभिरयमद्य ब्रह्मा यज्ञं दक्षिणतो देवताभिर्गोपायतीति ।
[3.54] एकयेति ।
[3.55] कतमा सैकेति ।
[3.56] मन एवेति ।
[3.57] अनन्तं वै मनोऽनन्ता विश्वे देवाः ।
[3.58] अनन्तमेव स तेन लोकं जयति ॥ बृह. ३,१.९ ॥
[3.59] याज्ञवल्क्येति होवाच कत्ययमद्योद्गातास्मिन् यज्ञे स्तोत्रियाः स्तोष्यतीति ।
[3.60] तिस्र इति ।
[3.61] कतमास्तास्तिस्र इति ।
[3.62] पुरोनुवाक्या च याज्या च शस्यैव तृतीया ।
[3.63] कतमास्ताः ।
[3.64] या अध्यात्ममिति ।
[3.65] प्राण एव पुरोनुवाक्यापानो याज्या व्यानः शस्या ।
[3.66] किं ताभिर्जयतीति ।
[3.67] पृथिवीलोकमेव पुरोनुवाक्यया जयत्यन्तरिक्षलोकं याज्यया द्युलोकं शस्यया ।
[3.68] ततो ह होताश्वल उपरराम ॥ ३,१.१० ॥
[3.69] (आर्तभागब्राह्मणं वा जारत्कारवब्राह्मणम्)
[3.70] अथ हैनं जारत्कारव आर्तभागः पप्रच्छ ।
[3.71] याज्ञवल्क्येति होवाच कति ग्रहाः कत्यतिग्रहा इति ।
[3.72] अष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहा इति ।
[3.73] ये तेऽष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहाः कतमे त इति ॥ बृह. ३,२.१ ॥
[3.74] प्राणो वै ग्रहः ।
[3.75] सोऽपानेनातिग्रहेण गृहीतः ।
[3.76] प्राणेन हि गन्धाञ्जिघ्रति ॥ ३,२.२ ॥
[3.77] वाग्वै ग्रहः ।
[3.78] स नाम्नातिग्रहेण गृहीतः ।
[3.79] वाचा हि नामान्यभिवदति ॥ ३,२.३ ॥
[3.80] जिह्वा वै ग्रहः ।
[3.81] स रसेनातिग्रहेण गृहीतः ।
[3.82] जिह्वया हि रसान् विजानाति ॥ बृह. ३,२.४ ॥
[3.83] चक्षुर्वै ग्रहः ।
[3.84] स रूपेणातिग्रहेण गृहीतः ।
[3.85] चक्षुषा हि रूपाणि पश्यति ॥ ३,२.५ ॥
[3.86] श्रोत्रं वै ग्रहः ।
[3.87] स शब्देनातिग्रहेण गृहीतः ।
[3.88] श्रोत्रेण हि शब्दाञ्शृणोति ॥ ३,२.६ ॥
[3.89] मनो वै ग्रहः ।
[3.90] स कामेनातिग्रहेण गृहीतः ।
[3.91] मनसा हि कामान् कामयते ॥ ३,२.७ ॥
[3.92] हस्तौ वै ग्रहः ।
[3.93] स कर्मणातिग्रहेण गृहीतः ।
[3.94] हस्ताभ्यां हि कर्म करोति ॥ बृह. ३,२.८ ॥
[3.95] त्वग्वै ग्रहः ।
[3.96] स स्पर्शेनातिग्रहेण गृहीतः ।
[3.97] त्वचा हि स्पर्शान् वेदयत ।
[3.98] इत्यष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहाः ॥ ३,२.९ ॥
[3.99] याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्वं मृत्योरन्नं का स्वित्सा देवता यस्या मृत्युरन्नमिति ।
[3.100] अग्निर्वै मृत्युः सोऽपामन्नम् ।
[3.101] अप पुनर्मृत्युं जयति ॥ ३,२.१० ॥
[3.102] याज्ञवल्क्येति होवाच यत्रायं पुरुषो म्रियत उदस्मात्प्राणाः क्रामन्त्याहो नेति ।
[3.103] नेति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
[3.104] अत्रैव समवनीयन्ते ।
[3.105] स उच्छ्वयति ।
[3.106] आध्मायति ।
[3.107] आध्मातो मृतः शेते ॥ बृह. ३,२.११ ॥
[3.108] याज्ञवल्क्येति होवाच यत्रायं पुरुषो म्रियते ।
[3.109] किमेनं न जहातीति ।
[3.110] नामेति ।
[3.111] अनन्तं वै नामानन्ता विश्वे देवाः ।
[3.112] अनन्तमेव स तेन लोकं जयति ॥ ३,२.१२ ॥
[3.113] याज्ञवल्क्येति होवाच यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्याग्निं वागप्येति वातं प्राणश्चक्षुरादित्यं मनश्चन्द्रं दिशः श्रोत्रं पृथिवीं शरीरमाकाशमात्मौषधीर्लोमानि वनस्पतीन् केशा अप्सु लोहितं च रेतश्च निधीयते क्वायं तदा पुरुषो भवतीति ।
[3.114] आहर सौम्य हस्तम् आर्तभाग ।
[3.115] आवामेवैतस्य वेदिष्यावो न नावेतत्सजन इति ।
[3.116] तौ होत्क्रम्य मन्त्रयां चक्राते ।
[3.117] तौ ह यदूचतुः कर्म हैव तदूचतुः ।
[3.118] अथ ह यत्प्रशंसतुः कर्म हैव तत्प्रशशंसतुः ।
[3.119] पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेनेति ।
[3.120] ततो ह जारत्कारव आर्तभाग उपरराम ॥ बृह. ३,२.१३ ॥
[3.121] (भुज्युब्राह्मणम्)
[3.122] अथ हैनं भुज्युर्लाह्यायनिः पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच मद्रेषु चरकाः पर्यव्रजाम ।
[3.123] ते पतञ्चलस्य काप्यस्य गृहानैम ।
[3.124] तस्यासीद्दुहिता गन्धर्वगृहीता ।
[3.125] तमपृच्छाम कोऽसीति ।
[3.126] सोऽब्रवीत्सुधन्वाङ्गिरस इति ।
[3.127] तं यदा लोकानामन्तानपृच्छाम ।
[3.128] अथैनमब्रूम क्व पारिक्षिता अभवन्निति ।
[3.129] क्व पारिक्षिता अभवन् ।
[3.130] स त्वा पृच्छामि याज्ञवल्क्य ।
[3.131] क्व पारिक्षिता अभवन्निति ॥ ३,३.१ ॥
[3.132] स होवाच उवाच वै सः ।
[3.133] अगच्छन् वै ते तद्यत्राश्वमेधयाजिनो गच्छन्तीति ।
[3.134] क्व न्वश्वमेधयाजिनो गच्छन्तीति ।
[3.135] द्वात्रिंशतं वै देवरथाह्न्यान्ययं लोकः ।
[3.136] तं समन्तं पृथिवी द्विस्तावत्पर्येति ।
[3.137] तां समन्तं पृथिवीं द्विस्तावत्समुद्रः पर्येति ।
[3.138] तद्यावती क्षुरस्य धारा यावद्वा मक्षिकायाः पत्त्रं तावानन्तरेणाकाशः तानैन्द्रः सुपर्णो भूत्वा वायवे प्रायच्छत् ।
[3.139] तान् वायुरात्मनि धित्वा तत्रागमयद्यत्राश्वमेधयाजिनोऽभवन्निति ।
[3.140] एवमिव वै स वायुमेव प्रशशंस तस्माद्वायुरेव व्यष्टिर्वायुः समष्टिः ।
[3.141] अप पुनर्मृत्युं जयति य एवं वेद ।
[3.142] ततो ह भुज्युर्लाह्यायनिरुपरराम ॥ बृह. ३,३.२ ॥
[3.143] (उषस्तब्राह्मणं वा निर्गुणात्मविद्याब्राह्मणम्)
[3.144] अथ हैनमुषस्तश्चाक्रायणः पप्रच्छ ।
[3.145] याज्ञवल्क्येति होवाच यत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरस्तं मे व्याचक्ष्वेति ।
[3.146] एष त आत्मा सर्वान्तरः ।
[3.147] यः प्राणेन प्राणिति स त आत्मा सर्वान्तरः ।
[3.148] योऽपानेनापानिति स त आत्मा सर्वान्तरः ।
[3.149] यो व्यानेन व्यनिति स त आत्मा सर्वान्तरः ।
[3.150] य उदानेनोदनिति स त आत्मा सर्वान्तरः ।
[3.151] एष त आत्मा सर्वान्तरः ॥ बृह. ३,४.१ ॥
[3.152] स होवाचोषस्तश्चाक्रायणः यथा वै ब्रूयादसौ गौरसावश्व इत्येवमेवैतद्व्यपदिष्टं भवति ।
[3.153] यदेव साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरस्तं मे व्याचक्ष्वेति ।
[3.154] एष त आत्मा सर्वान्तरः ।
[3.155] कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरः ।
[3.156] न दृष्टेर्द्रष्टारं पश्येः ।
[3.157] न श्रुतेः श्रोतारं शृणुयाः ।
[3.158] न मतेर्मन्तारं मन्वीथा ।
[3.159] न विज्ञातेर्विज्ञातारं विजानीयाः ।
[3.160] एष त आत्मा सर्वान्तरः ।
[3.161] अतोऽन्यदार्तम् ।
[3.162] ततो होषस्तश्चाक्रायण उपरराम ॥ बृह. ३,४.२ ॥
[3.163] अथ हैनं कहोलः कौषीतकेयः पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच ।
[3.164] यदेव साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरस्तं मे व्याचक्ष्वेति ।
[3.165] एष त आत्मा सर्वान्तरः ।
[3.166] कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरः ।
[3.167] योऽशनायापिपासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येति ।
[3.168] एतं वै तमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्रैषणायाश्च वित्तैषणायाश्च लोकैषणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्यं चरन्ति ।
[3.169] या ह्येव पुत्रैषणा सा वित्तैषणा या वित्तैषणा सा लोकैषणा ।
[3.170] उभे ह्येते एषणे एव भवतः ।
[3.171] तस्माद्ब्रामणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत् ।
[3.172] बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनिः ।
[3.173] अमौनं च मौनं च निर्विद्याथ ब्राह्मणः ।
[3.174] स ब्राह्मणः केन स्याद्येन स्यात्तेनेदृश एव ।
[3.175] अतोऽन्यदार्तम् ।
[3.176] ततो ह कहोलः कौषीतकेय उपरराम ॥ बृह. ३,५.१ ॥
[3.177] (गार्गीब्राह्मणम्)
[3.178] अथ हैनं गार्गी वाचक्नवी पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच ।
[3.179] यदिदं सर्वमप्स्वोतं च प्रोतं च कस्मिन्नु खल्वाप ओताश्च प्रोताश्चेति ।
[3.180] वायौ गार्गीति ।
[3.181] कस्मिन्नु खलु वायुरोतश्च प्रोतश्चेति ।
[3.182] अन्तरिक्षलोकेषु गार्गीति ।
[3.183] कस्मिन्नु खल्वन्तरिक्षलोका ओतश्च प्रोतश्चेति ।
[3.184] गन्धर्वलोकेषु गार्गीति ।
[3.185] कस्मिन्नु खलु गन्धर्वलोका ओताश्च प्रोताश्चेति ।
[3.186] अदित्यलोकेषु गार्गीति ।
[3.187] कस्मिन्नु खल्वादित्यलोका ओताश्च प्रोताश्चेति ।
[3.188] चन्द्रलोकेषु गार्गीति ।
[3.189] कस्मिन्नु खलु चन्द्रलोका ओताश्च प्रोताश्चेति ।
[3.190] नक्षत्रलोकेषु गार्गीति ।
[3.191] कस्मिन्नु खलु नक्षत्रलोका ओताश्च प्रोताश्चेति ।
[3.192] देवलोकेषु गार्गीति ।
[3.193] कस्मिन्नु खलु देवलोका ओताश्च प्रोताश्चेति ।
[3.194] इन्द्रलोकेषु गार्गीति ।
[3.195] कस्मिन्नु खल्विन्द्रलोका ओताश्च प्रोताश्चेति ।
[3.196] प्रजापतिलोकेषु गार्गीति ।
[3.197] कस्मिन्नु खलु प्रजापतिलोका ओताश्च प्रोताश्चेति ।
[3.198] ब्रह्मलोकेषु गार्गीति ।
[3.199] कस्मिन्नु खलु ब्रह्मलोका ओताश्च प्रोताश्चेति ।
[3.200] स होवाच गार्गि मातिप्राक्षीः ।
[3.201] मा ते मूर्धा व्यपप्तत् ।
[3.202] अनतिप्रश्न्यां वै देवतामतिपृच्छसि ।
[3.203] गार्गि मातिप्राक्षीरिति ।
[3.204] ततो ह गार्गी वाचक्नव्युपरराम ॥ बृह. ३,६.१ ॥
[3.205] (उद्दालकब्राह्मणं, अन्तर्यामिब्राह्मणं वा सृष्टिप्रवेशब्राह्मणम्)
[3.206] अथैनमुद्दालक आरुणिः पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच ।
[3.207] मद्रेष्ववसाम पतञ्चलस्य काप्यस्य गृहेषु यज्ञमधीयानाः ।
[3.208] तस्यासीद्भार्या गन्धर्वगृहीता ।
[3.209] तमपृच्छाम कोऽसीति ।
[3.210] सोऽब्रवीत्कबन्ध आथर्वण इति ।
[3.211] सोऽब्रवीत्पतञ्चलं काप्यं याज्ञिकांश्च वेत्थ नु त्वं काप्य तत्सूत्रं यस्मिन्नयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि संदृब्धानि भवन्तीति ।
[3.212] सोऽब्रवीत्पतञ्चलः काप्यो नाहं तद्भगवन् वेदेति ।
[3.213] सोऽब्रवीत्पतञ्चलं काप्यं याज्ञिकांश्च ।
[3.214] वेत्थ नु त्वं काप्य तमन्तर्यामिणं य इमं च लोकं परं च लोकं सर्वाणि च भूतान्यन्तरो यमयति ।
[3.215] सोऽब्रवीत्पतञ्चलः काप्यो नाहं तं भगवन् वेदेति ।
[3.216] सोऽब्रवीत्पतञ्चलं काप्यं याज्ञिकांश्च ।
[3.217] यो वै तत्काप्य सूत्रं विद्यात्तं चान्तर्यामिणमिति स ब्रह्मवित्स लोकवित्स देववित्स वेदवित्स आत्मवित्स सर्ववित् ।
[3.218] इति तेभ्योऽब्रवीत् ।
[3.219] तदहं वेद ।
[3.220] तच्चेत्त्वं याज्ञवल्क्य सूत्रमविद्वांस्तं चान्तर्यामिणं ब्रह्मगवीरुदजसे मूर्धा ते विपतिष्यति ।
[3.221] वेद वा अहं गौतम तत्सूत्रं तं चान्तर्यामिणमिति ।
[3.222] यो वा इदं कश्च ब्रूयाद्वेद वेदेति यथा वेत्थ तथा ब्रूहीति ॥ बृह. ३,७.१ ॥
[3.223] स होवाच वायुर्वै गौतम तत्सूत्रम् ।
[3.224] वायुना वै गौतम सूत्रेणायं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि संदृब्धानि भवन्ति ।
[3.225] तस्माद्वै गौतम पुरुषं प्रेतमाहुर्व्यस्रंसिषतास्याङ्गानीति ।
[3.226] वायुना हि गौतम सूत्रेण सम्दृब्धानि भवन्तीति ।
[3.227] एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ।
[3.228] अन्तर्यामिणं ब्रूहीति ॥ ३,७.२ ॥
[3.229] यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३,७.३ ॥
[3.230] योऽप्सु तिष्ठन्नद्भ्योऽन्तरो यमापो न विदुर्यस्यापः शरीरं योऽपोऽन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३,७.४ ॥
[3.231] योऽग्नौ तिष्ठन्नग्नेरन्तरो यमग्निर्न वेद यस्याग्निः शरीरं योऽग्निमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ बृह. ३,७.५ ॥
[3.232] योऽन्तरिक्षे तिष्ठन्नन्तरिक्षादन्तरो यमन्तरिक्षं न वेद यस्यान्तरिक्षं शरीरं योऽन्तरिक्षमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३,७.६ ॥
[3.233] यो वायौ तिष्ठन् वायोरन्तरो यं वायुर्न वेद यस्य वायुः शरीरं यो वायुमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३,७.७ ॥
[3.234] यो दिवि तिष्ठन् दिवोऽन्तरो यं द्यौर्न वेद यस्य द्यौः शरीरं यो दिवमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३,७.८ ॥
[3.235] य आदित्ये तिष्ठन्नादित्यादन्तरो यमादित्यो न वेद यस्यादित्यः शरीरं य आदित्यमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३,७.९ ॥
[3.236] यो दिक्षु तिष्ठन् दिग्भ्योऽन्तरो यं दिशो न विदुर्यस्य दिशः शरीरं यो दिशोऽन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३,७.१० ॥
[3.237] यश्चन्द्रतारके तिष्ठञ्चन्द्रतारकादन्तरो यं चन्द्रतारकं न वेद यस्य चन्द्रतारकं शरीरं यश्चन्द्रतारकमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ बृह. ३,७.११ ॥
[3.238] य आकाशे तिष्ठन्नाकाशादन्तरो यमाकाशो न वेद यस्याकाशः शरीरं य आकाशमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३,७.१२ ॥
[3.239] यस्तमसि तिष्ठंस्तमसोऽन्तरो यं तमो न वेद यस्य तमः शरीरं यस्तमोऽन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३,७.१३ ॥
[3.240] यस्तेजसि तिष्ठंस्तेजसोऽन्तरो यं तेजो न वेद यस्य तेजः शरीरं यस्तेजोऽन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३,७.१४ ॥
[3.241] अथाधिभूतम् ।
[3.242] यः सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन् सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽन्तरो यं सर्वाणि भूतानि न विदुर्यस्य सर्वाणि भुतानि शरीरं यः सर्वाणि भूतान्यन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ।
[3.243] इत्यधिभूतम् ॥ बृह. ३,७.१५ ॥
[3.244] अथाध्यात्मम् । यः प्राणे तिष्ठन् प्राणादन्तरो यं प्राणो न वेद यस्य प्राणः शरीरं यः प्राणमन्तरो यमयति एष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३,७.१६ ॥
[3.245] यो वाचि तिष्ठन् वाचोऽन्तरो यं वाङ्न वेद यस्य वाक्शरीरं यो वाचमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३,७.१७ ॥
[3.246] यश्चक्षुषि तिष्ठञ्चक्षुषोऽन्तरो यं चक्षुर्न वेद यस्य चक्षुः शरीरं यश्चक्षुरन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३,७.१८ ॥
[3.247] यः श्रोत्रे तिष्ठञ्छ्रोत्रादन्तरो यं श्रोत्रं न वेद यस्य श्रोत्रं शरीरं यः श्रोत्रमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३,७.१९ ॥
