Mundaka Upanishad (Sanskrit) — The Upanishads
=============================================
उपनिषद्
Translation/edition: Sanskrit text
Language: English
Read in Plato Scroll: https://plato-scroll.com/s/upan-mundaka/
This file: https://plato-scroll.com/text/upan-mundaka-b.txt
Other editions of this work:
  - F. Max Müller (1879–84): https://plato-scroll.com/text/upan-mundaka.txt
Sources and licences: https://plato-scroll.com/attribution.html
Numbers in [brackets] are the edition's reference loci (Stephanus, Bekker, book.line, page...). Superscript numerals refer to the Notes at the end.

[1] ॐ भद्रं कर्णेभिः श्रुणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
[2] स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाँसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः ।
[3] स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
[4] स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ।
[5] ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
[6] ॥ ॐ ब्रह्मणे नमः ॥
[7] ॥ प्रथममुण्डके प्रथमः खण्डः ॥
[8] ॐ ब्रह्मा देवानां प्रथमः संबभूव विश्वस्य कर्ता
[9] भुवनस्य गोप्ता ।
[10] स ब्रह्मविद्यां सर्वविद्याप्रतिष्ठामथर्वाय
[11] ज्येष्ठपुत्राय प्राह ॥ १.१.१ ॥
[12] अथर्वणे यां प्रवदेत ब्रह्माऽथर्वा तं
[13] पुरोवाचाङ्गिरे ब्रह्मविद्याम् ।
[14] स भारद्वाजाय सत्यवाहाय प्राह
[15] भारद्वाजोऽङ्गिरसे परावराम् ॥ १.१.२ ॥
[16] शौनको ह वै महाशालोऽङ्गिरसं विधिवदुपसन्नः पप्रच्छ ।
[17] कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति ॥ १.१.३ ॥
[18] तस्मै स होवाच ।
[19] द्वे विद्ये वेदितव्ये इति ह स्म
[20] यद्ब्रह्मविदो वदन्ति परा चैवापरा च ॥ १.१.४ ॥
[21] तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः
[22] शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति ।
[23] अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते ॥ १.१.५ ॥
[24] यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्ण-
[25] मचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादम् ।
[26] नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं
[27] तदव्ययं यद्भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः ॥ १.१.६ ॥
[28] यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च
[29] यथा पृथिव्यामोषधयः संभवन्ति ।
[30] यथा सतः पुरुषात् केशलोमानि
[31] तथाऽक्षरात् संभवतीह विश्वम् ॥ १.१.७ ॥
[32] तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽन्नमभिजायते ।
[33] अन्नात् प्राणो मनः सत्यं लोकाः कर्मसु चामृतम् ॥ १.१.८ ॥
[34] यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तापः ।
[35] तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायाते ॥ १.१.९ ॥
[36] ॥ इति मुण्डकोपनिषदि प्रथममुण्डके प्रथमः खण्डः ॥
[37] ॥ प्रथममुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥
[38] तदेतत् सत्यं मन्त्रेषु कर्माणि कवयो
[39] यान्यपश्यंस्तानि त्रेतायां बहुधा संततानि ।
[40] तान्याचरथ नियतं सत्यकामा एष वः
[41] पन्थाः सुकृतस्य लोके ॥ १.२.१ ॥
[42] यदा लेलायते ह्यर्चिः समिद्धे हव्यवाहने ।
[43] तदाऽऽज्यभागावन्तरेणाऽऽहुतीः प्रतिपादयेत् ॥ १.२.२ ॥
[44] यस्याग्निहोत्रमदर्शमपौर्णमास-
[45] मचातुर्मास्यमनाग्रयणमतिथिवर्जितं च ।
[46] अहुतमवैश्वदेवमविधिना हुत-
[47] मासप्तमांस्तस्य लोकान् हिनस्ति ॥ १.२.३ ॥
[48] काली कराली च मनोजवा च
[49] सुलोहिता या च सुधूम्रवर्णा ।
[50] स्फुलिङ्गिनी विश्वरुची च देवी
[51] लेलायमाना इति सप्त जिह्वाः ॥ १.२.४ ॥
[52] एतेषु यश्चरते भ्राजमानेषु यथाकालं
[53] चाहुतयो ह्याददायन् ।
[54] तं नयन्त्येताः सूर्यस्य रश्मयो यत्र