[3.248] यो मनसि तिष्ठन्मनसोऽन्तरो यं मनो न वेद यस्य मनः शरीरं यो मनोऽन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३,७.२० ॥
[3.249] यस्त्वचि तिष्ठंस्त्वचोऽन्तरो यं त्वङ्न वेद यस्य त्वक्शरीरं यस्त्वचमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३,७.२१ ॥
[3.250] यो विज्ञाने तिष्ठन् विज्ञानादन्तरो यं विज्ञानं न वेद यस्य विज्ञानं शरीरं यो विज्ञानमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ बृह. ३,७.२२ ॥
[3.251] यो रेतसि तिष्ठं रेतसोऽन्तरो यं रेतो न वेद यस्य रेतः शरीरं यो रेतोऽन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ।
[3.252] अदृष्टो द्रष्टाश्रुतः श्रोतामतो मन्ताविज्ञतो विज्ञाता ।
[3.253] नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽतोऽस्ति श्रोता नान्योऽतोऽस्ति मन्ता नान्योऽतोऽस्ति विज्ञाता ।
[3.254] एष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ।
[3.255] अतोऽन्यदार्तम् ।
[3.256] ततो होद्दालक आरुणिरुपरराम ॥ ३,७.२३ ॥
[3.257] (वाचक्नवीब्राह्मणं, अक्षरब्राह्मणं वा सृष्टिप्रवेशब्राह्मणम्)
[3.258] अथ ह वाचक्नव्युवाच ब्राह्मणा भगवन्तो हन्ताहमिमं द्वौ प्रश्नौ प्रक्ष्यामि ।
[3.259] तौ चेन्मे विवक्ष्यति ।
[3.260] न वै जातु युष्माकमिमं कश्चिद्ब्रह्मोद्यं जेतेति ।
[3.261] पृच्छ गार्गीति ॥ बृह. ३,८.१ ॥
[3.262] सा होवाच अहं वै त्वा याज्ञवल्क्य यथा काश्यो वा वैदेहो वोग्रपुत्र उज्ज्यं धनुरधिज्यं कृत्वा द्वौ बाणवन्तौ सपत्नातिव्याधिनौ हस्ते कृत्वोपोत्तिष्ठेदेवमेवाहं त्वा द्वाभ्यां प्रश्नाभ्यामुपोदस्थाम् ।
[3.263] तौ मे ब्रूहीति ।
[3.264] पृच्छ गार्गीति ॥ ३,८.२ ॥
[3.265] सा होवाच यदूर्ध्वं याज्ञवल्क्य दिवो यदवाक्पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यद्भूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षते कस्मिंस्तदोतं च प्रोतं चेति ॥ ३,८.३ ॥
[3.266] स होवाच यदूर्ध्वं गार्गि दिवो यदवाक्पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यद्भूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षत आकाशे तदोतं च प्रोतं चेति ॥ बृह. ३,८.४ ॥
[3.267] सा होवच नमस्तेऽस्तु याज्ञवल्क्य यो म एतं व्यवोचोऽपरस्मै धारयस्वेति पृच्छ गार्गीति ॥ ३,८.५ ॥
[3.268] सा होवाच यदूर्ध्वं याज्ञवल्क्य दिवो यदवाक्पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यद्भूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षते कस्मिंस्तदोतं च प्रोतं चेति ॥ ३,८.६ ॥
[3.269] स होवाच यदूर्ध्वं गार्गि दिवो यदवाक्पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यद्भूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षत आकाश एव तदोतं च प्रोतं चेति ।
[3.270] कस्मिन्नु खल्वाकाश ओतश्च प्रोतश्चेति ॥ ३,८.७ ॥
[3.271] स होवाच एतद्वै तदक्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्यस्थूलमनण्वह्रस्वमदीर्घमलोहितमस्नेहमच्छायमतमोऽवाय्वनाकाशमसङ्गमरसमगन्धमचक्षुष्कमश्रोत्रमवागमनोऽतेजस्कमप्राणममुखमगात्रमनन्तरमबाह्यम् (Vआऋ ओरगात्रममात्रम्) ।
[3.272] न तदश्नाति किं चन ।
[3.273] न तदश्नाति कश्चन ॥ बृह. ३,८.८ ॥
[3.274] एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्यचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः ।
[3.275] एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथिव्यौ विधृते तिष्ठतः ।
[3.276] एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि निमेषा मुहूर्ता अहोरात्राण्यर्धमासा मासा ऋतवः संवत्सरा इति विधृतास्तिष्ठन्ति ।
[3.277] एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि प्राच्योऽन्या नद्यः स्यन्दन्ते श्वेतेभ्यः पर्वतेभ्यः प्रतीच्योऽन्या यां यां च दिशमनु ।
[3.278] एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि मनुष्याः प्रशसन्ति यजमानं देवा दर्वीं पितरोऽन्वायत्ताः ॥ ३,८.९ ॥वा अक्षरस्य्
[3.279] यो वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वास्मिंल्लोके जुहोति यजते तपस्तप्यते बहूनि वर्षसहस्राण्यन्तवदेवास्य तद्भवति
[3.280] यो वा एतदक्षरमविदित्वा गार्ग्यविदित्वास्माल्लोकात्प्रैति स कृपणः ।
[3.281] अथ य एतदक्षरं गार्गि विदित्वास्माल्लोकात्प्रैति स ब्राह्मणः ॥ बृह. ३,८.१० ॥
[3.282] तद्वा एतदक्षरं गार्ग्यदृष्टं द्रष्ट्रश्रुतं श्रोत्रमतं मन्त्रविज्ञातं विज्ञातृ ।
[3.283] नान्यदतोऽस्ति द्रष्टृ ।
[3.284] नान्यदतोऽस्ति श्रोतृ ।
[3.285] नान्यदतोऽस्ति मन्तृ ।
[3.286] नान्यदतोऽस्ति विज्ञातृ ।
[3.287] एतस्मिन्नु खल्वक्षरे गार्ग्याकाश ओतश्च प्रोतश्च ॥ ३,८.११ ॥
[3.288] सा होवाच ब्राह्मणा भगवन्तस्तदेव बहु मन्यध्वं यदस्मान्नमस्कारेण मुच्येध्वम् ।
[3.289] न वै जातु युष्माकमिमं कश्चिद्ब्रह्मोद्यं जेतेति ।
[3.290] ततो ह वाचक्नव्युपरराम ॥ बृह. ३,८.१२ ॥
[3.291] (शाकल्यब्राह्मणग्रन्थो वा शाकल्यब्राह्मणम्)
[3.292] अथ हैनं विदग्धः शाकल्यः पप्रच्छ कति देवा याज्ञवल्क्येति ।
[3.293] स हैतयैव निविदा प्रतिपेदे यावन्तो वैश्वदेवस्य निविद्युच्यन्ते ।
[3.294] त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रेति ।
[3.295] ओमिति होवाच ।
[3.296] कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
[3.297] त्रयस्त्रिंशदिति ।
[3.298] ओमिति होवाच ।
[3.299] कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
[3.300] षडिति ।
[3.301] ओमिति होवाच ।
[3.302] कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
[3.303] त्रय इति ।
[3.304] ओमिति होवाच ।
[3.305] कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
[3.306] द्वाविति ।
[3.307] ओमिति होवाच ।
[3.308] कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
[3.309] अध्यर्ध इति ।
[3.310] ओमिति होवाच ।
[3.311] कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।
[3.312] एक इति ।
[3.313] ओमिति होवाच ।
[3.314] कतमे ते त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रेति ॥ बृह. ३,९.१ ॥
[3.315] स होवाच महिमान एवैषामेते ।
[3.316] त्रयस्त्रिंशत्त्वेव देवा इति ।
[3.317] कतमे ते त्रयस्त्रिंशदिति ।
[3.318] अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्याः त एकत्रिंशदैन्द्रश्चैव प्रजापतिश्च त्रयस्त्रिंशाविति ॥ ३,९.२ ॥
[3.319] कतमे वसव इति ।
[3.320] अग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षं चादित्यश्च द्यौः च चन्द्रमाश्च नक्षत्राणि चैते वसवः ।
[3.321] एतेषु हीदं सर्वं वसु हितं इति तस्माद्वसव इति ॥ ३,९.३ ॥
[3.322] कतमे रुद्रा इति ।
[3.323] दशेमे पुरुषे प्राणा आत्मैकादशः ।
[3.324] ते यदास्माच्छरीरान्मर्त्यादुत्क्रामन्त्यथ रोदयन्ति ।
[3.325] तद्यद्रोदयन्ति तस्माद्रुद्रा इति ॥ बृह. ३,९.४ ॥
[3.326] कतम आदित्या इति ।
[3.327] द्वादश वै मासाः संवत्सरस्यैत आदित्याः ।
[3.328] एते हीदं सर्वमाददाना यन्ति ।
[3.329] ते यदिदं सर्वमाददाना यन्ति तस्मादादित्या इति ॥ ३,९.५ ॥
[3.330] कतम इन्द्रः कतमः प्रजापतिरिति ।
[3.331] स्तनयित्नुरेवेन्द्रो यज्ञः प्रजापतिरिति ।
[3.332] कतमः स्तनयित्नुरिति ।
[3.333] अशनिरिति ।
[3.334] कतमो यज्ञ इति ।
[3.335] पशव इति ॥ ३,९.६ ॥
[3.336] कतमे षडिति ।
[3.337] अग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षश्चादित्यश्च द्यौश्चैते षट् ।
[3.338] एते हीदं सर्वं षडिति ॥ बृह. ३,९.७ ॥
[3.339] कतमे ते त्रयो देवा इति ।
[3.340] इम एव त्रयो लोकाः ।
[3.341] एषु हीमे सर्वे देवा इति ।
[3.342] कतमौ तौ द्वौ देवा इति ।
[3.343] अन्नं चैव प्राणश्चेति ।
[3.344] कतमोऽध्यर्ध इति ।
[3.345] योऽयं पवत इति ॥ ३,९.८ ॥
[3.346] तदाहुर्यदयमेक इवैव पवते ।
[3.347] अथ कथमध्यर्ध इति ।
[3.348] यदस्मिन्निदं सर्वमध्यार्ध्नोत्तेनाध्यर्ध इति ।
[3.349] कतम एको देव इति ।
[3.350] प्राण इति ।
[3.351] स ब्रह्म त्यदित्याचक्षते ॥ बृह. ३,९.९ ॥
[3.352] पृथिव्येव यस्यायतनमग्निर्लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
[3.353] याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
[3.354] य एवायं शारीरः पुरुषः स एषः ।
[3.355] वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
[3.356] अमृतमिति होवाच ॥ ३,९.१० ॥
[3.357] काम एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
[3.358] याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
[3.359] य एवायं काममयः पुरुषः स एषः ।
[3.360] वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
[3.361] स्त्रिय इति होवाच ॥ बृह. ३,९.११ ॥
[3.362] रूपाण्येव यस्यायतनं चक्षुर्लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
[3.363] याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
[3.364] य एवासावादित्ये पुरुषः स एषः ।
[3.365] वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
[3.366] सत्यमिति होवाच ॥ ३,९.१२ ॥
[3.367] आकश एव यस्यायतनं श्रोत्रं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
[3.368] याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
[3.369] य एवायं श्रौतः प्रातिश्रुत्कः पुरुषः स एष ।
[3.370] वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
[3.371] दिश इति होवच ॥ बृह. ३,९.१३ ॥
[3.372] तम एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
[3.373] याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
[3.374] य एवायं छायामयः पुरुषः स एषः ।
[3.375] वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
[3.376] मृत्युरिति होवाच ॥ ३,९.१४ ॥
[3.377] रूपाण्येव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
[3.378] याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
[3.379] य एवायमादर्शे पुरुषः स एषः ।
[3.380] वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
[3.381] सत्यमिति होवाच ॥ बृह. ३,९.१५ ॥
[3.382] आप एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
[3.383] याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
[3.384] य एवायं अप्सु पुरुषः स एषः ।
[3.385] वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
[3.386] वरुण इति होवाच ॥ ३,९.१६ ॥
[3.387] रेत एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्यात् ।
[3.388] याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ ।
[3.389] य एवायं पुत्रमयः पुरुषः स एषः ।
[3.390] वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।
[3.391] प्रजापतिरिति होवाच ॥ बृह. ३,९.१७ ॥
[3.392] शाकल्येति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
[3.393] त्वां स्विदिमे ब्राह्मणा अङ्गारावक्षयणमक्रता३ इति ॥ ३,९.१८ ॥
[3.394] याज्ञवल्क्येति होवाच शाकल्यः ।
[3.395] यदिदं कुरुपञ्चालानां ब्राह्मनानत्यवादीः किं ब्रह्म विद्वानिति ।
[3.396] दिशो वेद सदेवाः सप्रतिष्ठा इति ।
[3.397] यद्दिशो वेत्थ सदेवाः सप्रतिष्ठाः ॥ ३,९.१९ ॥
[3.398] किंदेवतोऽस्यां प्राच्यां दिश्यसीति ।
[3.399] आदित्यदेवत इति ।
[3.400] स आदित्यः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
[3.401] चक्षुषीति ।
[3.402] कस्मिन्नु चक्षुः प्रतिष्ठितमिति ।
[3.403] रूपेष्विति ।
[3.404] चक्षुषा हि रूपाणि पश्यति ।
[3.405] कस्मिन्नु रूपाणि प्रतिष्ठितानीति ।
[3.406] हृदय इति होवाच ।
[3.407] हृदयेन हि रूपाणि जानाति ।
[3.408] हृदये ह्येव रूपाणि प्रतिष्ठितानि भवन्तीति ।
[3.409] एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ बृह. ३,९.२० ॥
[3.410] किंदेवतोऽस्यां दक्षिणायां दिश्यसीति ।
[3.411] यमदेवत इति ।
[3.412] स यमः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
[3.413] यज्ञ इति ।
[3.414] कस्मिन्नु यज्ञः प्रतिष्ठित इति ।
[3.415] दक्षिणायामिति ।
[3.416] कस्मिन्नु दक्षिणा प्रतिष्ठितेति ।
[3.417] श्रद्धायामिति ।
[3.418] यदा ह्येव श्रद्धत्तेऽथ दक्षिणां ददाति ।
[3.419] श्रद्धायां ह्येव दक्षिणा प्रतिष्ठितेति ।
[3.420] कस्मिन्नु श्रद्धा प्रतिष्ठितेति ।
[3.421] हृदय इति होवाच ।
[3.422] हृदयेन हि श्रद्धाम् ।
[3.423] हृदये ह्येव श्रद्धा प्रतिष्ठिता भवतीति ।
[3.424] एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ बृह. ३,९.२१ ॥
[3.425] किंदेवतोऽस्यां प्रतीच्यां दिश्यसीति ।
[3.426] वरुणदेवत इति ।
[3.427] स वरुणः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
[3.428] अप्स्विति ।
[3.429] कस्मिन्न्वापः प्रतिष्ठिता इति ।
[3.430] रेतसीति ।
[3.431] कस्मिन्नु रेतः प्रतिष्ठितमिति ।
[3.432] हृदय इति ।
[3.433] तस्मादपि प्रतिरूपं जातमाहुर्हृदयादिव सृप्तो हृदयादिव निर्मित इति ।
[3.434] हृदये ह्येव रेतः प्रतिष्ठितं भवतीति ।
[3.435] एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ बृह. ३,९.२२ ॥
[3.436] किंदेवतोऽस्यामुदीच्यां दिश्यसीति ।
[3.437] सोमदेवत इति ।
[3.438] स सोमः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
[3.439] दीक्षायामिति ।
[3.440] कस्मिन्नु दिक्षा प्रतिष्ठितेति ।
[3.441] सत्य इति ।
[3.442] तस्मादपि दीक्षितमाहुः सत्यं वदेति ।
[3.443] सत्ये ह्येव दीक्षा प्रतिष्ठितेति ।
[3.444] कस्मिन्नु सत्यं प्रतिष्ठितमिति ।
[3.445] हृदय इति होवाच ।
[3.446] हृदयेन हि सत्यं जानाति ।
[3.447] हृदये ह्येव सत्यं प्रतिष्ठितं भवतीति ।
[3.448] एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ बृह. ३,९.२३ ॥
[3.449] किंदेवतोऽस्यां ध्रुवायां दिश्यसीति ।
[3.450] अग्निदेवत इति ।
[3.451] सोऽग्निः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति ।
[3.452] वाचीति ।
[3.453] कस्मिन्नु वाक्प्रतिष्ठितेति ।
[3.454] हृदय इति ।
[3.455] कस्मिन्नु हृदयं प्रतिष्ठितमिति ॥ बृह. ३,९.२४ ॥
[3.456] अहल्लिकेति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
[3.457] यत्रैतदन्यत्रास्मन्मन्यासै ।
[3.458] यद्ध्येतदन्यत्रास्मत्स्याच्छ्वानो वैनदद्युर्वयांसि वैनद्विमथ्नीरन्निति ॥ ३,९.२५ ॥
[3.459] कस्मिन्नु त्वं चात्मा च प्रतिष्ठितौ स्थ इति ।
[3.460] प्राण इति ।
[3.461] कस्मिन्नु प्राणः प्रतिष्ठित इति ।
[3.462] अपान इति ।
[3.463] कस्मिन्न्वपानः प्रतिष्ठित इति ।
[3.464] व्यान इति ।
[3.465] कस्मिन्नु व्यानः प्रतिष्ठित इति ।
[3.466] उदान इति ।
[3.467] कस्मिन्नूदानः प्रतिष्ठित इति ।
[3.468] समान इति ।
[3.469] स एष नेति नेत्यात्मा ।
[3.470] अगृह्यो न हि गृह्यते ।
[3.471] अशीर्यो न हि शीर्यते ।
[3.472] असङ्गो न सज्यते ।
[3.473] असितो न व्यथते ।
[3.474] न रिष्यति ।
[3.475] एतान्यष्टावायतनान्यष्टौ लोका अद्द्. अष्टौ देवा अष्टौ पुरुषाः ।
[3.476] स यस्तान् पुरुषान्निरुह्य प्रत्युह्यात्यक्रामत्तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि ।
[3.477] तं चेन्मे न विवक्ष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ।
[3.478] तं ह न मेने शाकल्यस्।
[3.479] तस्य ह मूर्धा विपपात ।
[3.480] अपि हास्य परिमोषिणोऽस्थीन्यपजह्रुरन्यन्मन्यमानाः ॥ बृह. ३,९.२६ ॥
[3.481] अथ होवाच ब्राह्मणा भगवन्तो यो वः कामयते स मा पृच्छतु ।
[3.482] सर्वे वा मा पृच्छत ।
[3.483] यो वः कामयते तं वः पृच्छामि सर्वान् वा वः पृच्छामीति ।
[3.484] ते ह ब्राह्मणा न दधृषुः ॥ ३,९.२७ ॥
[3.485] तान् हैतैः श्लोकैः पप्रच्छ
[3.486] यथा वृक्षो वनस्पतिस्तथैव पुरुषोऽमृषा ।
[3.487] तस्य लोमानि पर्णानि त्वगस्योत्पाटिका बहिः ॥ ३,९.२९ ॥
[3.488] त्वच एवास्य रुधिरं प्रस्यन्दि त्वच उत्पटः ।
[3.489] तस्मात्तदातृण्णात्प्रैति रसो वृक्षादिवाहतात् ॥ बृह. ३,९.३०॥
[3.490] मांसान्यस्य शकराणि किनाटं स्नाव तत्स्थिरम् ।
[3.491] अस्थीन्यन्तरतो दारुणि मज्जा मज्जोपमा कृता ॥ ३,९.३१॥
[3.492] यद्वृक्षो वृक्णो रोहति मूलान्नवतरः पुनः ।
[3.493] मर्त्यः स्विन्मृत्युना वृक्णः कस्मान्मूलात्प्ररोहति ॥ ३,९.३२ ॥
[3.494] रेतस इति मा वोचत जीवतस्तत्प्रजायते ।
[3.495] धानारुह इव वै वृक्षोऽञ्जसा प्रेत्य सम्भवः ॥ ३,९.३३॥
[3.496] यत्समूलमावृहेयुर्वृक्षं न पुनराभवेत् ।
[3.497] मर्त्यः स्विन्मृत्युना वृक्णः कस्मान्मूलात्प्ररोहति ॥ ३,९.३४॥
[3.498] जात एव न जायते को न्वेनं जनयेत्पुनः ।
[3.499] विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातिर्दातुः परायणम् ॥ बृह. ३,९.३५ ॥
[3.500] जात एव न जायते को न्वेनं जनयेत्पुनः ।
[3.501] विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातिर्दातुः परायणम् ॥
[3.502] तिष्ठमानस्य तद्विद इति ॥ ३,९.३६॥
[3.503] इति नवमं ब्राह्मणम् ॥
[3.504] इति बृहदारण्यकोपनिषदि तृतीयोऽध्यायः ॥

## Fourth Adhyāya

[4.1] अथ चतुर्थोऽध्यायः ।
[4.2] प्रथमं ब्राह्मणम्
[4.3] (षडाचार्यब्राह्मणं वा उदंकब्राह्मणम् )
[4.4] जनको ह वैदेह आसां चक्रे ।
[4.5] अथ ह याज्ञवल्क्य आवव्राज ।
[4.6] तं होवाच याज्ञवल्क्य किमर्थमचारीः पशूनिच्छनण्वन्तानीति ।
[4.7] उभयमेव संराडिति होवाच ॥ बृह. ४,१.१ ॥
[4.8] यत्ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
[4.9] अब्रवीन्मे जित्वा शैलिनिः वाग्वै ब्रह्मेति ।
[4.10] यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तच्छैलिनिरब्रवीद्वाग्वै ब्रह्मेति ।
[4.11] अवदतो हि किं स्यादिति ।
[4.12] अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
[4.13] न मेऽब्रवीदिति ।
[4.14] एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
[4.15] स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।
[4.16] वागेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा प्रज्ञेत्येनदुपासीत ।
[4.17] का प्रज्ञता याज्ञवल्क्य ।
[4.18] वागेव सम्राडिति होवाच ।
[4.19] वाचा वै सम्राड्बन्धुः प्रज्ञायते ।
[4.20] ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानीष्टं हुतमाशितं पायितमयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि वाचैव संराट्प्रज्ञायन्ते ।
[4.21] वाग्वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
[4.22] नैनं वाग्जहाति ।
[4.23] सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
[4.24] देवो भूत्वा देवानप्येति ।
[4.25] य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
[4.26] हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ।
[4.27] स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ बृह. ४,१.२ ॥
[4.28] यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
[4.29] अब्रवीन्म उदङ्कः शौल्बायनः ।
[4.30] प्राणो वै ब्रह्मेति ।
[4.31] यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तच्छौल्बायनोऽब्रवीत्प्राणो वै ब्रह्मेति ।
[4.32] अप्राणतो हि किं स्यादिति ।
[4.33] अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
[4.34] न मेऽब्रवीदिति ।
[4.35] एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
[4.36] स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।
[4.37] प्राण एवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा ।
[4.38] प्रियमित्येनदुपासीत ।
[4.39] का प्रियता याज्ञवल्क्य ।
[4.40] प्राण एव सम्राडिति होवाच ।
[4.41] प्राणस्य वै सम्राट्कामायायाज्यं याजयति ।
[4.42] अप्रतिगृह्यस्य प्रतिगृह्णाति ।
[4.43] अपि तत्र वधाशङ्का भवति यां दिशमेति प्राणस्यैव सम्राट्कामाय ।
[4.44] प्राणो वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
[4.45] नैनं प्राणो जहाति ।
[4.46] सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
[4.47] देवो भूत्वा देवानप्येति ।
[4.48] य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
[4.49] हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहह् ।
[4.50] स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ बृह. ४,१.३ ॥
[4.51] यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
[4.52] अब्रवीन्मे बर्कुर्वार्ष्णः ।
[4.53] चक्षुर्वै ब्रह्मेति ।
[4.54] यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तद्वार्ष्णोऽब्रवीच्चक्षुर्वै ब्रह्मेति ।
[4.55] अपश्यतो हि किं स्यादिति ।
[4.56] अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
[4.57] न मेऽब्रवीदिति ।
[4.58] एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
[4.59] स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।
[4.60] चक्षुरेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा ।
[4.61] सत्यमित्येतदुपासीत ।
[4.62] का सत्यता याज्ञवल्क्य ।
[4.63] चक्षुरेव सम्राडिति होवाच ।
[4.64] चक्षुषा वै सम्राट्पश्यन्तमाहुरद्राक्षीरिति ।
[4.65] स आहाद्राक्षमिति तत्सत्यं भवति ।
[4.66] चक्षुर्वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
[4.67] नैनं चक्षुर्जहाति ।
[4.68] सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
[4.69] देवो भूत्वा देवानप्येति ।
[4.70] य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
[4.71] हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ।
[4.72] स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ बृह. ४,१.४ ॥
[4.73] यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
[4.74] अब्रवीन्मे गर्दभीविपीतो भारद्वाजः ।
[4.75] श्रोत्रं वै ब्रह्मेति ।
[4.76] यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तद्भारद्वाजोऽब्रवीच्छ्रोत्रं वै ब्रह्मेति ।
[4.77] अशृण्वतो हि किं स्यादिति ।
[4.78] अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
[4.79] न मेऽब्रवीदिति ।
[4.80] एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
[4.81] स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।
[4.82] श्रोत्रमेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठानन्तमित्येनदुपासीत ।
[4.83] कानन्तता याज्ञवल्क्य ।
[4.84] दिश एव सम्राडिति होवाच ।
[4.85] तस्माद्वै सम्राडपि यां काञ्च दिशं गच्छति नैवास्या अन्तं गच्छति ।
[4.86] अनन्ता हि दिशः ।
[4.87] दिशो वै सम्राट्श्रोत्रम् ।
[4.88] श्रोत्रं वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
[4.89] नैनं श्रोत्रं जहाति ।
[4.90] सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
[4.91] देवो भूत्वा देवानप्येति ।
[4.92] य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
[4.93] हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ।
[4.94] स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ बृह. ४,१.५ ॥
[4.95] यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
[4.96] अब्रवीन्मे सत्यकामो जाबालः मनो वै ब्रह्मेति ।
[4.97] यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तज्जाबालोऽब्रवीन्मनो वै ब्रह्मेति ।
[4.98] अमनसो हि किं स्यादिति ।
[4.99] अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
[4.100] न मेऽब्रवीदिति ।
[4.101] एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
[4.102] स वै नो ब्रूहि याज्ञावल्क्य ।
[4.103] मन एवायतनमाकाशः प्रतिष्ठानन्द इत्येनदुपासीत ।
[4.104] कानन्दता याज्ञवल्क्य ।
[4.105] मन एव सम्राडिति होवाच मनसा वै सम्राट्स्त्रियमभि हार्यति तस्यां प्रतिरूपः पुत्रो जायते ।
[4.106] स आनन्दः ।
[4.107] मनो वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
[4.108] नैनं मनो जहाति ।
[4.109] सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
[4.110] देवो भूत्वा देवानप्येति ।
[4.111] य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
[4.112] हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ।
[4.113] स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ बृह. ४,१.६ ॥
[4.114] यदेव ते कश्चिदब्रवीत्तच्छृणवामेति ।
[4.115] अब्रवीन्मे विदग्धः शाकल्यः ।
[4.116] हृदयं वै ब्रह्मेति ।
[4.117] यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तच्छाकल्योऽब्रवीद्धृदयं वै ब्रह्मेति ।
[4.118] अहृदयस्य हि किं स्यादिति ।
[4.119] अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् ।
[4.120] न मेऽब्रवीदिति ।
[4.121] एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ।
[4.122] स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।
[4.123] हृदयमेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा ।
[4.124] स्थितिरित्येनदुपासीत ।
[4.125] का स्थितिता याज्ञवल्क्य ।
[4.126] हृदयमेव सम्राडिति होवाच ।
[4.127] हृदयं वै सम्राट्सर्वेषां भूतानामायतनम् ।
[4.128] हृदयं वै सम्राट्सर्वेषां भूतानां प्रतिष्ठा ।
[4.129] हृदये ह्येव सम्राट्सर्वाणि भूतानि प्रतिष्ठितानि भवन्ति ।
[4.130] हृदयं वै सम्राट्परमं ब्रह्म ।
[4.131] नैनं हृदयं जहाति ।
[4.132] सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।
[4.133] देवो भूत्वा देवानप्येति ।
[4.134] य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।
[4.135] हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ।
[4.136] स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ बृह. ४,१.७ ॥
[4.137] जनको ह वैदेहः कूर्चादुपावसर्पन्नुवाच नमस्तेऽस्तु याज्ञवल्क्य ।
[4.138] अनु मा शाधीति ।
[4.139] स होवाच यथा वै सम्राण्महान्तमध्वानमेष्यन् रथं वा नावं वा समाददीतैवमेवैताभिरुपनिषद्भिः समाहितात्मासि ।
[4.140] एवं वृन्दारक आढ्यः सन्नधीतवेद उक्तोपनिषत्क इतो विमुच्यमानः क्व गमिष्यसीति ।
[4.141] नाहं तद्भगवन् वेद यत्र गमिष्यामीति ।
[4.142] अथ वै तेऽहं तद्वक्ष्यामि यत्र गमिष्यसीति ।
[4.143] ब्रवीतु भगवानिति ॥ ४,२.१ ॥
[4.144] इन्धो ह वै नामैष योऽयं दक्षिणेऽक्षन् पुरुषः ।
[4.145] तं वा एतमिन्धं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेणैव ।
[4.146] परोक्षप्रिया इव हि देवाः प्रत्यक्षद्विषः ॥ बृह. ४,२.२ ॥
[4.147] अथैतद्वामेऽक्षणि पुरुषरूपमेषास्य पत्नी विराट् ।
[4.148] तयोरेष संस्तावो य एषोऽन्तर्हृदय आकाशः ।
[4.149] अथैनयोरेतदन्नं य एषोऽन्तर्हृदये लोहितपिण्डः ।
[4.150] अथैनयोरेतत्प्रावरणं यदेतदन्तर्हृदये जालकमिव ।
[4.151] अथैनयोरेषा सृतिः संचरणी यैषा हृदयादूर्ध्वा नाड्युच्चरति ।
[4.152] यथा केशः सहस्रधा भिन्न एवमस्यैता हिता नाम नाड्योऽन्तर्हृदये प्रतिष्ठिता भवन्ति ।
[4.153] एताभिर्वा एतदास्रवदास्रवति ।
[4.154] तस्मादेष प्रविविक्ताहारतर इव भवत्यस्माच्छारीरादात्मनः ॥ बृह. ४,२.३ ॥
[4.155] तस्य प्राची दिक्प्राञ्चः प्राणाः ।
[4.156] दक्षिणा दिग्दक्षिणे प्राणाः ।
[4.157] प्रतीची दिक्प्रत्यञ्चः प्राणाः ।
[4.158] उदीची दिगुदञ्चः प्राणाः ।
[4.159] ऊर्ध्वा दिगूर्ध्वाः प्राणाः ।
[4.160] अवाची दिगवाञ्चः प्राणाः ।
[4.161] सर्वा दिशः सर्वे प्राणाः ।
[4.162] स एष नेति नेत्यात्मा ।
[4.163] अगृह्यो न हि गृह्यते ।
[4.164] अशीर्यो न हि शीर्यते ।
[4.165] असङ्गो न हि सज्यते ।
[4.166] असितो न व्यथते ।
[4.167] न रिष्यति ।
[4.168] अभयं वै जनक प्राप्तोऽसीति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
[4.169] स होवाच जनको वैदेहोऽभयं त्वा गच्छताद्याज्ञवल्क्य यो नो भगवन्नभयं वेदयसे ।
[4.170] नमस्तेऽस्तु ।
[4.171] इमे विदेहा अयमहमस्मीति ॥ बृह. ४,२.४ ॥
[4.172] (ज्योतिर्ब्राह्मणम्)
[4.173] जनकं ह वैदेहं याज्ञवल्क्यो जगाम ।
[4.174] समेनेन वदिष्य इति ।
[4.175] अथ ह यज्जनकश्च वैदेहो याज्ञवल्क्यश्चाग्निहोत्रे समूदाते ।
[4.176] तस्मै ह याज्ञवल्क्यो वरं ददौ ।
[4.177] स ह कामप्रश्नमेव वव्रे ।
[4.178] तं हास्मै ददौ ।
[4.179] तं ह सम्राडेव पूर्वः पप्रच्छ ॥ ४,३.१ ॥