[55] देवानां पतिरेकोऽधिवासः ॥ १.२.५ ॥
[56] एह्येहीति तमाहुतयः सुवर्चसः
[57] सूर्यस्य रश्मिभिर्यजमानं वहन्ति ।
[58] प्रियां वाचमभिवदन्त्योऽर्चयन्त्य
[59] एष वः पुण्यः सुकृतो ब्रह्मलोकः ॥ १.२.६ ॥
[60] प्लवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपा
[61] अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म ।
[62] एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा
[63] जरामृत्युं ते पुनरेवापि यन्ति ॥ १.२.७ ॥
[64] अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः
[65] स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमानाः ।
[66] जङ्घन्यमानाः परियन्ति मूढा
[67] अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः ॥ १.२.८ ॥
[68] अविद्यायां बहुधा वर्तमाना वयं
[69] कृतार्था इत्यभिमन्यन्ति बालाः ।
[70] यत् कर्मिणो न प्रवेदयन्ति रागात्
[71] तेनातुराः क्षीणलोकाश्च्यवन्ते ॥ १.२.९ ॥
[72] इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं
[73] नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः ।
[74] नाकस्य पृष्ठे ते सुकृतेऽनुभूत्वेमं
[75] लोकं हीनतरं वा विशन्ति ॥ १.२.१० ॥
[76] तपःश्रद्धे ये ह्युपवसन्त्यरण्ये
[77] शान्ता विद्वांसो भैक्ष्यचर्यां चरन्तः ।
[78] सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति
[79] यत्रामृतः स पुरुषो ह्यव्ययात्मा ॥ १.२.११ ॥
[80] परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्रह्मणो
[81] निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन ।
[82] तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत्
[83] समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् ॥ १.२.१२ ॥
[84] तस्मै स विद्वानुपसन्नाय सम्यक्
[85] प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय ।
[86] येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच
[87] तां तत्वतो ब्रह्मविद्याम् ॥ १.२.१३ ॥
[88] ॥ इति मुण्डकोपनिषदि प्रथममुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥
[89] ॥ द्वितीय मुण्डके प्रथमः खण्डः ॥
[90] तदेतत् सत्यं
[91] यथा सुदीप्तात् पावकाद्विस्फुलिङ्गाः
[92] सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः ।
[93] तथाऽक्षराद्विविधाः सोम्य भावाः
[94] प्रजायन्ते तत्र चैवापि यन्ति ॥ २.१.१ ॥
[95] दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः ।
[96] अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात् परतः परः ॥ २.१.२ ॥
[97] एतस्माज्जायते प्रणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च ।
[98] खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी ॥ २.१.३ ॥
[99] अग्नीर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ
[100] दिशः श्रोत्रे वाग् विवृताश्च वेदाः ।
[101] वायुः प्रणो हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां
[102] पृथिवी ह्येष सर्वभूतान्तरात्मा ॥ २.१.४ ॥
[103] तस्मादग्निः समिधो यस्य सूर्यः
[104] सोमात् पर्जन्य ओषधयः पृथिव्याम् ।
[105] पुमान् रेतः सिञ्चति योषितायां
[106] बह्वीः प्रजाः पुरुषात् संप्रसूताः ॥ २.१.५ ॥
[107] तस्मादृचः साम यजूंषि दीक्षा
[108] यज्ञाश्च सर्वे क्रतवो दक्षिणाश्च ।
[109] संवत्सरश्च यजमानश्च लोकाः
[110] सोमो यत्र पवते यत्र सूर्यः ॥ २.१.६ ॥
[111] तस्माच्च देवा बहुधा संप्रसूताः
[112] साध्या मनुष्याः पशवो वयांसि ।
[113] प्राणापानौ व्रीहियवौ तपश्च
[114] श्रद्ध सत्यं ब्रह्मचर्यं विधिश्च ॥ २.१.७ ॥
[115] सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्
[116] सप्तार्चिषः समिधः सप्त होमाः ।
[117] सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा
[118] गुहाशया निहिताः सप्त सप्त ॥ २.१.८ ॥
[119] अतः समुद्रा गिरयश्च सर्वेऽस्मात्
[120] स्यन्दन्ते सिन्धवः सर्वरूपाः ।
[121] अतश्च सर्वा ओषधयो रसश्च