[4.180] याज्ञवल्क्य किंज्योतिरयं पुरुष इति ।
[4.181] आदित्यज्योतिः सम्राडिति होवाच ।
[4.182] आदित्येनैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति ।
[4.183] एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ बृह. ४,३.२ ॥
[4.184] अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य किंज्योतिरेवायं पुरुष इति ।
[4.185] चन्द्रमा एवास्य ज्योतिर्भवतीति ।
[4.186] चन्द्रमसैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति ।
[4.187] एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ४,३.३ ॥
[4.188] अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते किंज्योतिरेवायं पुरुष इति ।
[4.189] अग्निरेवास्य ज्योतिर्भवतीति ।
[4.190] अग्निनैव ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति ।
[4.191] एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ४,३.४ ॥
[4.192] अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते शान्तेऽग्नौ किंज्योतिरेवायं पुरुष इति ।
[4.193] वागेवास्य ज्योतिर्भवतीति ।
[4.194] वाचैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येति ।
[4.195] तस्माद्वै सम्राडपि यत्र स्वः पाणिर्न विनिर्ज्ञायतेऽथ यत्र वागुच्चरत्युपैव तत्र न्येतीति ।
[4.196] एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ बृह. ४,३.५ ॥
[4.197] अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते शान्तेऽग्नौ शान्तायां वाचि किंज्योतिरेवायं पुरुष इति ।
[4.198] आत्मैवास्य ज्योतिर्भवतीति ।
[4.199] आत्मनैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीति ॥ ४,३.६ ॥
[4.200] कतम आत्मेति योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः ।
[4.201] स समानः सन्नुभौ लोकावनुसंचरति ध्यायतीव लेलायतीव ।
[4.202] स हि स्वप्नो भूत्वेमं लोकमतिक्रामति अद्द्. मृत्यो रूपाणि ॥ बृह. ४,३.७ ॥
[4.203] स वा अयं पुरुषो जायमानः शरीरमभिसम्पद्यमानः पाप्मभिः संसृज्यते ।
[4.204] स उत्क्रामन्म्रियमाणः पाप्मनो विजहाति ॥ ४,३.८ ॥
[4.205] तस्य वा एतस्य पुरुषस्य द्वे एव स्थाने भवतः ।
[4.206] इदं च परलोकस्थानं च ।
[4.207] सन्ध्यं तृतीयं स्वप्नस्थानम् ।
[4.208] तस्मिन्सन्ध्ये स्थाने तिष्ठनुभे स्थाने पश्यतीदं च परलोकस्थानं च ।
[4.209] अथ यथाक्रमोऽयं परलोकस्थाने भवति ।
[4.210] तमाक्रममाक्रम्योभयान् पाप्मन आनन्दांश्च पश्यति ।
[4.211] स यत्र प्रस्वपित्यस्य लोकस्य सर्वावतो मात्रामपादाय स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रस्वपिति ।
[4.212] अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवति ॥ बृह. ४,३.९ ॥
[4.213] न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्ति ।
[4.214] अथ रथान् रथयोगान् पथः सृजते ।
[4.215] न तत्रानन्दा मुदः प्रमुदो भवन्ति ।
[4.216] अथानन्दान्मुदः प्रमुदः सृजते ।
[4.217] न तत्र वेशान्ताः पुष्करिण्यः स्रवन्त्यो भवन्ति ।
[4.218] अथ वेशान्तान् पुष्करिणीः स्रवन्तीः सृजते ।
[4.219] स हि कर्ता ॥ ४,३.१० ॥
[4.220] तदेते श्लोका भवन्ति
[4.221] स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्यासुप्तः सुप्तानभिचाकशीति ।
[4.222] शुक्रमादाय पुनरैति स्थानं हिरण्मयःपुरुष एकहंसः ॥ ४,३.११ ॥
[4.223] प्राणेन रक्षन्नवरं कुलायं बहिष्कुलायादमृतश्चरित्वा ।
[4.224] स ईयतेऽमृतो यत्रकामं हिरण्मयः पुरुष एकहंसः ॥ बृह. ४,३.१२ ॥
[4.225] स्वप्नान्त उच्चावचमीयमानो रूपाणि देवः कुरुते बहूनि ।
[4.226] उतेव स्त्रीभिः सह मोदमानो जक्षदुतेवापि भयानि पश्यन् ॥ ४,३.१३ ॥
[4.227] आराममस्य पश्यन्ति न तं पश्यति कश्चनेति ।
[4.228] तं नायतं बोधयेदित्याहुः ।
[4.229] दुर्भिषज्यं हास्मै भवति यमेष न प्रतिपद्यते ।
[4.230] अथो खल्वाहुर्जागरितदेश एवास्यैस इति ।
[4.231] यानि ह्येव जाग्रत्पश्यति तानि सुप्त इति ।
[4.232] अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवति ।
[4.233] सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि ।
[4.234] अत ऊर्ध्वं विमोक्षाय ब्रूहीति ॥ बृह. ४,३.१४ ॥
[4.235] स वा एष एतस्मिन् संप्रसादे रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति स्वप्नायैव ।
[4.236] स यत्तत्र किञ्चित्पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवति ।
[4.237] असङ्गो ह्ययं पुरुष इति ।
[4.238] एवमेवैतत्याज्ञवल्क्य ।
[4.239] सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि ।
[4.240] अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति ॥ ४,३.१५ ॥
[4.241] स वा एष एतस्मिन् स्वप्ने रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति बुद्धान्तायैव ।
[4.242] स यत्तत्र किञ्चित्पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवति ।
[4.243] असङ्गो ह्ययं पुरुष इति ।
[4.244] एवमेवैतत्याज्ञवल्क्य ।
[4.245] सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि ।
[4.246] अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति ॥ बृह. ४,३.१६ ॥
[4.247] स वा एष एतस्मिन् बुद्धान्ते रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति स्वप्नान्तायैव ॥ ४,३.१७ ॥
[4.248] तद्यथा महामत्स्य उभे कूले अनुसंचरति पूर्वं चापरं च ।
[4.249] एवमेवायं पुरुष एतावुभावन्तावनुसंचरति स्वप्नान्तं च बुद्धान्तं च ॥ ४,३.१८ ॥
[4.250] तद्यथास्मिन्नाकाशे श्येनो वा सुपर्णो वा विपरिपत्य श्रान्तः संहत्य पक्षौ संलयायैव ध्रियते ।
[4.251] एवमेवायं पुरुष एतस्मा अन्ताय धवति ।
[4.252] यत्र सुप्तो न कं चन कामं कामयते न कं चन स्वप्नं पश्यति ॥ बृह. ४,३.१९ ॥
[4.253] ता वा अस्यैता हिता नाम नाड्यो यथा केशः सहस्रधा भिन्नस्तावताणिम्ना तिष्ठन्ति ।
[4.254] शुक्लस्य नीलस्य पिङ्गलस्य हरितस्य लोहितस्य पूर्णाः ।
[4.255] अथ यत्रैनं घ्नन्तीव जिनन्तीव हस्तीव विच्छाययति गर्तमिव पतति ।
[4.256] यदेव जाग्रद्भयं पश्यति तदत्राविद्यया मन्यते ।
[4.257] अथ यत्र देव इव राजेवाहमेवेदं सर्वोऽस्मीति मन्यते ।
[4.258] सोऽस्य परमो लोकः ॥ ४,३.२० ॥
[4.259] तद्वा अस्यैतदतिच्छन्दोऽपहतपाप्माभयं रूपम् ।
[4.260] तद्यथा प्रियया स्त्रिया संपरिष्वक्तो न बाह्यं किं चन वेद नान्तरम् ।
[4.261] एवमेवायं पुरुषः प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्तो न बाह्यं किं चन वेद नान्तरम् ।
[4.262] तद्वा अस्यैतदाप्तकाममात्मकाममकामं रूपं शोकान्तरम् ॥ ४,३.२१ ॥
[4.263] अत्र पितापिता भवति मातामाता लोका अलोका देवा अदेवा वेदा अवेदाः ।
[4.264] अत्र स्तेनोऽस्तेनो भवति भ्रूणहाभ्रूणहा चाण्ड्यालोऽचण्ड्यालः पौल्कसोऽपौल्कसः श्रमणोऽश्रमणस्तापसोऽतापसः ।
[4.265] अनन्वागतं पुण्येनानन्वागतं पापेन ।
[4.266] तीर्णो हि तदा सर्वाञ्शोकान् हृदयस्य भवति ॥ बृह. ४,३.२२ ॥
[4.267] यद्वै तन्न पश्यति पश्यन् वै तन्न पश्यति ।
[4.268] न हि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान् ।
[4.269] न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत् ॥ ४,३.२३ ॥
[4.270] यद्वै तन्न जिघ्रति जिघ्रन् वै तन्न जिघ्रति ।
[4.271] न हि घ्रातुर्घ्रातेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ।
[4.272] न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यज्जिघ्रेत् ॥ ४,३.२४ ॥
[4.273] यद्वै तन्न रसयति रसयन् वै तन्न रसयति ।
[4.274] न हि रसयितू रसयतेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ।
[4.275] न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यद्रसयेत् ॥ बृह. ४,३.२५ ॥
[4.276] यद्वै तन्न वदति वदन् वै तन्न वदति ।
[4.277] न हि वक्तुर्वक्तेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ।
[4.278] न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यद्वदेत् ॥ ४,३.२६ ॥
[4.279] यद्वै तन्न शृणोति शृण्वन् वै तन्न शृणोति ।
[4.280] न हि श्रोतुः श्रुतेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ।
[4.281] न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यच्छृणुयात् ॥ ४,३.२७ ॥
[4.282] यद्वै तन्न मनुते मन्वानो वै तन्न मनुते ।
[4.283] न हि मन्तुर्मतेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ।
[4.284] न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यन्मन्वीत ॥ बृह. ४,३.२८ ॥
[4.285] यद्वै तन्न स्पृशति स्पृशन् वै तन्न स्पृशति ।
[4.286] न हि स्प्रष्टुः स्पृष्टेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ।
[4.287] न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्स्पृशेत् ॥ ४,३.२९ ॥
[4.288] यद्वै तन्न विजानाति विजानन् वै तन्न विजानाति ।
[4.289] न हि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् ।
[4.290] न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यद्विजानीयात् ॥ ४,३.३० ॥
[4.291] यत्र वा अन्यदिव स्यात्तत्रान्योऽन्यत्पश्येदन्योऽन्यज्जिघ्रेदन्योऽन्यद्रसयेदन्योऽन्यद्वदेदन्योऽन्यच्छृणुयादन्योऽन्यन्मन्वीतान्योऽन्यत्स्पृशेदन्योऽन्यद्विजानीयात् ॥ ४,३.३१ ॥
[4.292] सलिल एको द्रष्टाद्वैतो भवति ।
[4.293] एष ब्रह्मलोकः सम्राट् ।
[4.294] इति हैनमनुशशास याज्ञवल्क्यः ।
[4.295] एषास्य परमा गतिः ।
[4.296] एषास्य परमा संपत् ।
[4.297] एषोऽस्य परमो लोकः ।
[4.298] एषोऽस्य परम आनन्दः ।
[4.299] एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति ॥ बृह. ४,३.३२ ॥
[4.300] स यो मनूष्याणां राद्धः समृद्धो भवत्यन्येषामधिपतिः सर्वैर्मानुष्यकैर्भोगैः सम्पन्नतमः स मनुष्याणां परम आनन्दः ।
[4.301] अथ ये शतं मनुष्याणामानन्दाः स एकः पितॄणां जितलोकानामानन्दः ।
[4.302] अथ ये शतं पितॄणां जितलोकानामानन्दाः स एको गन्धर्वलोक आनन्दः ।
[4.303] अथ ये शतं गन्धर्वलोक आनन्दाः स एकः कर्मदेवानामानन्दो ये कर्मणा देवत्वमभिसम्पद्यन्ते ।
[4.304] अथ ये शतं कर्मदेवानामानन्दाः स एक आजानदेवानामानन्दः ।
[4.305] यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः ।
[4.306] अथ ये शतमाजानदेवानामानन्दाः स एकः प्रजापतिलोक आनन्दः ।
[4.307] यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः ।
[4.308] अथ ये शतं प्रजापतिलोक आनन्दाः स एको ब्रह्मलोक आनन्दः ।
[4.309] यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः ।
[4.310] अथैष एव परम आनन्दः ।
[4.311] एष ब्रह्मलोकः सम्राट् ।
[4.312] इति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
[4.313] सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि ।
[4.314] अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति ।
[4.315] अत्र ह याज्ञवल्क्यो बिभयां चकार मेधावी राजा सर्वेभ्यो मान्तेभ्य उदरौत्सीदिति ॥ बृह. ४,३.३३ ॥
[4.316] स वा एष एतस्मिन् स्वप्नान्ते रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति बुद्धान्तायैव ॥ ४,३.३४ ॥
[4.317] तद्यथानः सुसमाहितमुत्सर्जं यायादेवमेवायं शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मनान्वारूढ उत्सर्जं याति ।
[4.318] यत्रैतदूर्ध्वोच्छ्वासी भवति ॥ ४,३.३५ ॥
[4.319] स यत्रायमणिमानं न्येति जरया वोपतपता वाणिमानं निगच्छति ।
[4.320] तद्यथाम्रं वोदुम्बरं वा पिप्पलं वा बन्धनात्प्रमुच्यते ।
[4.321] एवमेवायं पुरुष एभ्योऽङ्गेभ्यः संप्रमुच्य पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति प्राणायैव ॥ ४,३.३६ ॥
[4.322] तद्यथा राजानमायन्तमुग्राः प्रत्येनसः सूतग्रामण्योऽन्नैः पानैरवसथैः प्रतिकल्पन्तेऽयमायात्ययमागच्छतीति ।
[4.323] एवं हैवंविदं सर्वाणि भूतानि प्रतिकल्पन्त इदं ब्रह्मायातीदमागच्छतीति ॥ ४,३.३७ ॥
[4.324] तद्यथा राजानं प्रयियासन्तमुग्राः प्रत्येनसः सूतग्रामण्योऽभिसमायन्ति ।
[4.325] एवमेवेममात्मानमन्तकाले सर्वे प्राणा अभिसमायन्ति ।
[4.326] यत्रैतदूर्ध्वोच्छ्वासी भवति ॥ बृह. ४,३.३८ ॥
[4.327] (शारीरकब्राह्मणम्)
[4.328] स यत्रायमात्माबल्यं न्येत्य संमोहमिव न्येति ।
[4.329] अथैनमेते प्राणा अभिसमायन्ति ।
[4.330] स एतास्तेजोमात्राः समभ्याददानो हृदयमेवान्ववक्रामति ।
[4.331] स यत्रैष चाक्षुषः पुरुषः पराङ्पर्यावर्तते ।
[4.332] अथारूपज्ञो भवति ॥ ४,४.१ ॥
[4.333] एकीभवति न पश्यतीत्याहुः ।
[4.334] एकीभवति न जिघ्रतीत्याहुः ।
[4.335] एकीभवति न रसयतीत्याहुः ।
[4.336] एकीभवति न वदतीत्याहुः ।
[4.337] एकीभवति न शृणोतीत्याहुः ।
[4.338] एकीभवति न मनुत इत्याहुः ।
[4.339] एकीभवति न स्पृशतीत्याहुः ।
[4.340] एकीभवति न विजानातीत्याहुः ।
[4.341] तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते ।
[4.342] तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्क्रामति ।
[4.343] चक्षुष्टो वा मूर्ध्नो वान्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः ।
[4.344] तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनूत्क्रामति ।
[4.345] प्राणमनूत्क्रामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ति ।
[4.346] सविज्ञनो भवति ।
[4.347] संजानमेवान्ववक्रामति ।
[4.348] तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च ॥ बृह. ४,४.२ ॥
[4.349] तद्यथा तृणजलायुका तृणस्यान्तं गत्वान्यमाक्रममाक्रम्यात्मानमुपसंहरति ।
[4.350] एवमेवायमात्मेदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वान्यमाक्रममाक्रम्यात्मानमुपसंहरति ॥ ४,४.३ ॥
[4.351] तद्यथा पेशस्कारी पेशसो मात्रामपादायान्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं तनुते ।
[4.352] एवमेवायमात्मेदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वान्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते ।
[4.353] पित्र्यं वा गान्धर्वं वा दैवं वा प्राजापत्यं वा ब्राह्मं वान्येषां वा भूतानाम् ॥ बृह. ४,४.४ ॥
[4.354] स वा अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयो प्राणमयश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयः पृथिवीमय आपोमयो वायुमय आकाशमयस्तेजोमयोऽतेजोमयः काममयोऽकाममयः क्रोधमयोऽक्रोधमयो धर्ममयोऽधर्ममयः सर्वमयः ।
[4.355] तद्यदेतदिदंमयोऽदोमय इति ।
[4.356] यथाकारी यथाचारी तथा भवति ।
[4.357] साधुकारी साधुर्भवति ।
[4.358] पापकारी पापो भवति ।
[4.359] पुण्यः पुण्येन कर्मणा पापः पापेन ।
[4.360] अथो खल्वाहुः ।
[4.361] काममय एवायं पुरुष इति ।
[4.362] स यथाकामो भवति तत्क्रतुर्भवति ।
[4.363] यत्क्रतुर्भवति तत्कर्म कुरुते ।
[4.364] यत्कर्म कुरुते तदभिसंपद्यते ॥ ४,४.५ ॥
[4.365] तदेष श्लोको भवति
[4.366] तदेव सक्तः सह कर्मणैति लिङ्गं मनो यत्र निषक्तमस्य ।
[4.367] प्राप्यान्तं कर्मणस्तस्य यत्किञ्चेह करोत्ययम् ।
[4.368] तस्माल्लोकात्पुनरैत्यस्मै लोकाय कर्मणे ।
[4.369] इति नु कामयमानः ।
[4.370] अथाकामयमानो योऽकामो निष्काम आप्तकाम आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति ।
[4.371] ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति ॥ बृह. ४,४.६ ॥
[4.372] तदेष श्लोको भवति
[4.373] यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः ।
[4.374] अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुत इति ।
[4.375] तद्यथाहिनिर्ल्वयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीत ।
[4.376] एवमेवेदं शरीरं शेते ।
[4.377] अथायमशरीरोऽमृतः प्राणो ब्रह्मैव तेज एव ।
[4.378] सोऽहं भगवते सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ॥ ४,४.७ ॥
[4.379] तदेते श्लोका भवन्ति
[4.380] अणुः पन्था विततः पुराणो मां स्पृष्टोऽनुवित्तो मयैव ।
[4.381] तेन धीरा अपियन्ति ब्रह्मविदः स्वर्गं लोकमित ऊर्ध्वं विमुक्ताः ॥ ४,४.८ ॥
[4.382] तस्मिञ्शुक्लमुत नीलमाहुः पिङ्गलं हरितं लोहितं च ।
[4.383] एष पन्था ब्रह्मणा हानुवित्तस्तेनैति ब्रह्मवित्पुण्यकृत्तैजसश्च ॥ बृह. ४,४.९ ॥
[4.384] अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते ।
[4.385] ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः ॥ ४,४.१० ॥
[4.386] अनन्दा नाम ते लोका अन्धेन तमसावृताः ।
[4.387] तांस्ते प्रेत्याभिगच्छत्यविद्वांसोऽबुधा जनाः ॥ ४,४.११ ॥
[4.388] आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पुरुषः ।
[4.389] किमिच्छन् कस्य कामाय शरीरमनु संज्वरेत् ॥ ४,४.१२ ॥
[4.390] यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध आत्मास्मिन् संदेह्ये गहने प्रविष्टः ।
[4.391] स विश्वकृत्स हि सर्वस्य कर्ता तस्य लोकः स उ लोक एव ॥ ४,४.१३ ॥
[4.392] इहैव सन्तोऽथ विद्मस्तद्वयं न चेदवेदिर्महती विनष्टिः ।
[4.393] ये तद्विदुरमृतास्ते भवन्त्यथेतरे दुःखमेवापियन्ति ॥ बृह. ४,४.१४ ॥
[4.394] यदैतमनुपश्यत्यत्मानं देवमङ्जसा ।
[4.395] ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते ॥ ४,४.१५ ॥
[4.396] यस्मादर्वाक्संवत्सरोऽहोभिः परिवर्तते ।
[4.397] तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिरायुर्होपासतेऽमृतम् ॥ ४,४.१६ ॥
[4.398] यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः ।
[4.399] तमेव मन्य आत्मानं विद्वान् ब्रह्मामृतोऽमृतम् ॥ ४,४.१७ ॥
[4.400] प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो ये मनो विदुः ।
[4.401] ते निचिक्युर्ब्रह्म पुराणमग्र्यम् ॥ ४,४.१८ ॥
[4.402] मनसैवानुद्रष्टव्यं नेह नानास्ति किं चन ।
[4.403] मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति। बृह. ४,४.१९ ॥
[4.404] एकधैवानुद्रष्टव्यमेतदप्रमयं ध्रुवम् ।
[4.405] विरजः पर आकाशादज आत्मा महान् ध्रुवः ॥ ४,४.२० ॥
[4.406] तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः ।
[4.407] नानुध्यायाद्बहूञ्छब्दान् वाचो विग्लापनं हि तदिति ॥ ४,४.२१ ॥
[4.408] स वा एष महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु ।
[4.409] य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिञ्छेते ।
[4.410] सर्वस्य वशी ।
[4.411] सर्वस्येशानः ।
[4.412] सर्वस्याधिपतिः ।
[4.413] स न साधुना कर्मणा भूयान् ।
[4.414] नो एवासाधुना कनीयान् ।
[4.415] एष सर्वेश्वरः ।
[4.416] एष भूताधिपतिः ।
[4.417] एष भूतपालः ।
[4.418] एष सेतुर्विधरण एषां लोकानामसंभेदाय ।
[4.419] तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेन ।
[4.420] एतमेव विदित्वा मुनिर्भवति ।
[4.421] एतमेव प्रव्राजिनो लोकमिच्छन्तः प्रव्रजन्ति ॥ बृह. ४,४.२२ ॥
[4.422] तदेतदृचाभ्युक्तम्
[4.423] एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न कर्मणा वर्धते नो कनीयान् ।
[4.424] तस्यैव स्यात्पदवित्तं विदित्वा न लिप्यते कर्मणा पापकेनेति ।
[4.425] तस्मादेवंविच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्यति ।
[4.426] सर्वमात्मानं पश्यति ।
[4.427] नैनं पाप्मा तरति ।
[4.428] सर्वं पाप्मानं तरति ।
[4.429] नैनं पाप्मा तपति ।
[4.430] सर्वं पाप्मानं तपति ।
[4.431] विपापो विरजोऽविचिकित्सो ब्राह्मणो भवति ।
[4.432] एष ब्रह्मलोकः सम्राट् ।
[4.433] एनं प्रापितोऽसीति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
[4.434] सोऽहं भगवते विदेहान् ददामि मां चापि सह दास्यायेति ॥ बृह. ४,४.२३ ॥
[4.435] स वा एष महानज आत्मान्नादो वसुदानः ।
[4.436] विन्दते वसु य एवं वेद ॥ ४,४.२४ ॥
[4.437] स वा एष महानज आत्माजरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्म ।
[4.438] अभयं वै ब्रह्म ।
[4.439] अभयं हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेद ॥ ४,४.२५ ॥
[4.440] (याज्ञवल्क्यमैत्रेयीसंवादब्राह्मणम्)
[4.441] अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे भार्ये बभूवतुर्मैत्रेयी च कात्यायनी च ।
[4.442] तयोर्ह मैत्रेयी ब्रह्मवादिनी बभूव ।
[4.443] स्त्रीप्रज्ञैव तर्हि कात्यायनी ।
[4.444] अथ ह याज्ञवल्क्योऽन्यद्वृत्तमुपाकरिष्यन् ॥ ४,५.१ ॥
[4.445] मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
[4.446] प्रव्रजिष्यन् वा अरेऽहमस्मात्स्थानादस्मि ।
[4.447] हन्त तेऽनया कत्यायन्यान्तं करवाणीति ॥ बृह. ४,५.२ ॥
[4.448] सा होवाच मैत्रेयी
[4.449] यन्नु म इयं भगोः सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात्स्यां न्वहं तेनामृताहो३ नेति ।
[4.450] नेति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
[4.451] यथैवोपकरणवतां जीवितम् ।
[4.452] तथैव ते जीवितं स्यात् ।
[4.453] अमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेनेति ॥ ४,५.३ ॥
[4.454] सा होवाच मैत्रेयी
[4.455] येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्याम् ।
[4.456] यदेव भगवान् वेद तदेव मे ब्रूहीति ॥ ४,५.४ ॥
[4.457] स होवाच याज्ञवल्क्यः
[4.458] प्रिया वै खलु नो भवती सती प्रियमवृधत् ।
[4.459] हन्त तर्हि ।
[4.460] भवत्येतद्व्याख्यास्यामि ते ।
[4.461] व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यासस्वेति ॥ बृह. ४,५.५ ॥
[4.462] स होवाच ।
[4.463] न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्यात्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति ।
[4.464] न वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति ।
[4.465] न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति ।
[4.466] न वा अरे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय वित्तं प्रियं भवति ।
[4.467] न वा अरे पशूनां कामाय पशवः प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय पशवः प्रियं भवति ।
[4.468] न वा अरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रियं भवति ।
[4.469] न वा अरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्रं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय क्षत्रं प्रियं भवति ।
[4.470] न वा अरे लोकानां कामाय लोकाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय लोकाः प्रिया भवन्ति ।
[4.471] न वा अरे देवानां कामाय देवाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय देवाः प्रिया भवन्ति ।
[4.472] न वा अरे वेदानां कामाय वेदाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय वेदाः प्रिया भवन्ति ।
[4.473] न वा अरे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्त्यात्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति ।
[4.474] न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति ।
[4.475] आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेयि ।
[4.476] आत्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञात इदं सर्वं विदितम् ॥ बृह. ४,५.६ ॥
[4.477] ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनो वेदान् वेद ।
[4.478] क्षत्रं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः क्षत्रं वेद ।
[4.479] लोकास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो लोकान् वेद ।
[4.480] देवास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो देवान् वेद ।
[4.481] वेदास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो वेदान् वेद ।
[4.482] भूतानि तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो भूतानि वेद ।
[4.483] सर्वं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्वं वेद ।
[4.484] इदं ब्रह्मेदं क्षत्रमिमे लोका इमे देवा इमे वेदा इमानि भूतानीदं सर्वं यदयमात्मा ॥ ४,५.७ ॥
[4.485] स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय ।
[4.486] दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ४,५.८ ॥
[4.487] स यथा शङ्खस्य ध्मायमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय ।
[4.488] शङ्खस्य तु ग्रहणेन शङ्खध्मस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ४,५.९ ॥
[4.489] स यथा वीणायै वाद्यमानायै न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय ।
[4.490] वीणायै तु ग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो ग्र्हीतः ॥ बृह. ४,५.१० ॥
[4.491] स यथार्द्रैधाग्नेरभ्याहितस्य पृथग्धूमा विनिश्चरन्त्येवं वा अरेऽस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्याननीष्टं हुतमाशितं पायितमयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि ।
[4.492] अस्यैवैतानि सर्वाणि निश्वसितानि ॥ बृह. ४,५.११ ॥
[4.493] स यथा सर्वासामपां समुद्र एकायनम् ।
[4.494] एवं सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायनम् ।
[4.495] एवं सर्वेषां गन्धानां नासिके एकायनम् ।
[4.496] एवं सर्वेषां रसानां जिह्वैकायनम् ।
[4.497] एवं सर्वेषां रूपाणां चक्षुरेकायनम् ।
[4.498] एवं सर्वेषं शब्दानां श्रोत्रमेकायनम् ।
[4.499] एवं सर्वेषां संकल्पानां मन एकायनम् ।
[4.500] एवं सर्वासां विद्यानां हृदयमेकायनम् ।
[4.501] एवं सर्वेषां कर्मणां हस्तावेकायनम् ।
[4.502] एवं सर्वेषामानन्दानामुपस्थ एकायनम् ।
[4.503] एवं सर्वेषां विसर्गाणां पायुरेकायनम् ।
[4.504] एवं सर्वेषामध्वनां पादावेकायनम् ।
[4.505] एवं सर्वेषां वेदानां वागेकायनम् ॥ ४,५.१२ ॥
[4.506] स यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नो रसघन एव ।
[4.507] एवं वा अरेऽयमात्मानन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एव ।
[4.508] एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनयति ।
[4.509] न प्रेत्य संज्ञास्तीत्यरे ब्रवीमि ।
[4.510] इति होवाच याज्ञवल्क्यः ॥ बृह. ४,५.१३ ॥
[4.511] सा होवाच मैत्रेयी
[4.512] अत्रैव मा भगवान्मोहान्तमापीपदत् ।
[4.513] न वा अहमिमं विजानामीति ।
[4.514] स होवाच न वा अरेऽहं मोहं ब्रवीमि ।
[4.515] अविनाशी वा अरेऽयमात्मानुच्छित्तिधर्मा ॥ ४,५.१४ ॥
[4.516] यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति, तदितर इतरं जिघ्रति, तदितर इतरं रसयते, तदितर इतरमभिवदति, तदितर इतरं शृणोति, तदितर इतरं मनुते. तदितर इतरं स्पृशति, तदितर इतरं विजानाति ।
[4.517] यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्तत्केन कं जिघ्रेत्तत्केन कं रसयेत्तत्केन कमभिवदेत्तत्केन कं शृणुयात्तत्केन कं मन्वीत तत्केन कं स्पृशेत्तत्केन कं विजानीयात् ।
[4.518] येनेदं सर्वं विजानाति तं केन विजानीयात् ।
[4.519] स एष नेति नेत्यात्मा ।
[4.520] अगृह्यो न हि गृह्यते ।
[4.521] अशीर्यो न हि शीर्यते ।
[4.522] असङ्गो न हि सज्यते ।
[4.523] असितो न व्यथते न रिष्यति ।
[4.524] विज्ञातारमरे केन विजानीयादित्युक्तानुशासनासि मैत्रेयि ।
[4.525] एतावदरे खल्वमृतत्वमिति होक्त्वा याज्ञवल्क्यो विजहार ॥ बृह. ४,५.१५ ॥
[4.526] अथ वंशः ।
[4.527] पौतिमाष्यो गौपवनात् ।
[4.528] गौपवनः पौतिमाष्यात् ।
[4.529] पौतिमाष्यो गौपवनात् ।
[4.530] गौपवनः कौशिकात् ।
[4.531] कौशिकः कौण्डिन्यात् ।
[4.532] कौण्डिन्यः शाण्डिल्यात् ।
[4.533] शाण्डिल्यः कौशिकाच्च गौतमाच्च ।
[4.534] गौतमः ॥ बृह. ४,६.१ ॥
[4.535] अग्निवेश्यात् ।
[4.536] अग्निवेश्यो गार्ग्यात् ।
[4.537] गार्ग्यो गार्ग्यात् ।
[4.538] गार्ग्यो गौतमात् ।
[4.539] गौतमः सैतवात् ।
[4.540] सैतवः पाराशर्यायणात् ।
[4.541] पाराशर्यायणो गार्ग्यायणात् ।
[4.542] गार्ग्यायण उद्दालकायनात् ।
[4.543] उद्दालकायनो जाबालायनात् ।
[4.544] जाबालायनो माध्यन्दिनायनात् ।
[4.545] माध्यन्दिनायनः सौकरायणात् ।
[4.546] सौकरायणः काषायणात् ।
[4.547] काषायणः सायकायनात् ।
[4.548] साकायनः कौशिकायनेः
[4.549] कौशिकायनिः ॥ बृह. ४,६.२ ॥
[4.550] घृतकौशिकात् ।
[4.551] घृतकौशिकः पाराशर्यात् ।
[4.552] पाराशर्यः पाराशर्यात् ।
[4.553] पाराशर्यो जातुकर्ण्यात् ।
[4.554] जातुकर्ण्य आसुरायणाच्च यस्काच्च ।
[4.555] आसुरायणस्त्रैवणेः ।
[4.556] त्रैवणिरौपजन्धनेः ।
[4.557] औपजन्धनिरासुरेः ।