[122] येनैष भूतैस्तिष्ठते ह्यन्तरात्मा ॥ २.१.९ ॥
[123] पुरुष एवेदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृतम् ।
[124] एतद्यो वेद निहितं गुहायां
[125] सोऽविद्याग्रन्थिं विकिरतीह सोम्य ॥ २.१.१० ॥
[126] ॥ इति मुण्डकोपनिषदि द्वितीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥
[127] ॥ द्वितीय मुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥
[128] आविः संनिहितं गुहाचरं नाम
[129] महत्पदमत्रैतत् समर्पितम् ।
[130] एजत्प्राणन्निमिषच्च यदेतज्जानथ
[131] सदसद्वरेण्यं परं विज्ञानाद्यद्वरिष्ठं प्रजानाम् ॥ २.२.१ ॥
[132] यदर्चिमद्यदणुभ्योऽणु च
[133] यस्मिँल्लोका निहिता लोकिनश्च ।
[134] तदेतदक्षरं ब्रह्म स प्राणस्तदु वाङ्मनः
[135] तदेतत्सत्यं तदमृतं तद्वेद्धव्यं सोम्य विद्धि ॥ २.२.२ ॥
[136] धनुर्गृहीत्वौपनिषदं महास्त्रं
[137] शरं ह्युपासा निशितं सन्धयीत ।
[138] आयम्य तद्भावगतेन चेतसा
[139] लक्ष्यं तदेवाक्षरं सोम्य विद्धि ॥ २.२.३ ॥
[140] प्रणवो धनुः शारो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते ।
[141] अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत् तन्मयो भवेत् ॥ २.२.४ ॥
[142] यस्मिन् द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं
[143] मनः सह प्राणैश्च सर्वैः ।
[144] तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो
[145] विमुञ्चथामृतस्यैष सेतुः ॥ २.२.५ ॥
[146] अरा इव रथनाभौ संहता यत्र नाड्यः ।
[147] स एषोऽन्तश्चरते बहुधा जायमानः ।
[148] ओमित्येवं ध्यायथ आत्मानं स्वस्ति वः
[149] पाराय तमसः परस्तात् ॥ २.२.६ ॥
[150] यः सर्वज्ञः सर्वविद् यस्यैष महिमा भुवि ।
[151] दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्येष व्योम्न्यात्मा प्रतिष्ठितः ॥
[152] मनोमयः प्राणशरीरनेता
[153] प्रतिष्ठितोऽन्ने हृदयं सन्निधाय ।
[154] तद् विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा
[155] आनन्दरूपममृतं यद् विभाति ॥ २.२.७ ॥
[156] भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।
[157] क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे ॥ २.२.८ ॥
[158] हिरण्मये परे कोशे विरजं ब्रह्म निष्कलम् ।
[159] तच्छुभ्रं ज्योतिषं ज्योतिस्तद् यदात्मविदो विदुः ॥ २.२.९ ॥
[160] न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं
[161] नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः ।
[162] तमेव भान्तमनुभाति सर्वं
[163] तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥ २.२.१० ॥
[164] ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्ताद् ब्रह्म पश्चाद् ब्रह्म दक्षिणतश्चोत्तरेण ।
[165] अधश्चोर्ध्वं च प्रसृतं ब्रह्मैवेदं विश्वमिदं वरिष्ठम् ॥ २.२.११ ॥
[166] ॥ इति मुण्डकोपनिषदि द्वितीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥
[167] ॥ तृतीय मुण्डके प्रथमः खण्डः ॥
[168] द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते ।
[169] तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति ॥ ३.१.१ ॥
[170] समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽ
[171] नीशया शोचति मुह्यमानः ।
[172] जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य
[173] महिमानमिति वीतशोकः ॥ ३.१.२ ॥
[174] यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं
[175] कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् ।
[176] तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय
[177] निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति ॥ ३.१.३ ॥
[178] प्रणो ह्येष यः सर्वभूतैर्विभाति
[179] विजानन् विद्वान् भवते नातिवादी ।
[180] आत्मक्रीड आत्मरतिः क्रियावा-
[181] नेष ब्रह्मविदां वरिष्ठः ॥ ३.१.४ ॥
[182] सत्येन लभ्यस्तपसा ह्येष आत्मा