[4.558] आसुरिर्भारद्वाजात् ।
[4.559] भारद्वाज आत्रेयात् ।
[4.560] आत्रेयो माण्टेः ।
[4.561] माण्टिर्गौतमात् ।
[4.562] गौतमो गौतमात् ।
[4.563] गौतमो वात्स्यात् ।
[4.564] वात्स्यः शाण्डिल्यात् ।
[4.565] शाण्डिल्यः कैशोर्यात्काप्यात् ।
[4.566] कैशोर्यः काप्यः कुमारहरितात् ।
[4.567] कुमारहरितो गालवात् ।
[4.568] गालवो विदर्भीकौण्डिन्यात् ।
[4.569] विदर्भीकौण्डिन्यो वत्सनपातो बाभ्रवात् ।
[4.570] वत्सनपाद्बाभ्रवः पथः सौभरात् ।
[4.571] पन्थाः सौभरोऽयास्यादङ्गिरसात् ।
[4.572] अयास्य आङ्गिरस आभुतेस्त्वाष्ट्रात् ।
[4.573] आभुतिस्त्वाष्ट्रो विश्वरूपात्त्वाष्ट्रात् ।
[4.574] विश्वरूपस्त्वाष्ट्रोऽश्विभ्याम् ।
[4.575] अश्विनौ दधिच आथर्वणात् ।
[4.576] दध्यङ्ङाथर्वणोऽथर्वणो दैवात् ।
[4.577] अथर्वा दैवो मृत्योः प्राध्वंसनात् ।
[4.578] मृत्युः प्राध्वंसनः प्राध्वंसनात् ।
[4.579] प्राध्वंसनः एकर्षेः ।
[4.580] एकर्षिर्विप्रजित्तेः ।
[4.581] विप्रजित्तिर्व्यष्टेर् ।
[4.582] व्यष्टिः सनारोः ।
[4.583] सनारुः सनातनात् ।
[4.584] सनातनः सनगात् ।
[4.585] सनगः परमेष्टिणः ।
[4.586] परमेष्टी ब्रह्मणः ।
[4.587] ब्रह्म स्वयम्भु ।
[4.588] ब्रह्मणे नमः ॥ बृह. ४,६.३ ॥
[4.589] इति षष्ठं ब्राह्मणम् ॥
[4.590] ॥ इति बृहदारण्यकोपनिषदि चतुर्थोऽध्यायः ॥

## Fifth Adhyāya

[5.1] अथ पञ्चमोऽध्यायः ।
[5.2] प्रथमं ब्राह्मणम् । (शांतिब्राह्मणम्)
[5.3] पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते ।
[5.4] पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ।
[5.5] खं ब्रह्म ।
[5.6] खं पुराणम् ।
[5.7] वायुरं खम् ।
[5.8] इति ह स्माह कौरव्यायणीपुत्रः ।
[5.9] वेदोऽयं ब्राह्मणा विदुः ।
[5.10] वेदैनेन यद्वेदितव्यम् ॥ ५,१.१ ॥
[5.11] (दमदानदयेति त्रिकोपदेशब्राह्मणम्)
[5.12] त्रयाः प्राजापत्याः प्रजापतौ पितरि ब्रह्मचर्यमूषुः ।
[5.13] देवा मनुष्या असुराः ।
[5.14] उषित्वा ब्रह्मचर्यं देवा ऊचुर्ब्रवीतु नो भवानिति ।
[5.15] तेभ्यो हैतदक्षरमुवाच द इति ।
[5.16] व्यज्ञासिष्टा३ इति ।
[5.17] व्यज्ञासिष्मेति होचुः ।
[5.18] दाम्यतेति न आत्थेति ।
[5.19] ओमिति होवाच व्यज्ञासिष्टेति ॥ बृह. ५,२.१ ॥
[5.20] अथ हैनं मनुष्या ऊचुर्ब्रवीतु नो भवानिति ।
[5.21] तेभ्यो हैतदेवाक्षरमुवाच द इति ।
[5.22] व्यज्ञासिष्टा३ इति ।
[5.23] व्यज्ञासिष्मेति होचुः ।
[5.24] दत्तेति न आत्थेति ।
[5.25] ओमिति होवाच व्यज्ञासिष्टेति ॥ ५,२.२ ॥
[5.26] अथ हैनमसुरा ऊचुर्ब्रवीतु नो भवानिति ।
[5.27] तेभ्यो हैतदेवाक्षरमुवाच द इति ।
[5.28] व्यज्ञासिष्टा३ इति ।
[5.29] व्यज्ञासिष्मेति होचुः ।
[5.30] दयध्वमिति न आत्थेति ।
[5.31] ओमिति होवाच व्यज्ञासिष्टेति ।
[5.32] तदेतदेवैषा दैवी वागनुवदति स्तनयित्नुर्द द द इति ।
[5.33] दम्यत दत्त दयध्वमिति ।
[5.34] तदेतत्त्रयं शिक्षेद्दमं दानं दयामिति ॥ बृह. ५,२.३ ॥
[5.35] एष प्रजापतिर्यद्धृदयम् ।
[5.36] एतद्ब्रह्म ।
[5.37] एतत्सर्वम् ।
[5.38] तदेतत्त्र्यक्षरं हृदयमिति ।
[5.39] हृ इत्येकमक्षरम् ।
[5.40] अभिहरन्त्यस्मै स्वाश्चान्ये च य एवं वेद ।
[5.41] द इत्येकमक्षरम् ।
[5.42] ददत्यस्मै स्वाश्चान्ये च य एवं वेद ।
[5.43] यमित्येकमक्षरम् ।
[5.44] एति स्वर्गं लोकं य एवं वेद ॥ ५,३.१ ॥
[5.45] (हृदयब्रह्मणः सत्यमित्युपासनाविधिब्राह्मणम् )
[5.46] तद्वै तदेतदेव तदास ।
[5.47] सत्यमेव ।
[5.48] स यो हैतं महद्यक्षं प्रथमजं वेद सत्यं ब्रह्मेति जयतीमांल्लोकान् जित इन्न्वसावसत् य एवमेतन्महद्यक्षं प्रथमजं वेद सत्यं ब्रह्मेति ।
[5.49] सत्यं ह्येव ब्रह्म ॥ बृह. ५,४.१ ॥
[5.50] (सत्यस्य ब्रह्मणः स्तुतिब्राह्मणम् )
[5.51] आप एवेदमग्र आसुः ।
[5.52] ता आपः सत्यमसृजन्त ।
[5.53] सत्यं ब्रह्म ।
[5.54] ब्रह्म प्रजापतिम् ।
[5.55] प्रजापतिर्देवान् ।
[5.56] ते देवाः सत्यमेवोपासते ।
[5.57] तदेतत्त्र्यक्षरं सतियमिति स इत्येकमक्षरम् ।
[5.58] तीत्येकमक्षरम् ।
[5.59] यमित्येकमक्षरम् ।
[5.60] प्रथमोत्तमे अक्षरे सत्यं मध्यतोऽनृतम् ।
[5.61] तदेतदनृतमुभयतः सत्येन परिगृहीतम् ।
[5.62] सत्यभूयमेव भवति ।
[5.63] नैवंविद्वांसमनृतं हिनस्ति ॥ बृह. ५,५.१ ॥
[5.64] तद्यत्तत्सत्यमसौ स आदित्यः ।
[5.65] य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषो यश्चायं दक्षिणेऽक्षन् पुरुषस्तावेतावन्योऽन्यस्मिन् प्रतिष्ठितौ ।
[5.66] रश्मिभिरेषोऽस्मिन् प्रतिष्ठितः प्राणैरयममुष्मिन् ।
[5.67] स यदोत्क्रमिष्यन् भवति शुद्धमेवैतन्मण्डलं पश्यति ।
[5.68] नैनमेते रश्मयः प्रत्यायन्ति ॥ ५,५.२ ॥
[5.69] य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषस्तस्य भूरिति शिरः ।
[5.70] एकं शिर एकमेतदक्षरम् ।
[5.71] भुव इति बाहू ।
[5.72] द्वौ बाहू द्वे एते अक्षरे ।
[5.73] स्वरिति प्रतिष्ठा ।
[5.74] द्वे प्रतिष्ठे द्वे एते अक्षरे ।
[5.75] तस्योपनिषदहरिति ।
[5.76] हन्ति पाप्मानं जहाति च य एवं वेद ॥ बृह. ५,५.३ ॥
[5.77] योऽयं दक्षिणेऽक्षन् पुरुषस्तस्य भूरिति शिरः ।
[5.78] एकं शिर एकमेतदक्षरम् ।
[5.79] भुव इति बाहू ।
[5.80] द्वौ बाहू द्वे एते अक्षरे ।
[5.81] स्वरिति प्रतिष्ठा ।
[5.82] द्वे प्रतिष्ठे द्वे एते अक्षरे ।
[5.83] तस्योपनिषदहमिति ।
[5.84] हन्ति पाप्मानं जहाति च य एवं वेद ॥ ५,५.४ ॥
[5.85] मनोमयोऽयं पुरुषो भाःसत्यः ।
[5.86] तस्मिन्नन्तर्हृदये यथा व्रीहिर्वा यवो वा ।
[5.87] स एष सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः सर्वमिदं प्रशास्ति यदिदं किञ्च ॥ ५,६.१ ॥
[5.88] विद्युद्ब्रह्मेत्याहुः ।
[5.89] विदानाद्विद्युत् ।
[5.90] विद्यत्येनं पाप्मनो य एवं वेद विद्युद्ब्रह्मेति ।
[5.91] विद्युद्ध्येव ब्रह्म ॥ बृह. ५,७.१ ॥
[5.92] वाचं धेनुमुपासीत ।
[5.93] तस्याश्चत्वारः स्तनाः ।
[5.94] स्वाहाकारो वषट्कारो हन्तकारः स्वधाकारः ।
[5.95] तस्यै द्वौ स्तनौ देवा उपजीवन्ति ।
[5.96] स्वाहाकारं च वषट्कारं च ।
[5.97] हन्तकारं मनुष्याः ।
[5.98] स्वधाकारं पितरः ।
[5.99] तस्याः प्राण ऋषभो मनो वत्सः ॥ ५,८.१ ॥
[5.100] अयमग्निर्वैश्वानरो योऽयमन्तः पुरुषे ।
[5.101] येनेदमन्नं पच्यते ।
[5.102] यदिदमद्यते ।
[5.103] तस्यैष घोषो भवति ।
[5.104] यमेतत्कर्णावपिधाय शृणोति ।
[5.105] स यदोत्क्रमिष्यन् भवति नैनं घोषं शृणोति ॥ बृह. ५,९.१ ॥
[5.106] (सर्वासामुपासनानां गतेः फलस्य च विधायकं ब्राह्मणम् )
[5.107] यदा वै पुरुषोऽस्माल्लोकात्प्रैति स वायुमागच्छति ।
[5.108] तस्मै स तत्र विजिहीते यथा रथचक्रस्य खम् ।
[5.109] तेन स ऊर्ध्व आक्रमते ।
[5.110] स आदित्यमागच्छति ।
[5.111] तस्मै स तत्र विजिहीते ।
[5.112] यथा लम्बरस्य खम् ।
[5.113] तेन स ऊर्ध्व आक्रमते ।
[5.114] स चन्द्रमसमागच्छति ।
[5.115] तस्मै स तत्र विजिहीते ।
[5.116] यथा दुन्दुभेः खम् ।
[5.117] तेन स ऊर्ध्व आक्रमते ।
[5.118] स लोकमागच्छत्यशोकमहिमम् ।
[5.119] तस्मिन् वसति शाश्वतीः समाः ॥ बृह. ५,१०.१ ॥
[5.120] एतद्वै परमं तपो यद्व्याहितस्तप्यते ।
[5.121] परमं हैव लोकं जयति य एवं वेद ।
[5.122] एतद्वै परमं तपो यं प्रेतमरण्यं हरन्ति ।
[5.123] परमं हैव लोकं जयति य एवं वेद ।
[5.124] एतद्वै परमं तपो यं प्रेतमग्नावभ्यादधति ।
[5.125] परमं हैव लोकं जयति य एवं वेद ॥ ५,११.१ ॥
[5.126] अन्नं ब्रह्मेत्येक आहुः ।
[5.127] तन्न तथा ।
[5.128] पूयति वा अन्नमृते प्राणात् ।
[5.129] प्राणो ब्रह्मेत्येक आहुः ।
[5.130] तन्न तथा ।
[5.131] शुष्यति वै प्रण ऋतेऽन्नात् ।
[5.132] एते ह त्वेव देवते एकधाभूयं भूत्वा परमतां गच्छतः ।
[5.133] तद्ध स्माह प्रातृदः पितरम् ।
[5.134] किं स्विदेवैवं विदुषे साधु कुर्यां किमेवास्मा असाधु कुर्यामिति ।
[5.135] स ह स्माह पाणिना मा प्रातृद ।
[5.136] कस्त्वेनयोरेकधाभूयं भूत्वा परमतां गच्छतीति ।
[5.137] तस्मा उ हैतदुवाच वीति ।
[5.138] अन्नं वै वि ।
[5.139] अन्ने हीमानि सर्वाणि भूतानि विष्टानि ।
[5.140] रमिति ।
[5.141] प्राणो वै रम् ।
[5.142] प्राणे हीमानि सर्वाणि भूतानि रमन्ते ।
[5.143] सर्वाणि ह वा अस्मिन् भूतानि विशन्ति ।
[5.144] सर्वाणि भूतानि रमन्ते य एवं वेद ॥ ५,१२.१ ॥
[5.145] (प्राणोपासनाब्राह्मणम्)
[5.146] उक्थम् ।
[5.147] प्राणो वा उक्थम् ।
[5.148] प्राणो हीदं सर्वमुत्थापयति ।
[5.149] उद्धस्मादुक्थविद्वीरस्तिष्ठति ।
[5.150] उक्थस्य सायुज्यं सलोकतां जयति य एवं वेद ॥ बृह. ५,१३.१ ॥
[5.151] यजुः ।
[5.152] प्राणो वै यजुः ।
[5.153] प्राणे हीमानि सर्वाणि भूतानि युज्यन्ते ।
[5.154] युज्यन्ते हास्मै सर्वाणि भूतानि श्रैष्ठ्याय ।
[5.155] यजुषः सायुज्यं सलोकतां जयति य एवं वेद ॥ ५,१३.२ ॥
[5.156] साम ।
[5.157] प्राणो वै साम ।
[5.158] प्राणे हीमानि सर्वाणि भूतानि सम्यञ्चि ।
[5.159] सम्यञ्चि हास्मै सर्वाणि भूतानि श्रैष्ठ्याय कल्पन्ते ।
[5.160] साम्नः सायुज्यं सलोकतां जयति य एवं वेद ॥ ५,१३.३ ॥
[5.161] क्षत्रम् ।
[5.162] प्राणो वै क्षत्रम् ।
[5.163] प्राणो हि वै क्षत्रम् ।
[5.164] त्रायते हैनं प्राणः क्षणितोः ।
[5.165] प्र क्षत्रमत्रमाप्नोति ।
[5.166] क्षत्रस्य सायुज्यं सलोकतां जयति य एवं वेद ॥ बृह. ५,१३.४ ॥
[5.167] (गायत्रब्रह्मोपासनाब्राह्मणम् )
[5.168] भूमिरन्तरिक्षं द्यौरित्यष्टावक्षराणि ।
[5.169] अष्टाक्षरं ह वा एकं गायत्र्यै पदम् ।
[5.170] एतदु हैवास्या एतत् ।
[5.171] स यावदेषु त्रिषु लोकेषु तावद्ध जयति योऽस्या एतदेवं पदं वेद ॥ ५,१४.१ ॥
[5.172] ऋचो यजूषि सामानीत्यष्टावक्षराणि ।
[5.173] अष्टाक्षरं ह वा एकं गायत्र्यै पदम् ।
[5.174] एतदु हैवास्या एतत् ।
[5.175] स यावतीयं त्रयी विद्या तावद्ध जयति योऽस्या एतदेवं पदं वेद ॥ ५,१४.२ ॥
[5.176] प्राणोऽपानो व्यान इत्यष्टावक्षराणि ।
[5.177] अष्टाक्षरं ह वा एकं गायत्र्यै पदम् ।
[5.178] एतदु हैवास्या एतत् ।
[5.179] स यावदिदं प्राणि तावद्ध जयति योऽस्या एतदेवं पदं वेद ।
[5.180] अथास्या एतदेव तुरीयं दर्शतं पदं परोरजा य एष तपति ।
[5.181] यद्वै चतुर्थं तत्तुरीयम् ।
[5.182] दर्शतं पदमिति ददृश इव ह्येषः ।
[5.183] परोरजा इति सर्वमु ह्येवैष रज उपर्युपरि तपति ।
[5.184] एवं हैव श्रिया यशसा तपति योऽस्या एतदेवं पदं वेद ॥ बृह. ५,१४.३ ॥
[5.185] सैषा गायत्र्येतस्मिंस्तुरीये दर्शते पदे परोरजसि प्रतिष्ठिता ।
[5.186] तद्वै तत्सत्ये प्रतिष्ठितम् ।
[5.187] चक्षुर्वै सत्यम् ।
[5.188] चक्षुर्हि वै सत्यम् ।
[5.189] तस्माद्यदिदानीं द्वौ विवदमानावेयातमहमदर्शमहमश्रौषमिति ।
[5.190] य एवं ब्रूयादहमदर्शमिति ।
[5.191] तस्मा एव श्रद्दध्याम ।
[5.192] तद्वै तत्सत्यं बले प्रतिष्ठितम् ।
[5.193] प्राणो वै बलम् ।
[5.194] तत्प्राणे प्रतिष्ठितम् ।
[5.195] तस्मादाहुर्बलं सत्यादोगीय इति ।
[5.196] एवं वेषा गायत्र्यध्यात्मं प्रतिष्ठिता ।
[5.197] सा हैषा गयांस्तत्रे ।
[5.198] प्राणा वै गयाः ।
[5.199] तत्प्राणास्तत्रे ।
[5.200] तद्यद्गयांस्तत्रे तस्माद्गायत्री नाम ।
[5.201] स यामेवामूं सावित्रीमन्वाहैषैव सा ।
[5.202] स यस्मा अन्वाह तस्य प्राणांस्त्रायते ॥ ५,१४.४ ॥
[5.203] तां हैतामेके सावित्रीमनुष्टुभमन्वाहुः ।
[5.204] वागनुष्टुप् ।
[5.205] एतद्वाचमनुब्रूम इति ।
[5.206] न तथा कुर्यात् ।
[5.207] गायत्रीमेव सावित्रीमानुब्रूयात् ।
[5.208] यदि ह वा अप्येवंविद्बह्विव प्रतिगृह्णाति न हैव तद्गायत्र्या एकं चन पदं प्रति ॥ बृह. ५,१४.५ ॥
[5.209] स य इमांस्त्रींल्लोकान् पूर्णान् प्रतिगृह्णीयात्सोऽस्या एतत्प्रथमं पदमाप्नुयात् ।
[5.210] अथ यावतीयं त्रयी विद्या यस्तावत्प्रतिगृह्णीयात्सोऽस्या एतद्द्वितीयं पदमाप्नुयात् ।
[5.211] अथ यावदिदं प्राणि यस्तावत्प्रतिगृह्णीयात्सोऽस्या एतत्तृतीयं पदमाप्नुयात् ।
[5.212] अथास्या एतदेव तुरीयं दर्शतं पदं परोरजा य एष तपति ।
[5.213] नैव केन चनाप्यम् ।
[5.214] कुत उ एतावत्प्रतिगृह्णीयात् ॥ ५,१४.६ ॥
[5.215] तस्या उपस्थानम् ।
[5.216] गायत्र्यस्येकपदी द्विपदी त्रिपदी चतुष्पदि ।
[5.217] अपदसि ।
[5.218] न हि पद्यसे ।
[5.219] नमस्ते तुरीयाय दर्शताय पदाय परोरजसे ।
[5.220] असावदो मा प्रापदिति ।
[5.221] यं द्विष्यादसावस्मै कामो मा समर्धीति वा ।
[5.222] न हैवास्मै स कामः समृध्यते यस्मा एवमुपतिष्ठते ।
[5.223] अहमदः प्रापमिति वा ॥ बृह. ५,१४.७ ॥
[5.224] एतद्ध वै तज्जनको वैदेहो बुडिलमाश्वतराश्विमुवाच यन्नु हो तद्गायत्रीविदब्रूथाः ।
[5.225] अथ कथं हस्तीभूतो वहसीति ।
[5.226] मुखं ह्यस्याः सम्राण्न विदां चकरेति होवाच ।
[5.227] तस्या अग्निरेव मुखम् ।
[5.228] यदि ह वा अपि बह्विवाग्नावभ्यादधति सर्वमेव तत्संदहति ।
[5.229] एवं हैवैवंविद्यद्यपि बह्विव पापं कुरुते सर्वमेव तत्संप्साय शुद्धः पूतोऽजरोऽमृतः संभवति ॥ ५,१४.८ ॥
[5.230] हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् ।
[5.231] तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये ।
[5.232] पूषन्नेकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मीन् समूह तेजः ।
[5.233] यत्ते रूपं कल्याणतमं तत्ते पश्यामि योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मि ।
[5.234] वायुरनिलममृतमथेदं भस्मान्तं शरीरम् ।
[5.235] ओं क्रतो स्मर कृतं स्मर क्रतो स्मर कृतं स्मर ।
[5.236] अग्ने नय सुपथा रायेऽस्मान् विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् ।
[5.237] युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नमौक्तिं विधेम ॥ बृह. ५,१५.१ ॥
[5.238] इति पञ्चदशं ब्राह्मणम् ॥
[5.239] ॥ इति बृहदारण्यकोपनिषदि पञ्चमोऽध्यायः ॥

## Sixth Adhyāya

[6.1] अथ षष्ठोऽध्यायः ।
[6.2] प्रथमं ब्राह्मणम्
[6.3] यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च स्वानां भवति ।
[6.4] प्राणो वै ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च ।
[6.5] ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च स्वानां भवति ।
[6.6] अपि च येषां बुभूषति ।