[183] सम्यग्ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नित्यम् ।
[184] अन्तःशरीरे ज्योतिर्मयो हि शुभ्रो
[185] यं पश्यन्ति यतयः क्षीणदोषाः ॥ ३.१.५ ॥
[186] सत्यमेव जयते नानृतं
[187] सत्येन पन्था विततो देवयानः ।
[188] येनाऽऽक्रमन्त्यृषयो ह्याप्तकामा
[189] यत्र तत् सत्यस्य परमं निधानम् ॥ ३.१.६ ॥
[190] बृहच्च तद् दिव्यमचिन्त्यरूपं
[191] सूक्ष्माच्च तत् सूक्ष्मतरं विभाति ।
[192] दूरात् सुदूरे तदिहान्तिके च
[193] पश्यन्त्विहैव निहितं गुहायाम् ॥ ३.१.७ ॥
[194] न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा
[195] नान्यैर्देवैस्तपसा कर्मण वा ।
[196] ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्व-
[197] स्ततस्तु तं पश्यते निष्कलं
[198] ध्यायमानः ॥ ३.१.८ ॥
[199] एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यो
[200] यस्मिन् प्राणः पञ्चधा संविवेश ।
[201] प्राणैश्चित्तं सर्वमोतं प्रजानां
[202] यस्मिन् विशुद्धे विभवत्येष आत्मा ॥ ३.१.९ ॥
[203] यं यं लोकं मनसा संविभाति
[204] विशुद्धसत्त्वः कामयते यांश्च कामान् ।
[205] तं तं लोकं जयते तांश्च कामां-
[206] स्तस्मादात्मज्ञं ह्यर्चयेत् भूतिकामः ॥ ३.१.१० ॥
[207] ॥ इति मुण्डकोपनिषदि तृतीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥
[208] ॥ तृतीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥
[209] स वेदैतत् परमं ब्रह्म धाम
[210] यत्र विश्वं निहितं भाति शुभ्रम् ।
[211] उपासते पुरुषं ये ह्यकामास्ते
[212] शुक्रमेतदतिवर्तन्ति धीराः ॥ ३.२.१ ॥
[213] कामान् यः कामयते मन्यमानः
[214] स कामभिर्जायते तत्र तत्र ।
[215] पर्याप्तकामस्य कृतात्मनस्तु
[216] इहैव सर्वे प्रविलीयन्ति कामाः ॥ ३.२.२ ॥
[217] नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो
[218] न मेधया न बहुना श्रुतेन ।
[219] यमेवैष वृणुते तेन लभ्य-
[220] स्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् ॥ ३.२.३ ॥
[221] नायमात्मा बलहीनेन लभ्यो
[222] न च प्रमादात् तपसो वाप्यलिङ्गात् ।
[223] एतैरुपायैर्यतते यस्तु विद्वां-
[224] स्तस्यैष आत्मा विशते ब्रह्मधाम ॥ ३.२.४ ॥
[225] संप्राप्यैनमृषयो ज्ञानतृप्ताः
[226] कृतात्मानो वीतरागाः प्रशान्ताः
[227] ते सर्वगं सर्वतः प्राप्य धीरा
[228] युक्तात्मानः सर्वमेवाविशन्ति ॥ ३.२.५ ॥
[229] वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः
[230] संन्यासयोगाद् यतयः शुद्धसत्त्वाः ।
[231] ते ब्रह्मलोकेषु परान्तकाले
[232] परामृताः परिमुच्यन्ति सर्वे ॥ ३.२.६ ॥
[233] गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठा
[234] देवाश्च सर्वे प्रतिदेवतासु ।
[235] कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा
[236] परेऽव्यये सर्वे एकीभवन्ति ॥ ३.२.७ ॥
[237] यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रेऽ
[238] स्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय ।
[239] तथा विद्वान् नामरूपाद्विमुक्तः
[240] परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ ३.२.८ ॥
[241] स यो ह वै तत् परमं ब्रह्म वेद
[242] ब्रह्मैव भवति नास्याब्रह्मवित्कुले भवति ।
[243] तरति शोकं तरति पाप्मानं गुहाग्रन्थिभ्यो
[244] विमुक्तोऽमृतो भवति ॥ ३.२.९ ॥
[245] तदेतदृचाऽभ्युक्तम् ।
[246] क्रियावन्तः श्रोत्रिया ब्रह्मनिष्ठाः
[247] स्वयं जुह्वत एकर्षिं श्रद्धयन्तः ।
[248] तेषामेवैतां ब्रह्मविद्यां वदेत
[249] शिरोव्रतं विधिवद् यैस्तु चीर्णम् ॥ ३.२.१० ॥
[250] तदेतत् सत्यमृषिरङ्गिराः
[251] पुरोवाच नैतदचीर्णव्रतोऽधीते ।
[252] नमः परमऋषिभ्यो नमः परमऋषिभ्यः ॥ ३.२.११ ॥
[253] ॥ इति मुण्डकोपनिषदि तृतीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥
[254] ॥ इत्यथर्ववेदीय मुण्डकोपनिषत्समाप्ता ॥
[255] ॐ भद्रं कर्णेभिः ॥
[256] शान्तिः ॥
[257] ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