[6.7] य एवं वेद ॥ ६,१.१ ॥
[6.8] यो ह वै वसिष्ठां वेद वसिष्ठः स्वानां भवति ।
[6.9] वाग्वै वसिष्ठा ।
[6.10] वसिष्ठः स्वानां भवति ।
[6.11] अपि च येषां बुभूषति ।
[6.12] य एवं वेद ॥ ६,१.२ ॥
[6.13] यो ह वै प्रतिष्ठां वेद प्रतितिष्ठति समे ।
[6.14] प्रतितिष्ठति दुर्गे ।
[6.15] चक्षुर्वै प्रतिष्ठा ।
[6.16] चक्षुषा हि समे च दुर्गे च प्रतितिष्ठति ।
[6.17] प्रतितिष्ठति समे प्रतितिष्ठति दुर्गे ।
[6.18] य एवं वेद ॥ बृह. ६,१.३ ॥
[6.19] यो ह वै संपदं वेद सं हास्मै पद्यते यं कामं कामयते ।
[6.20] श्रोत्रं वै संपत् ।
[6.21] श्रोत्रे हीमे सर्वे वेदा अभिसंपन्नाः ।
[6.22] सं हास्मै पद्यते यं कामं कामयते ।
[6.23] य एवं वेद ॥ ६,१.४ ॥
[6.24] यो ह वा आयतनं वेदायतनं स्वानां भवत्यायतनं जनानाम् ।
[6.25] मनो वा आयतनम् ।
[6.26] आयतनं स्वानां भवत्यायतनं जनानाम् ।
[6.27] य एवं वेद ॥ ६,१.५ ॥
[6.28] यो ह वै प्रजातिं वेद प्रजायते ह प्रजया पशुभिः ।
[6.29] रेतो वै प्रजातिः ।
[6.30] प्रजायते ह प्रजया पशुभिः ।
[6.31] य एवं वेद ॥ बृह. ६,१.६ ॥
[6.32] ते हेमे प्राणा अहंश्रेयसे विवदमाना ब्रह्म जग्मुः ।
[6.33] तद्धोचुः को नो वसिष्ठ इति ।
[6.34] तद्धोवाच यस्मिन् व उत्क्रान्त इदं शरीरं पापियो मन्यते स वो वसिष्ठ इति ॥ ६,१.७ ॥
[6.35] वाग्घोच्चक्राम ।
[6.36] सा संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति ।
[6.37] ते होचुः यथाकला अवदन्तो वाचा प्राणन्तः प्राणेन पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वांसो मनसा प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति ।
[6.38] प्रविवेश ह वाक् ॥ ६,१.८ ॥
[6.39] चक्षुर्होच्चक्राम ।
[6.40] तत्संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति ।
[6.41] ते होचुः यथान्धा अपश्यन्तश्चक्षुषा प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वांसो मनसा प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति ।
[6.42] प्रविवेश ह चक्षुः ॥ बृह. ६,१.९ ॥
[6.43] श्रोत्रं होच्चक्राम ।
[6.44] तत्संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति ।
[6.45] ते होचुः यथा बधिरा अशृण्वन्तः श्रोत्रेण प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा विद्वांसो मनसा प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति ।
[6.46] प्रविवेश ह श्रोत्रम् ॥ ६,१.१० ॥
[6.47] मनो होच्चक्राम ।
[6.48] तत्संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति ।
[6.49] ते होचुः यथा मुग्धा अविद्वांसो मनसा प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति ।
[6.50] प्रविवेश ह मनः ॥ ६,१.११ ॥
[6.51] रेतो होच्चक्राम ।
[6.52] तत्संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति ।
[6.53] ते होचुः यथा क्लीबा अप्रजायमाना रेतासा प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वांसो मनसैवमजीविष्मेति ।
[6.54] प्रविवेश ह रेतः ॥ बृह. ६,१.१२ ॥
[6.55] अथ ह प्राण उत्क्रमिष्यन् यथा महासुहयः सैन्धवः पड्वीशशङ्खून्त्संवृहेदेवं हैवेमान् प्राणान्त्संववर्ह ।
[6.56] ते होचुः मा भगव उत्क्रमीः ।
[6.57] न वै शक्ष्यामस्त्वदृते जीवितुमिति ।
[6.58] तस्यो मे बलिं कुरुतेति ।
[6.59] तथेति ॥ ६,१.१३ ॥
[6.60] सा ह वागुवाच यद्वा अहं वसिष्ठास्मि त्वं तद्वसिष्ठोऽसीति ।
[6.61] यद्वा अहं प्रतिष्ठास्मि त्वं तत्प्रतिष्ठोऽसीति चक्षुः ।
[6.62] यद्वा अहं संपदस्मि त्वं तत्संपदसीति श्रोत्रम् ।
[6.63] यद्वा अहमायतनमस्मि त्वं तदायतनमसीति मनः ।
[6.64] यद्वा अहं प्रजातिरस्मि त्वं तत्प्रजातिरसीति रेतः ।
[6.65] तस्यो मे किमन्नं किं वास इति ।
[6.66] यदिदं किञ्चा श्वभ्य आ कृमिभ्य आ कीटपतङ्गेभ्यस्तत्तेऽन्नम् ।
[6.67] आपो वास इति ।
[6.68] न ह वा अस्यानन्नं जग्धं भवति नानन्नं प्रतिगृहीतं य एवमेतदनस्यान्नं वेद ।
[6.69] तद्विद्वांसः श्रोत्रिया अशिष्यन्त आचामन्त्यशित्वाचामन्ति ।
[6.70] एतमेव तदन्नमनग्नं कुर्वन्तो मन्यन्ते ॥ बृह. ६,१.१४ ॥
[6.71] इति प्रथमं ब्राह्मणम् ॥
[6.72] द्वितीयं ब्राह्मण् (पञ्चाग्निविद्याब्राह्मणं वा श्वेतकेतुब्राह्मणम्)
[6.73] श्वेतकेतुर्वा आरुणेयः पन्चालानां परिषदमाजगाम ।
[6.74] स आजगाम जैवलिं प्रवाहणं परिचारयमाणम् ।
[6.75] तमुदीक्ष्याभ्युवाद कुमारा३ इति ।
[6.76] स भो३ इति प्रतिशुश्राव ।
[6.77] अनुशिष्टो न्वसि पित्रेति ।
[6.78] ओमिति होवाच ॥ बृह. ६,२.१ ॥
[6.79] वेत्थ यथेमाः प्रजाः प्रयत्यो विप्रतिपद्यन्ता३ इति ।
[6.80] नेति होवाच ।
[6.81] वेत्थो यथेमं लोकं पुनरापद्यन्ता३ इति ।
[6.82] नेति हैवोवाच ।
[6.83] वेत्थो यथासौ लोक एवं बहुभिः पुनः पुनः प्रयद्भिर्न संपूर्यता३ इति ।
[6.84] नेति हैवोवाच ।
[6.85] वेत्थो यतिथ्यामाहुत्यां हुतायामापः पुरुषवाचो भूत्वा समुत्थाय वदन्ती३ इति ।
[6.86] नेति हैवोवाच ।
[6.87] वेत्थो देवयानस्य वा पथः प्रतिपदं पितृयाणस्य वा ।
[6.88] यत्कृत्वा देवयानं वा पन्थानं प्रतिपद्यन्ते पितृयाणं वा ।
[6.89] अपि हि न ऋषेर्वचः श्रुतं
[6.90] द्वे सृती अशृणवं पितॄणामहं देवानामुत मर्त्यानाम् ।
[6.91] ताभ्यामिदं विश्वमेजत्समेति यदन्तरा पितरं मातरं चेति ।
[6.92] नाहमत एकं चन वेदेति होवाच ॥ ६,२.२ ॥
[6.93] अथैनं वसत्योपमन्त्रयां चक्रे ।
[6.94] अनादृत्य वसतिं कुमारः प्रदुद्राव ।
[6.95] स आजगाम पितरम् ।
[6.96] तं होवाच इति वाव किल नो भवान् पुरानुशिष्टानवोच इति ।
[6.97] कथं सुमेध इति ।
[6.98] पञ्च मा प्रश्नान् राजन्यबन्धुरप्राक्षीत् ।
[6.99] ततो नैकं चन वेदेति ।
[6.100] कतमे त इति ।
[6.101] इम इति ह प्रतीकान्युदाजहार ॥ बृह. ६,२.३ ॥
[6.102] स होवाच तथा नस्त्वं तत जानीथा यथा यदहं किंच वेद सर्वमहं तत्तुभमवोचम् ।
[6.103] प्रेहि तु तत्र ।
[6.104] प्रतीत्य ब्रह्मचर्यं वत्स्याव इति ।
[6.105] भवानेव गच्छत्विति ।
[6.106] स आजगाम गौतमो यत्र प्रवाहणस्य जैवलेरास ।
[6.107] तस्मा आसनमाहृत्योदकमाहारयां चकार ।
[6.108] अथ हास्मा अर्घ्यं चकार ।
[6.109] तं होवाच वरं भगवते गौतमाय दद्म इति ॥ ६,२.४ ॥
[6.110] स होवाच प्रतिज्ञतो म एष वरः ।
[6.111] यां तु कुमारस्यान्ते वाचमभाषथास्तां मे ब्रूहीति ॥ ६,२.५ ॥
[6.112] स होवाच दैवेषु वै गौतम तद्वरेषु ।
[6.113] मानुषाणां ब्रूहीति ॥ बृह. ६,२.६ ॥
[6.114] स होवाच विज्ञायते हास्तिहिरण्यस्यापात्तं गोअश्वानां दासीनां प्रवाराणां परिधानस्य ।
[6.115] मा नो भवान् बहोरनन्तस्यापर्यन्तस्याभ्यवदान्यो भूदिति ।
[6.116] स वै गौतम तीर्थेनेच्छसा इति ।
[6.117] उपैम्यहं भवन्तमिति ।
[6.118] वाचा ह स्मैव पूर्व उपयन्ति ।
[6.119] स होपायनकीर्त्योवास ॥ ६,२.७ ॥
[6.120] स होवाच तथा नस्त्वं गौतम मापराधास्तव च पितामहाः ।
[6.121] यथेयं विद्येतः पूर्वं न कस्मिंश्चन ब्राह्मन उवास ।
[6.122] तां त्वहं तुभ्यं वक्ष्यामि ।
[6.123] को हि त्वैवं ब्रुवन्तमर्हति प्रत्याख्यातुमिति ॥ बृह. ६,२.८ ॥
[6.124] असौ वै लोकोऽग्निर्गौतम ।
[6.125] तस्यादित्य एव समित् ।
[6.126] रश्मयो धूमः ।
[6.127] अहरर्चिः ।
[6.128] दिशोऽङ्गाराः ।
[6.129] अवान्तरदिशो विष्फुलिङ्गाः ।
[6.130] तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः श्रद्धां जुह्वति ।
[6.131] तस्या आहुत्यै सोमो राजा संभवति ॥ ६,२.९ ॥
[6.132] पर्जन्यो वा अग्निर्गौतम ।
[6.133] तस्य संवत्सर एव समित् ।
[6.134] अभ्राणि धूमः ।
[6.135] विद्युदर्चिः ।
[6.136] अशनिरङ्गाराः ।
[6.137] ह्रादुनयो विष्फुलिङ्गाः ।
[6.138] तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः सोमं राजानं जुह्वति ।
[6.139] तस्या आहुत्यै वृष्टिः संभवति ॥ बृह. ६,२.१० ॥
[6.140] अयं वै लोकोऽग्निर्गौतम ।
[6.141] तस्य पृथिव्येव समित् ।
[6.142] अग्निर्धूमः ।
[6.143] रात्रिरर्चिः ।
[6.144] चन्द्रमा अङ्गाराः ।
[6.145] नक्षत्राणि विष्फुलिङ्गाः ।
[6.146] तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा वृष्टिं जुह्वति ।
[6.147] तस्या आहुत्या अन्नं संभवति ॥ ६,२.११ ॥
[6.148] पुरुषो वा अग्निर्गौतम ।
[6.149] तस्य व्यात्तमेव समित् ।
[6.150] प्राणो धूमः ।
[6.151] वागर्चिः ।
[6.152] चक्षुरङ्गाराः ।
[6.153] श्रोत्रं विष्फुलिङ्गाः ।
[6.154] तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा अन्नं जुह्वति ।
[6.155] तस्या आहुत्यै रेतः संभवति ॥ बृह. ६,२.१२ ॥
[6.156] योषा वा अग्निर्गौतम ।
[6.157] तस्या उपस्थ एव समित् ।
[6.158] लोमानि धूमः ।
[6.159] योनिरर्चिः ।
[6.160] यदन्तः करोति तेऽङ्गाराः ।
[6.161] अभिनन्दा विष्फुलिङ्गाः ।
[6.162] तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा रेतो जुह्वति ।
[6.163] तस्या आहुत्यै पुरुषः संभवति ।
[6.164] स जीवति यावज्जीवति ।
[6.165] अथ यदा म्रियते ॥ ६,२.१३ ॥
[6.166] अथैनमग्नये हरन्ति ।
[6.167] तस्याग्निरेवाग्निर्भवति ।
[6.168] समित्समित् ।
[6.169] धूमो धूमः ।
[6.170] अर्चिरर्चिः ।
[6.171] अङ्गारा अङ्गाराः ।
[6.172] विष्फुलिङ्गा विष्फुलिङ्गाः ।
[6.173] तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः पुरुषं जुह्वति ।
[6.174] तस्या आहुत्यै पुरुषो भास्वरवर्णः संभवति ॥ बृह. ६,२.१४ ॥
[6.175] ते य एवमेतद्विदुर्ये चामी अरण्ये श्रद्धां सत्यमुपासते तेऽर्चिरभिसंभवन्ति ।
[6.176] अर्चिषोऽहः ।
[6.177] अह्न आपूर्यमाणपक्षम् ।
[6.178] आपूर्यमाणपक्षाद्यान् षण्मासानुदङ्ङादित्य एति ।
[6.179] मासेभ्यो देवलोकम् ।
[6.180] देवलोकादादित्यम् ।
[6.181] आदित्याद्वैद्युतम् ।
[6.182] तान् वैद्युतान् पुरुषो मानस एत्य ब्रह्मलोकान् गमयति ।
[6.183] ते तेषु ब्रह्मलोकेषु पराः परावतो वसन्ति ।
[6.184] तेषां न पुनरावृत्तिः ॥ बृह. ६,२.१५ ॥
[6.185] अथ ये यज्ञेन दानेन तपसा लोकाञ्जयन्ति ते धूममभिसंभवन्ति ।
[6.186] धूमाद्रात्रिम् ।
[6.187] रात्रेरपक्षीयमाणपक्षम् ।
[6.188] अपक्षीयमाणपक्षाद्यान् षण्मासान् दक्षिणादित्य एति ।
[6.189] मासेभ्यः पितृलोकम् ।
[6.190] पितृलोकाच्चन्द्रम् ।
[6.191] ते चन्द्रं प्राप्यान्नं भवन्ति ।
[6.192] तांस्तत्र देवा यथा सोमं राजानमाप्यायस्वापक्षीयस्वेत्येवमेनांस्तत्र भक्षयन्ति ।
[6.193] तेषां यदा तत्पर्यवैत्यथेममेवाकाशमभिनिष्पद्यन्ते ।
[6.194] आकाशाद्वायुम् ।
[6.195] वायोर्वृष्टिम् ।
[6.196] वृष्टेः पृथिवीम् ।
[6.197] ते पृथिवीं प्राप्यान्नं भवन्ति ।
[6.198] ते पुनः पुरुषाग्नौ हूयन्ते ततो योषाग्नौ जायन्ते ।
[6.199] लोकान् प्रत्युथायिनस्त एवमेवानुपरिवर्तन्ते ।
[6.200] अथ य एतौ पन्थानौ न विदुस्ते कीटाः पतङ्गा यदिदं दन्दशूकम् ॥ ६,२.१६ ॥
[6.201] तृतीयं ब्राह्मणम् (ज्येष्ठब्राह्मणं वा प्राणविद्याब्राह्मणम्)
[6.202] स यः कामयेत महत्प्राप्नुयामित्युदगयन आपूर्यमाणपक्षस्य पुण्याहे द्वादशाहमुपसद्व्रती भूत्वौदुम्बरे कंसे चमसे वा सर्वौषधं फलानीति संभृत्य परिसमुह्य परिलिप्याग्निमुपसमाधाय परिस्तीर्यावृताज्यं संस्कृत्य पुंसा नक्षत्रेण मन्थं संनीय जुहोति
[6.203] यावन्तो देवास्त्वयि जातवेदस्तिर्यञ्चो घ्नन्ति पुरुषस्य कामान् ।
[6.204] तेभ्योऽहं भागधेयं जुहोमि ते मा तृप्ताः सर्वैः कामैस्तर्पयन्तु स्वाहा ।
[6.205] या तिरश्ची निपद्यसेऽहं विधरणी इति ।
[6.206] तां त्वा घृतस्य धारया यजे संराधनीमहं स्वाहा ॥ बृह. ६,३.१ ॥
[6.207] ज्येष्ठाय स्वाहा श्रेष्ठाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
[6.208] प्राणाय स्वाहा वसिष्ठायै स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
[6.209] वाचे स्वाहा प्रतिष्ठायै स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
[6.210] चक्षुषे स्वाहा संपदे स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
[6.211] श्रोत्राय स्वाहायतनाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
[6.212] मनसे स्वाहा प्रजात्यै स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
[6.213] रेतसे स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ॥ बृह. ६,३.२ ॥
[6.214] अग्नये स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
[6.215] सोमाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
[6.216] भूः स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
[6.217] भुवः स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
[6.218] स्वः स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
[6.219] भूर्भुवः स्वः स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
[6.220] ब्रह्मणे स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
[6.221] क्षत्राय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
[6.222] भूताय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
[6.223] भविष्यते स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
[6.224] विश्वाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
[6.225] सर्वाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
[6.226] प्रजापतये स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ॥ बृह. ६,३.३ ॥
[6.227] अथैनमभिमृशति भ्रमदसि ।
[6.228] ज्वलदसि ।
[6.229] पूर्णमसि ।
[6.230] प्रस्तब्धमसि ।
[6.231] एकसभमसि ।
[6.232] हिङ्कृतमसि ।
[6.233] हिङ्क्रियमानमसि ।
[6.234] उद्गीथमसि ।
[6.235] उद्गीयमानमसि ।
[6.236] श्रावितमसि ।
[6.237] प्रत्याश्रावितमसि ।
[6.238] आर्द्रे संदीप्तमसि ।
[6.239] विभूरसि ।
[6.240] प्रभूरसि ।
[6.241] अन्नमसि ।
[6.242] ज्योतिरसि ।
[6.243] निधनमसि ।
[6.244] संवर्गोऽसीति ॥ ६,३.४ ॥
[6.245] अथैनमुद्यच्छत्यामंस्यामं हि ते महि ।
[6.246] स हि राजेशानोऽधिपतिः ।
[6.247] स मां राजेशनोऽधिपतिं करोत्विति ॥ बृह. ६,३.५ ॥
[6.248] अथैनमाचामति
[6.249] तत्सवितुर्वरेण्यम् ।
[6.250] मधु वाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः ।
[6.251] माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः ।
[6.252] भूः स्वाहा ।
[6.253] भर्गो देवस्य धीमहि
[6.254] मधु नक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिवं रजः ।
[6.255] मधु द्यौरस्तु नः पिता ।
[6.256] भुवः स्वाहा ।
[6.257] धियो यो नः प्रचोदयात् ।
[6.258] मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमां अस्तु सूर्यः ।
[6.259] माध्वीर्गवो भवन्तु नः ।
[6.260] स्वः स्वाहा ।
[6.261] सर्वां च सावित्रीमन्वाह ।
[6.262] सर्वाश्च मधुमतीरहमेवेदं सर्वं भूयासं भूर्भुवः स्वः स्वाहेति अन्तत आचम्य पाणी प्रक्षाल्य जघनेनाग्निं प्राक्शिराः संविशति ।
[6.263] प्रातरादित्यमुपतिष्ठते ।
[6.264] दिशामेकपुण्डरीकमसि ।
[6.265] अहं मनुष्याणामेकपुण्डरीकं भूयासमिति ।
[6.266] यथेतमेत्य जघनेनाग्निमासीनो वंशं जपति ॥ बृह. ६,३.६ ॥
[6.267] तं हैतमुद्दालक आरुणिर्वाजसनेयाय याज्ञवल्क्यायान्तेवासिन उक्त्वोवाच अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ६,३.७ ॥
[6.268] एतमु हैव वाजसनेयो याज्नवल्क्यो मधुकाय पैङ्ग्यायान्तेवासिन उक्त्वोवाच अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ६,३.८ ॥
[6.269] एतमु हैव मधुकः पैङ्ग्यश्चूलाय भागवित्तयेऽन्तेवासिन उक्त्वोवाच अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ६,३.९ ॥
[6.270] एतमु हैव चूलो भागवित्तिर्जानकय आयःस्थूणायान्तेवासिन उक्त्वोवाच अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ६,३.१० ॥
[6.271] एतमु हैव जानकिरायस्थूणः सत्यकामाय जाबालायान्तेवासिन उक्त्वोवाच अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ६,३.११ ॥
[6.272] एतमु हैव सत्यकामो जाबालोऽन्तेवासिभ्य उक्त्वोव अचापि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ।
[6.273] तमेतं नापुत्राय वानन्तेवासिने वा ब्रूयात् ॥ बृह. ६,३.१२ ॥
[6.274] चतुरौदुम्बरो भवति ।
[6.275] औदुम्बरः स्रुव औदुम्बरश्चमस औदुम्बर इध्म औदुम्बर्या उपमन्थन्यौ ।
[6.276] दश ग्राम्याणि धान्यानि भवन्ति ।
[6.277] व्रीहियवास्तिलमाषा अणुप्रियंगवो गोधूमाश्च मसूराश्च खल्वाश्च खलकुलाश्च ।
[6.278] तान् पिष्टान् दधनि मधुनि घृत उपसिञ्चति ।
[6.279] आज्यस्य जुहोति ॥ ६,३.१३ ॥
[6.280] इति तृतीयं ब्राह्मणम् ॥
[6.281] चतुर्थं ब्राह्मणम् (पुत्रमन्थकर्मब्राह्मणम्)
[6.282] एषां वै भूतानां पृथिवी रसः ।
[6.283] पृथिव्या आपः ।
[6.284] अपामोषधयः ।
[6.285] ओषधीनां पुष्पाणि ।
[6.286] पुष्पाणां फलानि ।
[6.287] फलानां पुरुषः ।
[6.288] पुरुषस्य रेतः ॥ बृह. ६,४.१ ॥
[6.289] स ह प्रजापतिरीक्षां चक्रे हन्तास्मै प्रतिष्ठां कल्पयानीति स स्त्रियं ससृजे ।
[6.290] तां सृष्ट्वाध उपास्त ।
[6.291] तस्मात्स्त्रियमध उपासीत ।
[6.292] स एतं प्राञ्चं ग्रावाणमात्मन एव समुदपारयत् ।
[6.293] तेनैनामभ्यसृजत ॥ ६,४.२ ॥
[6.294] तस्या वेदिरुपस्थः ।
[6.295] लोमानि बर्हिश् ।
[6.296] चर्माधिषवणे ।
[6.297] समिद्धो मध्यतस्तौ मुष्कौ ।
[6.298] स यावान् ह वै वाजपेयेन यजमनस्य लोको भवति तावानस्य लोको भवति ।
[6.299] य एवं विद्वानधोपहासं चरत्यासां स्त्रीणां सुकृतं वृङ्क्ते ।
[6.300] अथ य इदमविद्वानधोपहासं चरत्यास्य स्त्रियः सुकृतं वृञ्जते ॥ बृह. ६,४.३ ॥
[6.301] एतद्ध स्म वै तद्विद्वानुद्दालक आरुणिराह ।
[6.302] एतद्ध स्म वै तद्विद्वान्नाको मौद्गल्य आह ।
[6.303] एतद्ध स्म वै तद्विद्वान् कुमारहारित आह बहवो मर्या ब्राह्मनायना निरिन्द्रिया विसुकृतोऽस्माल्लोकात्प्रयन्ति य इदमविद्वांसोऽधोपहासं चरन्तीति ।
[6.304] बहु वा इदं सुप्तस्य वा जाग्रतो वा रेतः स्कन्दति ॥ ६,४.४ ॥
[6.305] तदभिमृशेदनु वा मन्त्रयेत यन्मेऽद्य रेतः पृथिवीमस्कान्त्सीद्यदोषधीरप्यसरद्यदपः ।
[6.306] इदमहं तद्रेत आददे ।
[6.307] पुनर्मामैतु इन्द्रियं पुनस्तेजः पुनर्भगः ।
[6.308] पुनरग्निर्धिष्ण्या यथास्थानं कल्पन्ताम् ।
[6.309] इत्यनामिकाङ्गुष्ठाभ्यामादायान्तरेण स्तनौ वा भ्रुवौ वा निमृज्यात् ॥ ६,४.५ ॥
[6.310] अथ यद्युदक आत्मानं पश्येत्तदभिमन्त्रयेत मयि तेज इन्द्रियं यशो द्रविणं सुकृतमिति ।
[6.311] श्रीर्ह वा एषा स्त्रीणां यन्मलोद्वासाः ।
[6.312] तस्मान्मलोद्वाससं यशस्विनीमभिक्रम्योपमन्त्रयेत ॥ बृह. ६,४.६ ॥
[6.313] सा चेदस्मै न दद्यात्काममेनामवक्रिणीयात् ।
[6.314] सा चेदस्मै नैव दद्यात्काममेनां यष्ट्या वा पाणिना वोपहत्यातिक्रामेत् ।
[6.315] इन्द्रियेन ते यशसा यश आदद इति ।
[6.316] अयशा एव भवति ॥ ६,४.७ ॥
[6.317] सा चेदस्मै दद्यादिन्द्रियेण ते यशसा यश आदधामीति ।
[6.318] यशस्विनावेव भवतः ॥ ६,४.८ ॥
[6.319] स यामिच्छेत् कामयेत मेति तस्यामर्थं निष्ठाय मुखेन मुखं संधायोपस्थमस्या अभिमृश्य जपेत्
[6.320] अङ्गादङ्गात्संभवसि हृदयादधिजायसे ।
[6.321] स त्वमङ्गकषायोऽसि दिग्धविद्धामिव मादयेमाममूं मयीति ॥ ६,४.९ ॥
[6.322] अथ यामिच्छेन्न गर्भं दधीतेति तस्यामर्थं निष्ठाय मुखेन मुखं संधायाभिप्राण्यापान्यात् ।
[6.323] इन्द्रियेण ते रेतसा रेत आदद इति ।
[6.324] अरेता एव भवति ॥ बृह. ६,४.१० ॥
[6.325] अथ यामिच्छेद्दधीतेति तस्यामर्थं निष्ठाय मुखेन मुखं संधायापान्याभिप्राण्यात् ।
[6.326] इन्द्रियेण ते रेतसा रेत आदधामीति ।
[6.327] गर्भिण्येव भवति ॥ ६,४.११ ॥
[6.328] अथ यस्य जायायै जारः स्यात्तं चेद्द्विष्यादामपात्रेऽग्निमुपसमाधाय प्रतिलोमं शरबर्हिः स्तीर्त्वा तस्मिन्नेताः शरभृष्टीः प्रतिलोमाः सर्पिषाक्ता जुहुयात् ।
[6.329] मम समिद्धेऽहौषीः ।
[6.330] प्राणापानौ त आददेऽसाविति ।
[6.331] मम समिद्धेऽहौषीः ।
[6.332] पुत्रपशूंस्त आददेऽसाविति ।
[6.333] मम समिद्धेऽहौषीः ।
[6.334] इष्टासुकृते त आददेऽसाविति ।
[6.335] मम समिद्धेऽहौषीः ।
[6.336] अशापराकाशौ त आददेऽसाविति ।
[6.337] स वा एष निरिन्द्रियो विसुकृतोऽस्माल्लोकाद्प्रैति यमेवंविद्ब्राह्मणः शपति ।
[6.338] तस्मादेवंवित्श्रोत्रियस्य दारेण नोपहासमिच्छेत् ।
[6.339] उत ह्येवंवित्परो भवति ॥ बृह. ६,४.१२ ॥
[6.340] अथ यस्य जायामार्तवं विन्देत्त्र्यहं कंसे न पिबेत् ।
[6.341] अहतवासाः ।
[6.342] नैनां वृषलो न वृषल्यपहन्यात् ।
[6.343] त्रिरात्रान्त आप्लुत्य व्रीहीनवघातयेत् ॥ ६,४.१३ ॥
[6.344] स य इच्छेत् पुत्रो मे शुक्लो जायेत वेदमनुब्रुवीत सर्वमायुरियादिति क्षीरौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयाताम् ।
[6.345] ईश्वरौ जनयितवै ॥ ६,४.१४ ॥
[6.346] अथ य इच्छेत् पुत्रो मे कपिलः पिङ्गलो जायेत द्वौ वेदावनुब्रुवीत सर्वमायुरियादिति दध्योदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयाताम् ।
[6.347] ईश्वरौ जनयितवै ॥ ६,४.१५ ॥
[6.348] अथ य इच्छेत् पुत्रो मे श्यामो लोहिताक्षो जायेत त्रीन् वेदाननुब्रुवीत सर्वमायुरियादिति उदौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयाताम् ।
[6.349] ईश्वरौ जनयितवै ॥ ६,४.१६ ॥
[6.350] अथ य इच्छेद् दुहिता मे पण्डिता जायेत सर्वमायुरियादिति तिलौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयाताम् ।
[6.351] ईश्वरौ जनयितवै ॥ बृह. ६,४.१७ ॥
[6.352] अथ य इच्छेत् पुत्रो मे पण्डितो विगीतः समितिंगमः शुश्रूषितां वाचं भाषिता जायेत सर्वान् वेदाननुब्रुवीत सर्वमायुरियादिति मांसौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयाताम् ।
[6.353] ईश्वरौ जनयितवाइ ।
[6.354] औक्षेण वार्षभेण वा ॥ ६,४.१८ ॥
[6.355] अथाभिप्रातरेव स्थालीपाकावृताज्यं चेष्टित्वा स्थालीपाकस्योपघातं जुहोत्यग्नये स्वाहानुमतये स्वाहा देवाय सवित्रे सत्यप्रसवाय स्वाहेति ।
[6.356] हुत्वोद्धृत्य प्राश्नाति ।
[6.357] प्राश्येतरस्याः प्रयच्छति ।
[6.358] प्रक्षाल्य पाणी उदपात्रं पूरयित्वा तेनैनां त्रिरभ्युक्षति
[6.359] उत्तिष्ठातो विश्वावसोऽन्यामिच्छ प्रपूर्व्याम् ।
[6.360] सं जायां पत्या सहेति ॥ ६,४.१९ ॥
[6.361] अथैनामभिपद्यते अमोऽहमस्मि सा त्वम् ।
[6.362] सा त्वमस्यमोऽहम् ।
[6.363] सामाहमस्मि ऋक्त्वम् ।
[6.364] द्यौरहं पृथिवी त्वम् ।
[6.365] तावेहि संरभावहै सह रेतो दधावहै ।
[6.366] पुंसे पुत्राय वित्तय इति ॥ बृह. ६,४.२० ॥
[6.367] अथास्या ऊरू विहापयति विजिहीथां द्यावापृथिवी इति ।
[6.368] तस्यामर्थं निष्ठाय मुखेन मुखं संधाय त्रिरेनामनुलोमामनुमार्ष्टि
[6.369] विष्णुर्योनिं कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि पिंशतु ।
[6.370] आ सिञ्चतु प्रजापतिर्धाता गर्भं दधातु ते ।
[6.371] गर्भं धेहि सिनीवालि गर्भं धेहि पृथुष्टुके ।
[6.372] गर्भं ते अश्विनौ देवावाधत्तां पुष्करस्रजौ ॥ ६,४.२१ ॥
[6.373] हिरण्मयी अरणी याभ्यां निर्मन्थतामश्विनौ ।
[6.374] तं ते गर्भं हवामहे दशमे मासि सूतये ।
[6.375] यथाग्निगर्भा पृथिवी यथा द्यौरैन्द्रेण गर्भिणी ।
[6.376] वायुर्दिशां यथा गर्भ एवं गर्भं दधामि तेऽसाविति ॥ ६,४.२२ ॥
[6.377] सोष्यन्तीमद्भिरभ्युक्षति
[6.378] यथा वायुः पुष्करिणीं समिङ्गयति सर्वतः ।
[6.379] एवा ते गर्भ एजतु सहावैतु जरायुणा ।
[6.380] इन्द्रस्यायं व्रजः कृतः सार्गलः सपरिश्रयः ।
[6.381] तमिन्द्र निर्जहि गर्भेण सावरां सहेति ॥ बृह. ६,४.२३ ॥
[6.382] जातेऽग्निमुपसमाधायाङ्क आधाय कंसे पृषदाज्यं संनीय पृषदाज्यस्योपघातं जुहोति
[6.383] अस्मिन्सहस्रं पुष्यासमेधमानः स्वे गृहे ।
[6.384] अस्योपसन्द्यां मा छैत्सीत्प्रजया च पशुभिश्च स्वाहा ।
[6.385] मयि प्राणांस्त्वयि मनसा जुहोमि स्वाहा ।
[6.386] यत्कर्मणात्यरीरिचं यद्वा न्यूनमिहाकरम् ।
[6.387] अग्निष्टत्स्विष्टकृद्विद्वान् स्विष्टं सुहुतं करोतु नः स्वाहेति ॥ ६,४.२४ ॥
[6.388] अथास्य दक्षिणं कर्णमभिनिधाय वाग्वागिति त्रिः ।
[6.389] अथ दधि मधु घृतं संनीयानन्तर्हितेन जातरूपेण प्राशयति ।
[6.390] भूस्ते दधामि भुवस्ते दधामि स्वस्ते दधामि भूर्भुवः स्वः सर्वं त्वयि दधामीति ॥ ६,४.२५ ॥
[6.391] अथास्य नाम करोति वेदोऽसीति ।
[6.392] तदस्यैतद्गुह्यमेव नाम भवति ॥ बृह. ६,४.२६ ॥
[6.393] अथैनं मात्रे प्रदाय स्तनं प्रयच्छति यस्ते स्तनः शशयो यो मयोभूर्यो रत्नधा वसुविद्यः सुदत्रः ।
[6.394] येन विश्वा पुष्यसि वार्याणि सरस्वति तमिह धातवे करिति ॥ ६,४.२७ ॥
[6.395] अथास्य मातरमभिमन्त्रयते इलासि मैत्रावरुणी वीरे वीरमजीजनत् ।
[6.396] सा त्वं वीरवती भव यास्मान् वीरवतोऽकरदिति ।
[6.397] तं वा एतमाहुः अतिपिता बताभूः ।
[6.398] अतिपितामहो बताभूः ।
[6.399] परमां बत काष्ठां प्राप श्रिया यशसा ब्रह्मवर्चसेन ।
[6.400] य एवंविदो ब्राह्मणस्य पुत्रो जायत इति ॥ बृह. ६,४.२८ ॥
[6.401] इति चतुर्थं ब्राह्मणम् ॥
[6.402] पञ्चमं ब्राह्मणम्
[6.403] अथ वंशः ।
[6.404] पौतिमाषीपुत्रः कात्यायनीपुत्रात् ।
[6.405] कात्यायनीपुत्रो गौतमीपुत्रात् ।
[6.406] गौतमीपुत्रो भारद्वाजीपुत्रात् ।
[6.407] भारद्वाजीपुत्रः पाराशरीपुत्रात् ।
[6.408] पाराशरीपुत्र औपस्वस्तीपुत्रात् ।
[6.409] औपस्वस्तीपुत्रः पाराशरीपुत्रात् ।
[6.410] पाराशरीपुत्रः कात्यायनीपुत्रात् ।
[6.411] कात्यायनीपुत्रः कौशिकीपुत्रात् ।
[6.412] कौशिकीपुत्र आलम्बीपुत्राच्च वैयाघ्रपदीपुत्राच्च ।
[6.413] वैयाघ्रपदीपुत्रह्काण्वीपुत्राच्च कापीपुत्राच्च ।
[6.414] कापीपुत्रः ॥ बृह. ६,५.१ ॥
[6.415] आत्रेयीपुत्रात् ।
[6.416] आत्रेयीपुत्रो गौतमीपुत्रात् ।
[6.417] गौतमीपुत्रो भारद्वाजीपुत्रात् ।
[6.418] भारद्वाजीपुत्रः पाराशरीपुत्रात् ।
[6.419] पाराशरीपुत्रो वात्सीपुत्रात् ।
[6.420] वात्सीपुत्रः पाराशरीपुत्रात् ।
[6.421] पाराशरीपुत्रो वार्कारुनीपुत्रात् ।
[6.422] वार्कारुणीपुत्रो वार्कारुणीपुत्रात् ।
[6.423] वार्कारुणीपुत्र आर्तभागीपुत्रात् ।
[6.424] आर्तभागीपुत्रः शौङ्गीपुत्रात् ।
[6.425] शौङ्गीपुत्रः सान्कृतीपुत्रात् ।
[6.426] साङृतीपुत्र आलम्बायनीपुत्रात् ।
[6.427] आलम्बायनीपुत्र आलम्बीपुत्रात् ।
[6.428] आलम्बीपुत्रो जायन्तीपुत्रात् ।
[6.429] जायन्तीपुत्रो माण्डूकायनीपुत्रात् ।
[6.430] माण्डूकायनीपुत्रो माण्डूकीपुत्रात् ।
[6.431] माण्डूकीपुत्रः शाण्डिलीपुत्रात् ।
[6.432] शाण्डिलीपुत्रो राथीतरीपुत्रात् ।
[6.433] राथीतरीपुत्रो भालुकीपुत्रात् ।
[6.434] भालुकीपुत्रः क्रौञ्चिकीपुत्राभ्याम् ।
[6.435] क्रौञ्चिकीपुत्रौ वैदभृतीपुत्रात् ।
[6.436] वैदभृतीपुत्रः कार्शकेयीपुत्रात् ।
[6.437] कार्शकेयीपुत्रः प्राचीनयोगीपुत्रात् ।
[6.438] प्राचीनयोगीपुत्रः साञ्जीवीपुत्रात् ।
[6.439] साञ्जीवीपुत्रः प्राश्नीपुत्रादासुरिवासिनः ।
[6.440] प्राश्नीपुत्र आसुरायणात् ।
[6.441] आसुरायण आसुरेः ।
[6.442] आसुरिः। बृह. ६,५.२ ॥
[6.443] याज्ञवल्क्यात् ।
[6.444] याज्ञवल्क्य उद्दालकात् ।
[6.445] उद्दालकोऽरुणात् ।
[6.446] अरुण उपवेशेः ।
[6.447] उपवेशिः कुश्रेः ।
[6.448] कुश्रिर्वाजश्रवसः ।
[6.449] वाजश्रवा जीह्वावतो बाध्योगात् ।
[6.450] जीह्वावान् बाध्योगोऽसिताद्वार्षगणात् ।
[6.451] असितो वार्षगणो हरितात्कश्यपात् ।
[6.452] हरितः कश्यपः शिल्पात्कश्यपात् ।
[6.453] शिल्पः कश्यपः कश्यपान्नैध्रुवेः ।
[6.454] कश्यपो नैध्रुविर्वाचः ।
[6.455] वागम्भिण्याः ।
[6.456] अम्भिण्यादित्यात् ।
[6.457] आदित्यानीमानि शुक्लानि यजूंषि वाजसनेयेन याज्ञवल्क्येनाख्ययन्ते ॥ बृह. ६,५.३ ॥
[6.458] समानमा साञ्जीवीपुत्रात् ।
[6.459] सञ्जिवीपुत्रो माण्डूकायनेः ।
[6.460] माण्डूकायनिर्माण्डव्यात् ।
[6.461] माण्डव्यः कौत्सात् ।
[6.462] कौत्सो माहित्थेः ।
[6.463] माहित्थिर्वामकक्षायणात् ।
[6.464] वामकक्षायणः शाण्डिल्यात् ।
[6.465] शाण्डिल्यो वात्स्यात् ।
[6.466] वात्स्यः कुश्रेः ।
[6.467] कुश्रिर्यज्ञवचसः राजस्तम्बायनात् ।
[6.468] यज्ञवचा राजस्तम्बायनः तुरात्कावषेयात् ।
[6.469] तुरः कावषेयः प्रजापतेः ।
[6.470] प्रजापतिर्ब्रह्मणः ।
[6.471] ब्रह्म स्वयंभु ।
[6.472] ब्रह्मणे नमः ॥ बृह. ६,५.४ ॥
[6.473] इति पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥
[6.474] इति बृहदारण्यकोपनिषदि षष्ठोऽध्यायः ॥
[6.475] इति वाजसनेयके बृहदारण्यकोपनिषत्समाप्ता ॥